PHẦN THỨ NHẤT

I

Lão buông dùi, buông đục. Lão híp cặp mắt. Lão nhe đôi hàm lợi trơ. Rồi xoa hai tay vào nhau, lão thở phào qua đôi hàm lợi ấy.

Lão đã khớp xong đôi cá ở ván địa. Cả đôi cá ở ván thiên. Lão đã khớp gần xong tám cặp cá ở cỗ quan tài. Một cỗ quan tài cho lão.

Lão khoái!

Và nghĩ ngợi. Tất cả mọi người khi đến cái tuổi “gần đất xa trời”, thấy mình sắp được nằm dài thanh thản trong cỗ quan tài, ai mà không nghĩ ngợi?

Lão nghĩ rằng: năm nay, lão vừa bẩy mươi hai. Lại có chín con, một miếng đất ở, ba gian nhà. Tổng cộng là bẩy mươi hai tuổi, chín con, một miếng đất, ba gian nhà. Ta có nên tính cả một mụ vợ gù và một con chó ghẻ?

Chín con, nhưng theo thói thường, những đứa hiếu đạo đều là đứa yểu số, hoặc nghèo xác, nghèo xơ. Còn những đứa tổ độ mát mặt mát mày lại là đứa cư xử với lão chả ra gì ráo.

Một miếng đất ở đã đem cầm lấy tiền nộp ma khô cho vợ cả lão đâu từ năm trước.

Ba gian nhà chỉ chờ được tiếp một cơn gió mạnh, là nằm kềnh ra ngửa mặt lên cười với giời.

Rút lại, ở lão, chỉ còn có chút tuổi bẩy mươi khả dĩ cho lão tự hào được với trong xóm ngoài làng. Thiên tước kia mà! Lão đã chẳng có phú quý - một con chó ghẻ, ba gian nhà -, nhưng ở đời này, ai không làm được nên phú quý? Lão cũng chẳng có công danh - phó mộc từ năm mười bốn, lão vẫn còn phó mộc đến lúc bẩy mươi, - nhưng ai không làm được nên công danh? Còn như nói đến thiên tước, nói đến sự sống nổi cái tuổi mà lão sống đến ngày hôm nay, dễ ai mà sống được?

Đó là một triết lý lão lấy làm sung sướng mới khám phá ra, để hằng ngày hiểu thị cho cái đám thê nhi, sau tiếng rít điếu cày, hoặc cạn một cút con rượu lậu. Đó cũng là một thứ khí giới lão tính sẽ dùng đến để tự vệ ở chỗ đình chung điếm sở, chống với mấy ông Nhang, ông Cán, ngõ hầu hạ giá họ, mỗi khi họ cậy là Nhang, là Cán, hạ giá lão là một thằng… bạch đinh!

Bạch đinh!

Lão hết cười. Và buồn. Lão đứng lên - như mỗi khi buồn - lẻn vào gậm ban thờ, moi ra một cút rượu lậu, nhấp nháp xuông vài tợp làm vui. Được kích thích trong não cân, đột nhiên, lão tìm ra, lần này cũng như tất cả mọi lần, câu trả lời cho cái điều sỉ nhục trên kia:

- A! Bạch đinh, âu nó cũng là cái… số.

Phải; chính nó là cái “số”! Lão lại được dịp nhe lợi ra cười phào, sung sướng về sự khám phá mới mẻ này, như lúc vừa đây đã khám phá ra cái “thiên tước”. Chính nó là cái số. Cái số đã cho thiên hạ làm ông Nhang, ông Cán, cái số đã bắt lão mòn đời làm thằng dân trắng, lưng đen khố cao. Rồi lão nghèo, đói, rách, rét. Đó cũng là cái số cả mà thôi. Rồi Chánh Vận sai người đánh đập lão để đòi nợ, hay Lý Bá trói giải lão để ốp thuế năm xưa, chung quy cũng chỉ là cái số lão phải cam như thế.

Ấy thế là lão đã vơi được hẳn những oán hận trong lòng!

Như mỗi khi vui, lão lại tợp luôn vài tợp rượu cho nó thêm vui. Lão khà một cái khà thống khoái. Chỉ bực một nỗi mụ vợ gù của lão mãi chưa về chợ, thế nào chẳng mua cho lão đôi bìa đậu phụ với vài đồng mắm tôm!

Sực nghĩ đến mụ vợ gù, lão không chỉ cười phào. Lão quệt tay lau miệng, liếm môi một cái, cười hẳn ra mấy tiếng “hức hức” liền.

Đó mới cũng là cái “số” của giời xui! Nếu không, thì tự dưng sao mụ, chẳng rõ quê quán nơi đâu, lại thành ra con mụ ăn mày. Đã thế rồi, tự dưng sao mụ lại đến xin ngủ nhờ trong túp nhà của lão một đêm! Hai đêm! Rồi lại thêm nữa một đêm! Cho đến khi mụ thấy rằng mụ chẳng cần đi, và lão thấy rằng để mụ ở cũng chẳng thiệt gì cho lão.

Gần rơm, lửa phải bén. Nó đã bén.

Từ đấy, bắt đầu cuộc nhân duyên.

Nhưng cũng từ đấy, bắt đầu những tiếng chế bác của xóm làng, ruồng rẫy của họ mạc, sỉ vả của dâu con. Và còn trăm cay nghìn đắng trút về phần mụ.

Do thế mà lão càng yêu mụ thêm, càng quý mụ thêm.

Nhưng cũng không do thế mà lão không hằng ngày càng chửi rủa, đánh đập mụ thêm. Bởi một lẽ giản dị: ngoài mụ ra, lão còn biết có ai để mỗi khi muốn đánh đập ở trong cái làng này?

Nói của đáng tội, sau mỗi khi hành hạ vợ rồi, lão thường khóc để ăn năn hối lỗi. Có lúc, lão ngồi đần mặt ra hằng giờ mà khóc thầm trong bụng. Có lúc thâu đêm, lão hu hu khóc váng cả nhà. Nhưng qua giờ ấy, qua đêm ấy, nếu lại gặp điều gì tức bực, thì lão lại cứ việc hành hạ mụ để rồi lại phải khóc thâu đêm hay ngồi đần mặt hằng giờ. Cái này chế ngự cái kia. Không thế, lão sống làm sao được!

Hôm nay, mụ về chợ trưa. Lão cáu, “đèo…” chửi một câu, đoạn dốc ngược chai, tợp đến tợp rượu thứ sáu. Não cân kích thích, kích thích đến tứ chi. Lão vơ dùi đục. Lão vớ cái tràng. Chưa có thức nhắm đem về, lão hãy “đưa cay” bằng công việc.

- Chát! Chát!

Cho nó quên cái dài chờ đợi.

- Chát! Chát!

Bẩy con cá khớp xong. Chỉ còn thiếu một con cá nữa. Cỗ hậu sự hoàn thành.

Nhưng… một tiếng người nhại lại vẳng từ xa:

- Chát! Chát với chả chát!

Buông tràng, buông dùi đục, lão kéo cặp kính xuống gần mỏm mũi, nghếch mắt, lắng tai nghe. Tiếng người không nhại nữa. Lão nguyền rủa trong miệng:

- Hừ! Không biết trẻ con nhà ai.

Đoạn, mải miết, say đắm, lão ngắm nghía cỗ hậu sự như một nghệ sĩ ngắm nghía cái công trình sáng tạo của y.

Nó cũng có một tiền sử, cái cỗ hậu sự này.

Xưa kia, nó là một cây đề. Mọc trong miếng đất nhà lão, cố nhiên. Cũng như lão, nó thọ được bẩy mươi năm nay. Hoặc là hơn kém vài năm. Là một người bạn rất trung thành, nó từng chia sẻ với lão biết bao nỗi nhục vinh, biết bao điều biến cố. Ngày nay nó chết! Giữa độ nhà lão đương túng quẫn hơn lúc nào. Vợ lão giục lão bán nó để lấy tiền đong gạo, nhưng lão không nghe. Một trận xung đột khá kịch liệt trong gia đình. Nhưng lão vẫn không nghe, vì hai cớ: thứ nhất, Chánh Vận được tin lão bán cây đề - do ai mách? Ai mà chẳng có thể mách với hắn ở trong làng này? - biết lão có tiền, hắn sẽ không để cho lão một đồng xu nhỏ. Cớ thứ hai, là lão đã ngoài bảy mươi tuổi rồi, người lão yếu lắm, sức lão kiệt lắm, lão chỉ tính sống ngày nay mà chưa biết có ngày mai. Dâu con lão, còn trông cậy nỗi gì. Thảng hoặc ngày nay hay ngày mai lão có nhắm mắt tắt hơi, hồ dễ lão được chúng gói ghém cho bằng một manh chiếu với hai cái lạt. Mà bình sinh, lão chúa sợ những người làm ma bó chiếu. Nó ai oán quá! Vả con người ta với manh chiếu rách, vùi sâu dưới ba tấc đất, phỏng bao năm sẽ tiêu mòn? Vậy thì lão cần phải chết đi trong một cỗ quan tài. Một cỗ quan tài bằng gỗ, hai đầu có đủ cả rồng bay phượng múa hẳn hoi. Muốn được thế, khó gì đâu? Cây đề kia. Vốn sẵn nghề nhà. Lại vốn sẵn cả bào, cả đục, cả cưa. Lão chỉ việc xẻ nó ra, ghép nó lại, chạm trổ nó lên thành rồng với phượng. Công trả cho người ngoài không mất. Còn cơm thì, đã hằng ba bốn năm nay, chê lão tay run, mắt mờ, làng nước không ai thèm mướn lão, dù chỉ là đóng cái cũi mèo, hay chữa lại căn chuồng lợn, lão cứ phải sống bằng cơm vợ như thường, nếu chẳng đóng cỗ quan tài này. Hơn nữa, còn gì khoan khoái cho bằng được nằm trong cỗ quan tài do tay mình, mình tự đóng ra! Trong đấy, lão sẽ được nằm thảnh thơi, không ngắn, không dài, không rộng, không hẹp. Lão sẽ được yên về thể xác để cho hồn phiêu diêu các chốn non tiên nước phật. Lão sẽ gặp đủ mặt các tiền nhân quá cố mà không đến nỗi hổ thẹn, vì chết đi, hèn ra, lão cũng có cỗ quan tài.

- Chát chát!

Lão dang tay đục càng hăng hơn trước. Vẫn cái tiếng người nhại:

- Chát với chả chát.

Rồi tức thì nó tiếp:

- Chát với chả chát! Không làm cỗ cho chúng ông ăn!

Kéo cặp kính xuống gần mỏm mũi, lão lại nheo mắt, lắng tai nghe. Tiếng người lần này không nói nữa. Nhưng lão thì vẫn nghĩ:

“Không làm cỗ cho chúng ông ăn?”

Quái! Ai không làm cỗ cho chúng nó ăn? Ma khô của vợ cả lão đã làm cho chúng ăn rồi. Cỗ thờ của con trai lão đã lo cho chúng ăn rồi. Ở đời làm dân của lão, vấn tâm lão chẳng còn thiếu thốn cái gì mà chúng chửa được ăn. Đích thị giọng nói móc nhà Xã Liêu. Xã Liêu chả mới cưới con gái chạy tang, không làm cỗ mời dân làng mà! Hay là chúng nói kháy nhà Nhiêu Còm? Nhiêu Còm chả có con trai mới đỗ những hai bằng gì này, thi ở trường huyện độ năm tháng, song vẫn chưa khao vọng. Chắc hẳn chỉ có hai đám ấy. Chứ còn cụ Chánh Hội được Bát phẩm tuy đã ba năm nay vẫn chưa khao, nhưng có cho kẹo chúng cũng không dám nói. Cả ông Lý Tân được Tưởng lục đã lâu lắm, và vẫn chưa khao, nhưng có cậy răng chúng cũng không dám nói. Bép xép, hay động đến những đám ấy, người ta có mà gang họng ra.

Tuy đã già đoán thế, tò mò, lão vẫn muốn biết đích xác xem chúng chửi móc ai. Cũng là một thú tiêu sầu. Mà cũng là một dịp cho lão mượn miệng kẻ khác để tiết hết trăm ngàn câu uất hận tích tụ từ trước tới giờ, để gián tiếp trả thù thiên hạ.

- Chát! Chát! Chát! Chát!

Mắc phải mưu già, cái tiếng lúc nẫy lại bật lên, lần này đượm một mùi lè nhè khê nặc:

- Chát! Chát với chả chát! Ê ê! Chát với chả chát!

Rồi lần này, nó đèo thêm tiếng lè nhè chửi:

- Chát với chả chát! Bố nó chứ! Bẩy mươi tuổi, không làm cỗ cho chúng ông ăn!

Lão đờ người ra. Lão đỏ tai. Lão run cả đầu, cả cổ, cả hai tay, buông rơi xuống cả đục và dùi, loạng choạng chạy vào giường, nằm vật thở hồng hộc.

A! Thì ra bấy lâu nay, mà mới ngay lúc vừa rồi, lão vẫn cứ lầm tưởng rằng muốn chết lúc nào, lão cứ việc ốm, việc đau, hay bị một tai nạn bất kỳ, hay là chỉ lìm lịm như lão ước mong, là lão có thể chết ngay lúc ấy. Thì ra bây giờ lão mới biết rằng chết đâu có phải dễ dàng đến thế! Không. Lão có mà chết đi đằng nào cho thoát, nếu cỗ quan tài của lão vẫn chưa đục xong cái cá, bởi vì trên lưng lão còn nặng đeo một gánh nợ miệng việc làng.

Lão thét rú một tiếng, đấm mạnh lên mặt giường. Đó là triệu chứng mỗi khi lão uất. Giông tố. Cần phải có ngay cho lão một người hay một vật để lão trút hết cơn giông tố lên đầu đây! Nếu không… A, nếu không, lão sẽ phải trút nó ngay vào đầu mình. Lão phải cắn lưỡi, cào mặt, rứt tai. Lão phải đấm ngực thình thịch, đấm đến bao giờ lão thấy tức nhói lên, thấy ho rũ ra, thấy không còn thở được lúc bấy giờ lão mới chịu buông tay, vì tay lúc bấy giờ cũng thành quệ liệt. Và khóc.

Chẳng may cho vợ lão, giữa cơn giông tố ấy, mụ về. Mụ mới kịp lục gánh lấy ra gói đậu phụ, đặt vào cái mâm gỗ loang sơn. Thì, lão đương nằm, ngồi nhỏm dậy, co chân đạp một cái bắn cả mâm, rơi tung tóe cả mắm tôm lẫn đậu.

Biết trước còn nhiều sự ác liệt nữa sắp tiếp tục xẩy ra, mụ bình thản nép vào xó cửa. Chờ một cơn giông tố thứ hai, mụ chỉ ôn tồn:

- Ông nó sao mà nóng thế! Hôm nay chợ Đình hàng bán không được, tôi phải xuống chợ Đặng, mới về khí trưa.

Lão trợn mắt, đập tay xuống phản, hét lên:

- Cha tổ con xứ Đoài, ông không thèm chợ trưa.

Mụ càng ngọt ngào hơn:

- Hay là ông thấy ít thức nhắm? Trong thúng còn mớ ốc, để tôi luộc…

- Ông không thèm thức nhắm!

- Hay là tôi có điều gì thì ông bảo…

Lão gầm lên, đấm luôn hai quả vào ngực:

- Ông tức lắm!

- Nhưng vì điều gì mà ông tức? Hay cụ Chánh Vận? Hay ông Lý Tân…?

- Này điều gì này? Lão nắm tay đánh hụt mụ, nên đấm trong bâng quơ.

- Cha tổ con kẻ Đoài! Ông tức lắm. Cha tổ đồ chó ông làm gì mà nó chửi ông!

- Ai?

- Nó chửi ông bẩy mươi. Ông thử thách nó bây giờ còn phúc mà sống đến bẩy mươi.

Mụ chợt hiểu, giọng giảng hòa:

- Ông nghĩ làng này thiếu gì người bảy mươi, nó chửi trống không mặc kệ nó, chứ sao.

- Nhưng họ đều làm cỗ.

- Đó là hảo tâm. Ai làm cỗ là hảo tâm, chứ lệ làng có đâu, mà nó lại chửi trống không, chửi lắm nó nghe nhiều, hơi đâu phải đi tức?

- Nhưng nó là… (lão nhành mồm nhại) “Chát! Chát với chả chát!” Ái à! Cha tổ con xứ Đoài, mày bênh nó phỏng? Này thì muốn bênh!

Choang! Lão nhẩy xổ xuống đất, lão nhặt cái mâm gỗ, lao thẳng về phía vợ cùng với một tiếng gầm. Song mụ đã kịp lẩn đi tận lúc nào, làm mâm rơi bịch vào vách, còn lão thì, vì rượu ngấm, chân đứng mất thăng bằng, loạng choạng ngã dúi trên nền đất.

Mụ lại hiện ở đâu ra, nâng lão dậy.

- Thế có khổ không? Nếu nó chửi thực, hôm nay, ngày tuần đấy, làng đương họp ở đình bắt vạ đám chửa hoang đấy! Ông ra thưa nó tại làng, để nhờ làng xử. Việc gì làm khổ vợ, khổ thân.

Vùng vằng, lão chạy vào ngồi phịch lên chiếc giường tre. Ngồi bó gối cho đầu gục xuống lòng, không rõ lão khóc hay nghĩ. Một lúc sau, lão ngẩng lên, nhìn thẳng mặt vợ bằng cặp mắt chưa hết cà khịa:

- Bà về qua đình có đích thấy làng còn họp không?

Im một lát, lão tiếp, tuy câu hỏi không được trả lời:

- Được rồi! Bà đi mua ngay cho tôi trăm cau khô với xin một lá giầu. Nhớ mua thứ cau đậu tốt, và lá giầu trông cho nó ra lá giầu. Với lại lúc đi qua ông họ Sửu, mượn cho tôi cái khay và cái đĩa mẫu.

Vẫn giọng giảng hòa, mụ tỏ thêm vẻ ngần ngại:

- Hay là lần này hãy ngơ đi, lần sau nó chửi…

Lão đẩy mạnh vào lưng vợ:

- Lần sau thì để nó cưỡi cổ, nhét đất thó vào mũi! Cha tổ đồ ngu.

Đương thuận mồm, nên trước khi chít khăn mặc áo, lão còn chạy đến giữa hè, chửi đổng ra sân:

- Cha tổ nó chứ! Phen này thì nó biết tay ông!

Chạy vào, lão lại chạy ra.

- Chứ chả láo! Láo với ai chứ láo với ông. Nó lú nhưng chú nó khôn. Cha tổ nó chứ, láo với ông thì phen này ông cho là sạt nghiệp.

Cứ thế, lão đã đi ra, chạy vào hằng chục lần, tay chít khăn, miệng chửi. Lão còn chửi mãi cho đến khi vợ đem trầu cau về mới chịu thôi cho.

Lão xốc lại áo, nắn lại khăn. Gọi áo, đó là bốn mảnh tã rách nhặt nhạnh ở bốn phương trời đem chắp lại. Gọi khăn, để khỏi lẫn với các thứ để lót nồi. Lão xốc lại chiếc áo ấy, nắn lại tấm khăn ấy, đoạn bưng khay đi ra ngõ cái dẫn thẳng đến đình. Nhưng được năm bước, lão lại đi ngoặt vào ngõ trong, ra đường đồng, và muốn đến đình phải đi quanh hết một lối hẻm sau làng, nghĩa là xa gấp bốn lần ngõ cái. Có lẽ lão thấy sờ sợ khi phải đi qua nhà cái kẻ chửi lão ở ngay bên ngõ cái. Có lẽ lão muốn đi lối sau mua đường dài gấp bốn để được suy nghĩ sắp đặt những câu ứng đối cho nó nhiều thì giờ. Có lẽ vì cả hai. Hai lẽ đều quan trọng như nhau. Nhất là lẽ sau này. Sau khi đã có đủ thì giờ để suy nghĩ sắp đặt, lão còn muốn có thì giờ để tưởng tượng trước ra cái cảnh uy nghi của tụng đình, vì lão tin rằng chỉ có ở đấy, công lý mới là công lý, lẽ phải mới được bênh vực, điều trái mới bị trừng răn. Vì lão tin chắc chắn rằng chỉ có ở đấy, cái thân lão, cái đời lão mới được hoàn toàn che chở. Nói chi cầm cán cân công lý ở trong đình này lại là những cụ Tiên nội tộc và minh quan, cụ Thứ ngoại quyến và nhân từ, ông Hàn khoan hồng, ông Chánh vô tâm, ông Tổng, tuy họ “nó”, nhưng khét tiếng là trực tính. Nói chi nữa, làng là một làng văn hiến, các quan, các cụ, các ông ấy đều là người văn học, thì chỉ một sự lão sống đến bẩy mươi hai - thiên tước - cũng đủ cho họ phải kính lão đắc thọ, mà xử cho lão được kiện rồi. Lão tưởng tượng ra lúc được kiện rồi. Lão tưởng tượng đến lúc “nó” sẽ phải đem một chai rượu, một cơi trầu đến nhà lão lễ tạ với tổ đường, và xin lỗi lão “không dám thế lần thứ hai” như làng từng xử những đám chửi bậy xưa nay. Lão tưởng tượng đến lúc bấy giờ, hàng xóm láng giềng sẽ phục lão chứ không còn dám khinh, và phục nhất lại chính là vợ lão. Lão còn tưởng tượng nữa. Tưởng tượng ra trăm điều thống khoái nữa. Vừa hay, lúc ấy chân lão vấp phải một hòn tảng lớn, làm lão sực tỉnh, thì tai cũng đập phải, từ trong đình vọng ra, một thứ tiếng hỗn loạn của một phiên chợ tết lúc bình thì.

Lão hãy đứng lại tận ngoài xa, kiễng chân nghé cổ qua căn tường thấp nhòm vào.

Đình có ba gian thênh thang rộng, không kể một hậu cung. Trần thiết cho gian giữa là ngựa, là hạc, là tàn, là tán, là bát hương đồng, là độc bình sứ, là án sơn đỏ chóe, là ngai thếp vàng hoe. Là vô số hoành phi, câu đối để khoe cái tài học của các văn khoa. Là lủng củng bát bửu lộ bộ, tay thước, dao quắm, gậy tầy để trưng nốt cái tài… vũ dũng. Là tất cả!

Trái lại, hai gian bên, là bệ và bệ. Đây không cần khoe văn, cũng không cần trưng vũ. Đây là ngôi hương, ẩm, nơi “chỗ uống của làng”. Có uống tất phải có ăn.

Nhưng lão nghếch nhìn vào, vẫn chửa thấy ai ăn.

Đặc hai dẫy bệ chiếc thấp chiếc cao, ở hai bên tả hữu ban đóng từng chiếu một theo tôn ti trật tự, lão thấy đủ mặt trẻ và già, thân và sơ, họ ngồi làm hai dẫy dài, và bàn, và cãi, và hét, và cười liên thanh không ngớt. Những miệng bé không đủ sức gào thì chuyền nhau hút thuốc. Những miệng lớn mỗi khi “đại hạn”, lại tưới thêm hàng ấm tay nước để rồi lại gào hét thêm.

Vẫn chửa thấy ai ăn.

Cụ Tiên vẫn ngồi trên chiếc bệ cao nhất đình. Cụ là một Tuần phủ về hưu, nên có tấm thân cân quắc, tấm mặt phương phi, chòm râu bạc phơ, mười móng tay lêu lổng dài, với một cái bụng kiêu hãnh… phưỡn. Cụ được làm nên là nhờ ở cái bụng. Lúc nào nó cũng phưỡn ra, như sau năm năm về vườn, nó vẫn chưa tiêu hết đồ mỹ vị cao lương, làm mỗi khi cụ cất tiếng “hinh hích” cười, nó lại rung nẩy nẩy lên ngạo mạn với thiên hạ.

Chiếu dưới cụ Tiên là cụ Thứ. Một cựu chiến binh không chối cãi được ở cái diện mạo quá sáo: mắt sâu mày rậm, da mồ hóng và hai càng râu vểnh ngược lên trêu tức cặp lưỡng quyền gồ. Vận nam phục, cụ không thể đội được mũ chào mào. Nhưng nơi ngực vẫn có thể treo đủ một giá sáu cái mề đay. Và dưới bệ cụ, vẫn trung thành cho chủ xỏ chân vào, là đôi giày “săng đá”, chút dư huệ từ hồi đại chiến thứ nhất.

Cùng với chiếu cụ Thứ, còn có ba ông bô lão, kiêm cả gù lẫn lòa, và móm mém.

Tiếp chiếu ấy, là chiếu các ông chức sắc kỳ mục, tuyển, khóa sinh, lý, hương hào, quản, trương tuần, vân vân… có kẻ thô thiển, có kẻ thanh tao, có kẻ cổ lỗ, có kẻ tân thời, cũng có kẻ hào hiệp như chỉ chực sẻ nửa cơ nghiệp cho ai, cũng có kẻ tủn mủn vơ vào như chỉ muốn dỡ cả đình về làm của riêng mình hắn.

Tuy nhiên, vẫn có một điểm chung cho những kẻ ấy giống nhau như một: về việc công ích, kẻ nào cũng đem công tâm ra bàn, ra cãi. Rồi “thù lao” cho cuộc bàn cãi, kẻ nào cũng nhớ là sẽ đem công tâm ra uống ra ăn.

Nhưng vẫn chửa ai ăn.

Chửa ai ăn không phải họ chửa muốn ăn. Nhưng nào đã có gì để mà ăn? Theo lệnh làng, trạ tuần còn đi bắt vạ một đám chửa hoang. Đám con gái nhà Cán Kình. Nghe đâu lần thứ nhất, trạ xách về cái nồi đồng ba mươi. Song các cụ nào nhai được nồi đồng! Để đấy, mai sẽ hay. Lần thứ hai, trạ xách về một cái cối đá. Rõ nỡm, các cụ nào gặm được cối đá!

Cả làng phát cáu. Cụ Tiên ra lệnh:

- Phải bắt lấy con lợn, con gà, hay con vịt để làng “mụi” kiến tại ngày hôm nay đã chứ! Nồi đồng cối đá, mai bán đấu giá, có tiền, hãy hay.

Nhưng trạ về lần thứ ba, lần mà lão nghe lỏm được câu chuyện trên này, lợn không, gà không, vịt cũng không. Họ ôm về một đôi… chó nhách. Có lẽ sự chủ đã biết trước, chạy giấu được hết cả gà lẫn vịt. Để lại một đôi chó nhách, y biết các cụ nào lại đi ăn chó nhách tại đình. Y tính nước cờ cao.

Nghe trạ bẩm, cả làng buồn. Nhưng “còn nước còn tát”, tục ngữ đã nói. Nồi kia cối kia, làng đã nắm được đằng chuôi. Cụ Tiên cả quyết ứng tạm cho làng năm mươi đồng để mua rượu và thức nhắm. Chứ việc làng, không ăn uống thì không thể được. Lần sau dựng trống còn ma nào đến họp! “Tốt mõ không bằng gõ thớt”, một câu tục ngữ thứ hai. Thế rồi, hãy xếp đấy việc công, làng bàn bạc về các thứ nhắm. Làng thỏa thuận với nhau ở cái quyết nghị cuối cùng: năm chai rượu, năm chục bìa đậu phụ, một trăm bánh đa! Chỉ có thế thôi. Đã gọi là mụi, thì lấy đâu ra nhiều. Nhưng muốn được hưởng những cái “chỉ có thế thôi”, ít nhất cũng phải là những người đã vọng, đã khao, dù là một anh Nhiêu, hay là một ông Quan nhất phẩm.

Đằng này, lão không là một anh Nhiêu, và ông Quan cũng không phải nốt.

Vậy lão đã lạc lõng làm gì vào cái thế giới cao cả, riêng biệt của họ này đây?

Dần dần, lão chùn bước lại, chùn bước lại, quên hẳn việc đi thưa kẻ chửi càn!

Nhưng muộn mất rồi! Ở trong đình, cụ Tiên, nhờ sự chỗ trên chiếc bệ cao nhất, đã thoáng thấy bóng lão đương thập thò ngoài tường: Lại khăn áo chỉnh tề! Lại khay trầu hẳn hoi. Có chén cũng nên. Biết đâu! Thấy lão lùi, cụ sai trương tuần ra gọi:

- Kìa ông Phó! Ông vào quan Tuần phán.

Về cũng dở. Sau một tính toán trù trừ, lão đánh liều vào vậy. Mọi tiếng hỗn loạn dứt. Những nét mặt khinh người càng khinh người. Hợm hĩnh càng hợm hĩnh. Cả cho đến những nét mặt tủn mủn, nhũn nhặn vốn không khinh người, không hợm hĩnh nay đột nhiên càng hợm hĩnh khinh người hơn.

Thấy thế, lão hoảng. Lão chắp tay “lạy các cụ ạ” vái sang tả ban, “lạy các cụ ạ” vái sang hữu ban. Chẳng ai buồn đáp lời. Mọi tiếng ồn ào vừa tắt lại lác đác nhóm lên. Mọi người tiếp tục câu chuyện bị ngắt quãng.

Mãi sau, một kẻ bạo miệng hỏi thẳng vào mũi lão:

- Ông ra làm gì “đây”?

Một kẻ khác hỏi thầm người bên cạnh rất lớn, ắt vì không được bạo mồm:

- Lão ra đây thì ngồi vào chiếu nào nhỉ?

Rồi lại tự đáp, cho là một câu rất thâm thúy:

- À, chắc là ngồi chiếu cụ Thứ. Chiếu cụ Thứ mới có cụ, và ba cụ bảy mươi.

Nhưng một kẻ khác thâm thúy hơn, vì hắn có một cốt cách nho phong, rất nhũn nhặn, rất lễ phép đứng lên vái dài lão, hai tay dang ra mời niềm nở:

- Kìa, cụ Phó! Gớm, từ thuở bé mới được tiếp cụ tại đình. Bẩm chả mấy khi, cụ ngồi đây với chúng tôi! Cụ cứ ngồi! Chả gì cũng trong họ ngoài làng. Ai dám nói.

Phải nhận bấy nhiêu tiếng sủa dồn trong một lúc, lão quýnh hẳn lên, như dẫm phải tổ kiến. Những câu ứng đối lão tốn bao công phu xếp đặt đã không cánh bay đi. Óc lão hoang mang. Chân lão hoang mang. Lão cứ việc tiến đi, tuy rằng không còn biết sẽ tiến đi đâu. Cho đến lúc vô tình lão tự dẫn đến chiếc bệ cụ Tiên, không rõ sao, lão đã gập người làm đôi, vái dài thẳng cái bụng phưỡn. Mọi tiếng ồn ào lại ngớt. Mọi giác quan của lão được trấn tĩnh trước cái mặt to tai lớn của người ăn trên ngồi trốc trong làng. Việc kiện trở lại trong khối óc đỡ hoang mang. Nhưng vì nghĩ đến việc kiện, mà trống ngực lão bắt đầu đập rộn, và tứ chi lão bắt đầu lật bật run, điệu bộ co quắp của một con cừu non đứng trước bầy hổ đói.

Như sai khiến bởi thói quen, cụ Tiên ngồi xích lại mé trong để tránh hết cái nghèo nàn ở người lão toát ra. Mũi cụ chun lại:

- Thế anh Phó ra đây định trình làng việc gì?

Hai tay lão run run, rón rén đặt lên bệ khay trầu:

- Dạ…

Lão càng run, chưa kịp tiếp. Cụ Tiên tiếp thay:

- Có phải định xin làng làm khánh thọ bẩy mươi không? Ừ, được rồi! Bẩy mươi tuổi tức là “thiên tước” đấy, tức là tước của giời ban cho đấy, biết không? Thôi thì nghe như vợ chồng Ba Nông nó làm ăn khá giả, mà anh lại định cố chạy cái khao, trước là lễ giời phật, tổ đường, sau là cầu vui với làng xóm, bà con. Anh nghĩ như thế là chí lý lắm!

- Dạ bẩm cụ lớn và các quan viên…

Lão vẫn chưa kịp ngắc ra thêm, thì năm móng tay dài đã dơ ra bấm bấm vào nhau, và cái bụng phưỡn đã nây nẩy, cụ Tiên lại cười hể hả:

- Năm nay anh Phó Giáp Tuất? Thế là bẩy mươi hai. Để chậm mất hai năm.

- Dạ…

Sao lại cứ gãi tai? Và chỉ có dạ? Chính lão, lão cũng không biết tại sao hết. Lão chỉ biết “dạ”, rồi thì, mắt hoa, đầu choáng váng, một thứ tiếng cối xay đánh ù ù bên tai lão, một thứ hơi nặng như đá đè từ bụng lên ngực, từ ngực lên cổ lão, khiến lão tắt hơi, nghẹt thở, loạng choạng được ba bước quay ra, bỗng khuỵu gập đôi gối, lão chơi vơi ngã sụp xuống sân đình.

II

Con chó ghẻ hực luôn mấy cái ở ngoài sân. Nó hực thêm mấy cái nữa, rồi sủa rú hẳn một tràng to và dài tưởng chừng như nó đã phải dúm cả bốn chân lại, hoặc đứng tựa vào một gốc chuối nào mới sủa nổi được to và dài đến thế mà không bị ngã.

Đó là lần thứ nhất, hàng xóm láng giềng được nghe nó sủa. Vậy thì phải có cái gì khác lạ? Lão hơi kinh ngạc nhìn vợ hỏi bằng mắt. Vừa gặp mụ cũng kinh ngạc hỏi lại lão bằng nhìn.

Một con chó khác chăng? Cả vợ, cả chồng lão đều có một ức đoán ấy vụt qua óc cùng trong một lúc. Họ không thể đoán khác hơn. Không bao giờ họ dám nghĩ đến một khách lạ hay một tên trộm lại quá bộ vào thăm nhà họ bất kỳ lúc nào. Huống chi bây giờ.

Nhưng lần này, vợ chồng lão đều đoán sai. Vì con chó càng sủa rú lên, rồi hoảng chạy đâm sầm vào bức vách. Đồng thời những tiếng nghe như tiếng đế giầy da của các ông lính hùng hổ nện cồm cộp ở ngõ ngoài.

Tiếng hỏi hách dịch chõ vào:

- Nhà còn ai thức không?

Càng kinh ngạc, lão lại dùng mắt ngầm hỏi mụ, cũng lại gặp mắt mụ trố nhìn trả lại, như đùn cho nhau câu trả lời chưa biết nên như thế nào. Tiếng hách dịch nhắc.

Bất đắc dĩ, mụ phải đứng lên khêu tỏ đèn. Cầm ra phía cửa liếp, nhưng để… nêm thêm chiếc giõi.

- Còn thức. Ai hỏi gì đấy?

Tiếng đáp hách thêm vì cộc lốc:

- Tôi.

- Tôi là ai?

- Đây có phải nhà ông Phó mộc?

- Phải rồi. Nhưng là ai?

Người ở ngoài nín lặng. Tiếng giầy của hắn nện từ gần ra xa. Một lúc lâu, nó mới lại hùng hổ nện từ xa tới gần, và bây giờ thêm với tiếng giầy, còn vẳng cả tiếng guốc, với nhiều tiếng cười nói. Vào đến đầu ngõ, tiếng cười nói im, để nhường cho tiếng hỏi gắt:

- Ủa kìa! Sao “giẫng” chưa mở?

- Nhưng các người là ai mới được chứ?

- Thì đã “biểu” cứ mở nè. Ai là kẻ cướp mà sợ.

Câu giễu vô tình ấy khiến mụ sực thấy sự cẩn thủ của mình đối với “quân gian” quả là buồn cười thực. Tuy nhiên, mụ lại tỏ vẻ ngần ngại hơn trước nhiều. Mụ hất hàm ra hiệu hỏi ý chồng. Nhưng lão cũng không biết quyết định thế nào, chỉ lắc đầu, rồi lại lắc.

Tiếng người ở ngoài phát bẳn:

- Thế nào? Mở cho người ta “giô” chứ?

Mụ có độc một câu không thay đổi:

- Nhưng đã bảo các người là ai?

Và hớ hênh:

- Ở đây, chúng tôi lương thiện làm ăn. Xóm ngoài họ mới nấu rượu…

Lão quát khẽ cắt đứt lời mụ:

- Bà biết đâu mà bà mách lẻo?

- Nhưng… các ông lính phủ mà lại…

Giọng hách dịch phát thành ra tiếng cười hè hè:

- Không, tôi không là lính phủ. Tôi là con ông Phó đây.

Mắt mụ đương toét, phút ngời sáng ra nhìn về phía lão nằm, nhưng lão đã xua cả hai tay, thêm với lắc đầu hoài, có lẽ vì tiếng người ấy càng nghe, càng thấy lạ nên lão lại càng tin là bị lừa dối.

Còn mụ nghĩ khác. Mừng một cách dễ dãi, và đần độn cũng có, mụ còn thấy mình sẽ phạm lỗi không mở cửa nếu quả thực người ngoài ấy là con chồng. Ngần ngại, mụ tháo được một giõi mới tra. Tỉ tê, mụ tháo nốt cái nữa, tuy chửa dám rút then. Thì người ở ngoài, đã đẩy mạnh vào cánh liếp, then gẫy, cửa bật tung, ngọn đèn thu gọn hình lại run lên lật phật.

Chân trong chân ngoài, bác khách đứng sững im lặng nhìn mụ từ gót đến đầu, trong khi ấy, lão cũng đã vụt ngồi nhỏm trên giường, cùng với vợ im lặng nhìn khách từ đầu đến gót. Giữ miếng trong khóe nhìn. Tìm hỏi trong im lặng.

Khách là một đàn ông, tuổi ngoài bốn chục. Mình dỏng cao. Chân tay gân guốc. Má hóp. Môi thâm. Mắt trắng dã trên khuôn mặt nghịch ngợm có nước da sạm bủng màu phong trần. Hắn vận bộ đồ “soóc” trắng, dận giầy tây màu vàng vá đen. Muốn tỏ rõ ta đây thích những mốt cuối mùa, mắt hắn đeo đủ kính trắng, miệng hắn cài đủ một dãy răng vàng, túi ngực hắn dắt đủ một cái bút máy, một cái bót thuốc lá bằng ngà, một cái khăn đỏ, một dây đồng hồ mạ kền có cả đồng tiền vàng in đầu ông Tây lẫn đồng tiền Vạn Lịch xủng xoảng bên hai cái vuốt hổ.

Hắn quáng đèn, nên tuy đeo kính cũng chỉ có thể nhìn thấy mụ thôi. Đương hách dịch, hắn thành lúng túng, ngờ vực, im lặng mãi mới được một câu hỏi trước:

- Đây có phải nhà ông Phó mộc không nhỉ?

Trông quanh ba gian nhà đen mò, hắn buông sõng: Ông Phó Cò ấy mà! Chả biết có còn không?

Mụ chầu mỏ, phỉ thui:

- Có cái bác này ăn nói mới hay! Việc gì mà ông ấy không còn?

Muốn chứng thực cho câu mình nói, mụ ngắm nhìn thêm hắn, rồi đứng né ra, soi đèn về phía giường lão ngồi.

Thoáng thấy lão, hắn đẩy mụ lấy lối nhẩy xổ lại, giơ sẵn hai tay để ôm choàng lấy người đương chờ. Nhưng khi thấy rõ lão rồi, hắn buồn nản buông sõng cả hai tay, lại tần ngần đứng sững. Nụ cười vừa nở trên môi hắn phút rụng đi. Hắn lắp bắp miệng:

- Thưa ông… thưa… cụ.

Làm gì có thì giờ để ý đến những nhận xét ấy! Thấy bóng người lạ, lão còn đương cuống cuồng lo sao kéo được tấm bao tải ở trên lưng để phủ xuống đùi che cho kín khố. Xong rồi, lão ấp úng:

- Tôi chả dám. Thầy là ai?

- Ba coi bộ nhận đặng tôi “hôn”?

Lão ngẩn mặt ra:

- Thầy… thầy bảo cái gì?

Hắn cười:

- Ba, à… bố có nhẽ không nhận ra tôi đấy nhỉ? Tôi đây mà. Hai Cốc đây!

Lấy tay dụi mắt mấy cái liền, lão nhìn hắn tưởng mình trong mơ. Cho đến khi, dần dần, trên khuôn mặt nghịch ngợm của hắn, hiện ra một vài vết tích quen thuộc với cái hình ảnh còn rớt lại trong ký ức lão đôi khi, lúc bấy giờ lão mới đưa choàng hai tay nắm hai cổ tay hắn.

Song lão lại buông ra tức khắc.

- Có phải chính… là Hai Cốc?

Hắn nghiêng đầu, nhe cả hai hàm răng vàng ra mà cười:

- Dạ! Chính tôi.

Bây giờ, lão mới mạnh bạo nắm nắm lại hai tay hắn, kéo hắn sát vào mình, mặt hắn sát mặt mình, để được chằm chằm ngắm thêm hắn. Lão bắt đầu run lẩy bẩy cả người lên, nấc nấc liên hồi, trông thẳng mặt con, tay vẫn cầm tay, và lắc, và rung, và hỏi qua tiếng khóc:

- Chính mày là Hai Cốc? Chính mày là Hai Cốc? Mày đi đâu mà bỏ thày trong ba chục năm nay? Con? Con đi đâu? Hu hu!…

Hắn cũng cảm động rơm rớm nước mắt, tuy vẫn đứng im. Sau, hắn đã dám ôm cái đầu trọc, ôm cái đầu bẩn thỉu của lão vào ngực mình, rồi rút chiếc khăn lụa đỏ cài ở túi áo lau cho mắt hắn xong, lại rút chiếc khăn vải trắng đút ở túi quần lau mắt cho lão. Còn lão được dịp, tha hồ mếu máo, rên la kể lể:

- Hu hu! Con đi đâu mà bỏ thày ngót ba chục năm nay? Mà lại cũng chẳng về chi cả. Mà lại cũng chẳng đánh cho thày lấy một cái giấy để biết con còn mất thế nào? Hu hu! Mà con vợ con nó cũng lại… hu hu… hức hứ…

Cốc bịt vội mồm lão không cho nói hết. Hắn nhìn nhanh ra phía cổng ngõ, đoạn ghé tai lão, thì thầm:

- Chết! Ba đừng nói to. Nó đi rồi, hay nó chết cũng không sao… Nhưng ba bảo vợ tôi làm sao? Nó đi hay nó chết?

- Nó đi theo giai mà lại.

Một tiếng thở dài nhẹ nhõm:

- Thế cũng tốt. Vậy thì…

Hắn tự nhiên đâm cuống đâm cuồng. Hắn băn khoăn trông lão, trông mụ vợ gù của lão lúc ấy đương đứng làm khách bàng quan. Hắn trông sau, trông trước, trông quanh cả ba gian nhà, rồi hắn bật tiếng kêu cầu cứu:

- Thôi, thôi! Từ nay ba đừng nói gì đến vợ con tôi nữa nhé. Bây giờ, ba đi thay quần áo đi. Ba đi thay ngay đi.

Hắn quýnh hơn:

- Và bà này! Bà ra ngõ biểu cô Hai, cảm phiền đứng chờ tôi chút xíu.

Mụ rất ngạc nhiên về những tiếng nói lạ lùng, và cách xưng hô lạ lùng, tuy không hề có một cử chỉ phản đối. Song lão ngạc nhiên hơn mụ, khi thấy con cứ tíu tít đằng thúc đến hai ba lần:

- Kìa, ba đi thay đi. Có những cái gì đèm đẹp thì mặc vào, hay cái gì loàng xoàng nhưng sạch sẽ cũng được.

Lão bẽn lẽn:

- Tao làm gì có cái loàng xoàng?

- Thế có cái gì đèm đẹp ba vẫn mặc những ngày tết nhất, đình đám càng tốt.

- Tao làm gì có cái đèm đẹp.

Giọng hắn đâm khó chịu:

- Thế thì có cái gì hơi rách nhưng sạch sẽ!

- Tao cũng chẳng có cái gì hơi rách nhưng sạch sẽ. Chỉ có cái áo the và cái quần đây, nhưng…

Chưa đợi nghe nốt lão “nhưng” gì, hắn vui reo:

- A! Thôi thế được rồi. Xem nào! Ba mặc mau lên. Chứ khoác bao tải, lại đóng khố thế này, thì coi sao được.

Nhưng khi vừa cầm dở cái quần và cái áo ra, hắn sợ hắn vo viên ngay lại vứt tọt xuống gầm giường, làm lão vừa hí hửng phải đâm ra chưng hửng. Hắn chạy ba bước đến phía mụ gù lúc ấy đã ở ngoài vào, và cặp mắt chưa thôi ngây độn.

- Thôi được! Bà già “biểu” cô Hai đợi tôi chút xíu, rồi “biểu” cô đưa cái “oa lít” xách “giô” đây, nghe “hôn”!

Mụ vẫn nhanh nhẩu chịu sai, không phản đối sự vô ý tứ của người con chồng. Thấy mụ ngoan ngoãn, Cốc được hài lòng, không tỏ vẻ ghê tởm cái rách rưới và tấm lưng gù như lúc mới gặp.

Hắn cũng hài lòng, trông về lão:

- Thôi được. Ba hãy lấy quần áo của tôi thay tạm. Sớm bữa “mơi”, mở rương tôi lấy quần áo mới đã may sẵn cho ba.

Nhìn quanh nhà, hắn sực nhớ hỏi dồn:

- Thế ba ở có một mình à? Thế còn má đâu? Thế còn vợ chồng anh Cả, các cô các chú nó đâu?

Lão thút thít đáp, giọng dỗi hờn:

- Bu mày chết từ mười bẩy năm rồi. Thằng Cả chết về trùng của bu mày sau một năm. Vợ nó đi lấy chồng. Thằng Ba, em mày, nhờ giời khá giả, nhưng lại bạc ác bất nhân. Nó đã ở riêng tám năm nay. Nó nghe vợ nó đánh chửi cả tao. Vì tao nghèo túng thế này chả chu cấp cho một đồng một chữ. Thằng Tư đi lính khố đỏ, nhưng tại hồng phúc nhà tao kém, nên tám chín năm, ở làng này ai đi cũng đóng cai đóng đội, nó tay chơn vẫn hoàn tay chơn. Thằng Năm làm phu mỏ, chết ngã nước ở đường rừng. Thằng Sáu đi ở mùa cho cụ Nghị Dư trừ nợ cho tao. Thằng Bẩy được ông bà Tham Tính đem ra Hà Nội, nuôi cho ăn đi học thợ nhà in nhật báo.

- Còn các chị ấy?

- Con Vạc Con chết về bệnh thiên thời năm Ngọ. Làng nước cứ đồn là nó chết đói, nhưng chính vì các Ngài bắt lính, chứ nếu đói mà chết được, thì sao tao lại sống đến ngày nay? Con mẹ Xã, tức là cái Vạc Nhớn, mày đi được bốn năm tao gả nó cho Xã Thuổng, con Nhiêu Mại, đi làm bún ở thiên hạ, độ tháng giêng có về. Ấy đấy, tiếng rằng giời cho chín mặt con, mà tao vẫn như người tuyệt tự.

- Sao ba lại nói lẫn thế? Nó… sái cho chúng tôi là những người còn sống. Vậy các anh chị, chú thím ấy con cái ra sao?

- Con cái thì nhiều. Toàn là bạc ác bất nhân. Thằng Cả ba bận đẻ, còn được mụn con gái út, mẹ nó đi lấy chồng gửi lại, năm nay mười lăm. Tao bảo nó ở với tao, nó nghe vợ chồng thằng Ba xúi bẩy, không bằng lòng, bây giờ ở với nó cắt cỏ chăn trâu. Thằng Ba được sáu đứa, còn năm, y như mẹ, giống bất nhân. Mẹ Xã được hai, nhưng phải cái nghèo túng lắm. Thằng Tư nghe đồn nó lấy con nhà thổ nào ở Hải Phòng. Thằng Năm đi ở gửi rể được hai năm, tậu cho nhà vợ được mấy sào ruộng, nó liền sinh sự, giả của tại quan, thế là phẫn đi làm, bỏ nắm xương ngoài mỏ. Thằng Sáu chưa vợ. Thằng Bẩy chưa vợ. Nhưng thằng Bẩy thì nó cứ chịu thương chịu khó, ông bà Tham người ta cũng gây dựng cho hẳn hoi. Tao chỉ thương cái thằng Sáu, nó cứ lành như bụt, thực thà như đếm, mà lại cứ quần quật làm cả ngày không biết khó nhọc là gì cả.

Còn mày, mày hãy nói cho tao biết trong hai mươi mấy năm giời, mày đi sang Tây, hay sang Tàu, hay sang những đâu đâu, hử?

- Câu chuyện của tôi dài lắm. Thư thả tôi sẽ kể. Hắn đổi giọng - Thế nghĩa là ba ở có một mình, với bà già này! Nhưng sao lại đi “mướng” một mụ “tật nguyền”, coi bộ kỳ cục “góa” nè!

Lão ngẩng mặt ra như lúc trước:

- Tao còn sống đây, mày bảo gì nguyền với góa?

- À, tôi nói mụ người ở của ba. Sao không mướn một người lành lặn sạch sẽ?

Méo miệng hềnh hệch… cười, lão cố giấu đau đớn:

- Bố mày! Mẹ kế của mày đấy! Người ở! Duyên rằng bu mày mất đi, chúng nó đều bỏ tao thui thủi một mình, tao phải lấy người ta để hầu hạ miếng cơm chén thuốc những khi trái nắng trở giời. Tuy xấu người thế, nhưng tốt nết lắm kia. Ấy thế mà các em mày chúng coi rẻ người ta chẳng ra cái rơm, cái rác.

Cốc chép miệng.

Hấp háy cặp mắt, lão nhìn để dò ý tứ xem vì sao mà hắn chép miệng. Nếu vì hắn ái ngại thay cho mụ, lão đã thành công được một nửa trong việc chinh phục cái cảm tình nóng hổi của đứa con mới về. Lão lại kể nữa, kể nhiều nữa tất cả những điều hay nết tốt của vợ để chinh phục được hắn hoàn toàn. Rồi sau cùng, lão đo đắn mãi mới tìm được lời kết luận.

- Còn như mày… còn như anh… thầy chắc rằng anh…

- A vâng. Còn như tôi, nếu có tôi ở nhà, thì tôi chẳng để cho có cái sự này.

Hắn im một lát, trông lão cười:

- Nếu có tôi ở nhà, thì tôi chỉ việc… không cho ba lấy người ta là xong. Bởi vì bu chúng tôi chết đi trong lúc chúng tôi đã trưởng thành, ba muốn lấy ai làm kế, ba cũng phải hỏi ý kiến chúng tôi xem có bằng lòng không, như thế mới được. Như thế mới đúng… luật!

Nghe con giở luật, lão sợ hãi níu vào tay hắn:

- Nhưng độ ấy anh đi vắng chứ.

- Tôi đi vắng thì cũng có khi tôi về. Anh cả mất. Tôi quyền trưởng trong gia đình, “Phụ” tử phải tòng tử. Nhưng thôi, sự đã rồi. Bây giờ, tôi chỉ muốn ba làm theo tôi một điều… Kìa, “dì”!

Ngảnh trông ra, Cốc thấy mụ hai tay khệ nệ ôm chiếc valy bằng mây đan bước vào, vội đổi cau có ra niềm nở cười:

- Cám ơn dì. Dì đưa đây tôi. Và xin lỗi dì, lúc nẫy khách lạ không chào, tôi có điều chi, dì bỏ lỗi nhé!

Mấy tiếng “dì” liền khiến cả lão, cả mụ bừng bừng hổ thẹn trong vui sướng. Mụ thì soa suýt hai tay vào nhau liếm môi mãi mới được một câu vô nghĩa lý:

- Tôi chả dám.

Còn lão thì cứ lắc mãi vào tay hắn, hỏi:

- Anh bảo tôi làm điều gì? Anh bảo tôi làm điều gì tôi cũng làm.

Đã mở được valy, Cốc còn mải lục từng bộ quần áo một ra. Lão đã phải tối cả mắt thấy trên giường mình bầy vô số là quần, là áo, cái nào cũng đẹp, cái nào cũng sang, cái nào hắn cũng dở ra ướm vào người lão, nhưng lại lắc đầu gấp lại. Bộ ướm sau cùng là một bộ “soóc” mầu cứt ngựa. Lão ngầm thích. Song hắn lắc đầu, và cười phì ra tiếng. Hắn lục lại ở đống đã xếp, tìm một bộ quần áo cánh bằng lĩnh thâm:

- Thôi, ba mặc tạm bộ đồ bà ba nầy.

Ngơ ngác trước hết, rồi lão giẫy nẩy người lên:

- Chết! Sao lại cho tao mặc quần đàn bà?

- Không, đây là bộ đồ của tôi. Ở trỏng, ai có đến bộ đồ nầy là sang. Ba cởi bao tải ngay ra, mặc lè lẹ đi kẻo trễ quá.

Miệng giục, tay làm, hắn lột phắt chiếc bao tải khỏi mình lão, mặc chiếc áo bà ba vào đấy, rồi sốc nách lão đứng lên để nguyên cả khố, mặc chùm quần ra ngoài. Hắn lùi lại một bước, nghiêng nghẹo ngắm lão, gật gù đầu:

- Tốt lắm nè! Ba coi bộ giống những ông làng miệt Hậu Giang lắm nè! Phải thế hôn dì bé?

Sực nhớ dì bé cũng chẳng hiểu gì hơn lão, Cốc lái sang chuyện khác:

- Lúc nãy ba bảo gì tôi hả?

- Mày bảo tao làm theo một điều…

Hắn ngảnh vội sang mụ:

- À dì chuyển dần cho tôi các đồ “giô” đây. Biểu cô Hai hãy đứng chờ tôi chút xíu.

Được sai, mụ ton tả đi rồi.

Cốc khom lưng, ghé miệng vào tai bố:

- Vâng, ba nhớ làm cho tôi một điều. Là chốc nữa, có ai vào, ba phải nói rằng xưa kia, lúc tôi còn ở nhà, thì nhà ta cũng là hạng giầu có nhất nhì trong làng, có nhà ngói cây mít hẳn hoi. Nhưng sau này, vì sao đấy, vì ba chạy Cai tổng, hay là ông Hội đồng… Nghị viên ấy mà, đại khái thế, cái đó tùy ba, nên gia tài phải khánh tận đến cảnh huống này. Ba nhớ chứ?

- Nhưng nói thế để làm gì? Tao chịu thôi. Từ thuở cha sinh mẹ đẻ tao không biết nói dối. Mà nói để làm gì? Nói với ai?

Cốc trợn mắt lên:

- Ba có danh giá của ba, tôi có danh giá của tôi. Tôi đã nhận vợ ba là dì để giữ danh giá cho ba, thì ba cũng phải nói thế để giữ danh giá cho tôi. Tôi nói thế là đúng… luật.

Bị dọa luật. Lão lại run sợ:

- Ừ được. Vậy mày bảo tao chỉ phải làm có thế a? Nhưng mà… nói với ai?

- À, còn điều này nữa. Còn bà ấy nữa, ba nói là xưa kia cũng lành lặn đẹp đẽ, nhưng gần đây, vì sao đó mới sinh gù.

- Thử nghĩ hộ tao xem là vì sao? Chính bà ấy thì bảo rằng độ năm ấy mất mùa, đói quá, y phải đi hành… à chết quên, đi đường, rẽ vào nhà người ta ăn vụng, bị nó đuổi bắt phang cho một cái đòn gánh ngang lưng, gẫy xương sống, thế là thành gù. Nhưng nói với ai hả?

- Không được! Không được! Ba cứ bảo là độ năm kia, bà ấy xuống chơi với chú Bính ở Hải Phòng, đương đứng trên lầu Ô-ten, bị giặc Nhật nó liệng bom, mảnh bom rớt phải.

- Cũng được. Nhưng mày bảo tao sẽ phải nói với ai?

Hắn chõ cặp mắt ngạc nhiên:

- Với vợ tôi chứ còn với ai!

Rồi dịu giọng, hắn cười khì:

- A chết chửa, tôi chưa nói với ba nhỉ. Tôi chả mới lấy nó ở Nam Kỳ. Con một nhà danh giá hẳn hoi. Sẽ nói chuyện sau. À, còn điều này nữa: từ nay tôi gọi vợ ba là dì, thì ba phải bảo bà ấy, và cả ba nữa, gọi vợ chồng tôi là cậu với mợ, chứ đừng mày, tao. Ba nhớ chứ?

Mọi việc điều đình xong, Cốc đứng ngay người trông ra, đã thấy ở gian bên, mẹ kế hắn đem vào được một chiếc bồ, một chiếc làn mây, và một chiếc valy khác. Hắn khêu tỏ đèn đi củ soát khắp nhà thêm một lượt để thu dọn đậy điệm. Nhưng chợt có tiếng guốc quẹt gần. Bằng một nhảy, Cốc lôi ở gian phải sang cái chõng tre. Nhẩy một bước khác lên giường lão nằm, hắn rút cái chiếu mắc dưới bàn thờ, nhẩy một bước trở lại, phủ chiếu lên mặt chõng. Nhưng ác thay! Mặt chõng được phủ thì cái mắc những mụn đùm tã bẩn dưới bàn thờ lại được dịp phô ra ánh sáng, vẫn bằng một bước, hắn lại nhẩy lên lần nữa, dứt một cái mạnh, dây tã bị rơi xuống đất, che kín bởi cái giường lão kê ở phía ngoài.

Đương cáu kỉnh, hắn quay trông ra thấy người mới đến, vừa thở, vừa gượng gạo cười:

- Kìa mình! “Giô” đây mình!

Và giơ tay chỉ hai người, giới thiệu:

- Đây là ông già của tôi. Đây là vợ của tôi.

Người mà Cốc gọi là vợ chỉ khẽ nghiêng đầu về phía lão thay cho tiếng chào, đã nhận được câu đáp:

- Tôi chả dám!

Đoạn, mặc cho lão há hốc cả mắt lẫn mồm ra ngắm thị, - một cái búi tóc, một cặp môi cáu nước trầu, một cặp mắt tròn, một nét mặt không đẹp không xấu nhưng có rất nhiều khí sắc khinh người. Bề ngoài là một cái áo cánh lụa rộng thùng thình, một cái quần lĩnh thâm hẹp cũn cỡn, một cái khăn bông trắng choàng, đôi hoa tai, và một kiềng, đó là tất cả con người mới đến - thị cứ việc sa sầm mặt nhìn chồng. Rồi cất thứ giọng nặng như chì:

- Mình “mần răng” mà để người ta trông “goài”? Cái xứ mình “muổi” đâu mà đốt thấy tổ?

Chỉ tấm chõng cho vợ, Cốc cười hềnh hệch:

- Tôi dở hỏi coi có phải nhà ông già tôi không mà. Mình hãy ngồi đây đã.

Thị sờ vào mặt chiếu, nhưng rụt phắt tay vào như sờ phải lửa. Vẫn đứng. Mũi thị nhăn lại:

- Thế có phải thiệt nhà mình không?

Hai Cốc đưa mắt cho bố đỡ lời.

- Chính phải đây, chị… à, mợ ạ. Xưa kia, nhà ta cũng là hạng giầu có nhất nhì trong làng, có cả nhà ngói cây mít hẳn hoi. Thế rồi thì đến đời tôi, chạy Nghị viên, làm cho gia tài khánh tận…

- Nghị viên tức ở trỏng kêu là ông Hội đồng, nói thế mình mới biết. Cốc đỡ.

Thị vẫn lặng thinh không thay đổi sắc diện. Nhưng thấy lão nói chôi chẩy, hắn rất mừng. Thuận mồm, lão tiếp luôn:

- Còn bà nó đâu rồi? Ấy, cái người gù lưng, đem đồ đạc vào cho cậu mợ vừa rồi, tức là vợ kế tôi, xưa kia cũng lành lặn đẹp đẽ, nhưng vì hôm xuống Hải Phòng chơi với anh Bính, đương ở trên hàng lầu… ô… ôtô hay gì á? Anh Hai? Cậu Hai? Thế là bị bom bắn phải, mới thành gù.

Thị vẫn lặng thinh, không cảm động hơn.

Cốc buồn. Và lo, chưa biết kết luận câu chuyện về ngả nào. Cũng may, thị đương lặng thinh, bỗng quai đôi hàm ra ngáp một cái thật dài. Thị uể oải hỏi chồng:

- Mấy giờ rồi mình?

Hắn rút đồng hồ xem:

- Chết chửa! Bốn giờ. Xe tay từ tỉnh đi đêm về đây mà cũng mất những sáu giờ kia à? Kìa, mình ngồi tạm xuống đây cho đỡ mỏi, mình! Bốn giờ rồi, ngủ gì được nữa.

Vậy này! Hắn ngảnh sai mẹ kế. Này dì, nhà tôi nó đi đường mệt, dì hãy ra đây giúp tôi. Dì cởi cái bồ này ra, lấy xoài, lấy mãng cầu, măng cụt, để ba và dì xơi, rồi còn đem cho các chú thím nó, các bà con họ mạc, gọi là mình đi xa về, nhiều ít cũng là cái lộc.

Lão Phó Cò lắc:

- Thôi, tôi cần ăn làm gì, để còn biếu các cụ Tiên, cụ Thứ.

- Tôi cũng chả ăn. Vợ lão phụ họa. Còn các cụ Chánh, ông Lý, cụ Cử, cụ Hàn, ông Bá Cựu. Chẳng gì người ta cũng là chỗ đàn anh trong làng.

- Cụ Nghị Dư nữa! Suýt quên! Mình còn nợ người ta, mà con mình còn ở với người ta.

- Cả ông Nhiêu Mại, bố chồng chị Xã. Mụ chêm vào. Không thấy ai phản đối gì, mụ kể ra một sốc:

- Bà Nhiêu Cường vẫn đong chịu muối, cô Cả Sì vẫn mua chịu dầu, bác Xã Thi vẫn đong chịu gạo, ông Lái Quắm vẫn lấy chịu rượu và thuốc lào, ông Lang Con độ trước tôi mua chịu cho ông mấy hào thuốc đau bụng.

- Thế thì lại phải ông Thông Đà nữa. Lão nhắc.

- A vâng! Còn Cả Táo, còn Hào Bi.

Lão bỗng quắc mắt nhìn mụ hét:

- Bà bảo gì Hào Bi? Việc gì phải biếu quà thằng Hào Bi?

- Tôi chả đong chịu của ông ấy hai thùng thóc nếp về cho ông nấu rượu độ đầu năm?

- Thế anh em nó chửi bà đấy, bà có biết không?

Mụ ngẩn mặt ra.

- Nó không chửi, nhưng em nó, thằng Trương Tùng chửi, thì cũng như nó chửi. Nó chửi tôi tức cũng như nó chửi bà. Đứa nào chửi tôi hôm qua, rằng bẩy mươi tuổi không khao, bà có biết không? Mà bà lại phải biếu quà anh em nhà nó?

Hai Cốc ngừng tay, ngạc nhiên, can thiệp.

- Sao? Sao? Đứa nào dám chửi? Sao lại không làm khao? Sao lại để cho nó chửi?

- Trương Tùng chứ còn thằng nào! Kiết thì không làm khao được. Không làm khao được thì nó coi như con chó, nó đào ông bới cha lên chứ sao? Trẻ cậy cha, già cậy con. Chẳng qua con cháu mình chả ra gì thì nó mới đè đầu cưỡi cổ được.

Cốc hầm hầm mặt giận:

- Trương Tùng con lão Hộ Cắc phải không? Còn đứa nào nữa, ông cứ bảo tôi, để tôi về nhà phen này, tôi sửa cho chúng nó! Nhà nó vẫn ở ngõ Giếng phải không hả? Được rồi.

Sắn tuốt tay áo lên, hắn hùng hổ chạy thẳng ra sân:

- Đù cha nó chứ! Đù cha đứa nào chửi bố ông không làm khao! Nó có giỏi hãy ra miệng với ông. Ông đánh cho bể sọ nó ra. Đù cha tổ nó, rồi nó biết tay ông. Rồi ông làm… khao cho bố ông, cho nó biết.

Sực nhớ đến vợ, hắn chạy vào tìm thị. Nhưng vẫn may cho hắn, là thị đã bất chấp cả chiếu bẩn, chõng siêu, và ngồi tựa ngật đầu vào thành cối say, há hốc miệng phun ra một điệu ngáy rờn rờn.

Chân trời sửa soạn bình minh. Một tràng tiếng chó hỗn hào sủa đón mừng câu Cốc chửi.

III

Tin Hai Cốc về, đồn đi khắp làng trên xóm dưới.

Một thời sự ở một làng ít chuyện!

Có người phao hắn có bạc trăm.

Người thứ hai đoán hắn có bạc nghìn.

Người thứ ba phóng đại luôn rằng hắn có bạc vạn.

Ai cũng muốn làm cho cái tin mình biết được quan trọng hơn tin của kẻ khác. Thành thử ai cũng phải phóng đại. Cứ thế to hơn.

Đến kẻ sau rốt, biết không thể phóng đại hơn được nữa, đáng lẽ ghen ghét lẫn với họ, lại đâm ghen ghét hắn, bĩu môi nói với vợ rằng hắn chỉ có huênh hoang cái vỏ, chứ may ra cũng được vài bốn chục “nhi dĩ” chứ gì. Rồi tự lấy làm bằng lòng.

Thực ra, chính anh em hắn, chính lão Phó Cò, bố hắn, cũng không biết chắc chắn rằng hắn có bao nhiêu tiền.

Có điều chắc chắn mà ai cũng biết: là phen này về thể nào hắn cũng làm khao cho lão.

Và khao thì chắc chắn là to lắm.

Thế thôi.

Sở dĩ họ biết chắc chắn được thế, bằng ở câu hắn chửi rạng sáng hôm mới chân ướt chân ráo về làng.

Chửi luôn cả chiều sau.

Chiều hôm sau - Nghĩa là từ buổi sáng, hắn đã đưa cho mẹ kế năm mươi đồng bạc đi chợ mua thịt cá làm dăm mâm chén, khi mụ đã đi biếu quà về. Ở nhà hắn dẫn vợ đi chào các bà con.

Trước hết, nhà Ba Nông.

Từ lúc biết tin anh về, sang thăm anh, Nông chắc thế nào anh cũng dẫn người chị Sà Goòng sang đáp lễ tại nhà mình. Nông đã kịp dỏn trước về, nói với vợ, sai con xem có cái gì bẩn thỉu thì giấu kỹ, có cái gì quý giá bầy ra, còn cái gì không có thì chạy đến bốn bề hàng xóm mượn về, cho nó đủ lệ bộ.

Làm cho lúc Hai Cốc dẫn vợ sang, cả vợ chồng hắn với cả vợ chồng Nông đều hoa quáng mắt. Không một cái gì mà nhà Nông không có! Này thì cũng nhà gỗ năm gian, tường hoa, bể cạn. Này thì cũng câu đối, hoành phi, giường tây, tủ đứng! Này thì cũng đồng hồ la vầy, tranh “Lưu Quan Trương”, ảnh truyền thần của người hàng xóm. Này thì cũng ghế tân thời, bàn đánh bóng, ở trên là một chiếc ấm tàu, một bộ cốc tây, và một cái khay Nhật. Và này lại còn có cả một cái bếp cồn không bao giờ thắp, đặt đăng đối với một cái đèn măng sông không bao giờ có măng sông!

Nhìn đến mỗi thứ, Cốc lại liếc dò ý vợ, vẻ hả hê đắc thắng của kẻ báo được thù. Hắn ngầm cảm ơn em, một cứu tinh. Tuy vậy, khi thấy vợ chồng em đã có vẻ “lên” lắm, và vợ hắn thì đương so sánh, bì tị, bất lợi cho mình, Cốc buột miệng:

- Không có máy hát nhỉ!

Hắn tự trả lời luôn:

- Ở nhà quê này, chắc chẳng bao giờ được nghe máy hát.

Ba Nông ngay thật:

- Vâng. Ở nhà quê thì làm gì có. Nhưng cứ kể chịu đi lùng mượn thì cũng được. Làng này chỉ có dưới các quan.

Cốc bĩu môi:

- Dưới các quan thì lại thứ kèn cổ lỗ chứ gì? Chiều nay, chú thím cho các cháu sang ông xơi cơm, tôi sẽ vặn cái kèn của tôi cho mà nghe. Phùng Há mà ca bài “giọng cổ” “Tiếng chuông chùa” thì “mùi” không chê được.

Chẳng đợi ai kịp hiểu thế nghĩa là gì, hắn ngồi xuống ghế, mười ngón tay gõ nhịp trên mặt bàn, hất hàm cho vợ:

- Giăng giẳng chứ tiếng chuông chồ…ùa.

Rồi lại nhe một khối vàng ở miệng ra, khì cười.

Vợ Ba Nông đứng xoăn xoe từ nãy, nay mới được dịp xen vào:

- Mời hai bác xơi nước. Và chả mấy khi hai bác về, chiều nay, xin mời hai bác ở đây xơi lưng cơm muối với vợ chồng nhà em…

- Ấy không! Tôi đã bảo chiều nay thì để mời chú thím, cho cả các cháu sang ông xơi cơm. Còn như chú thím cho chúng tôi ăn, chả nay thì mai, lúc nào tiện thì ăn có phải khách khứa gì mà…

Láu lỉnh, hắn nháy Nông chồng:

- Mà hay chú thím cho ăn ngay bữa bây giờ, rồi chiều ăn bên ông, cũng tiện.

Nông toan mở mồm. Song, như bất cứ khi nào hắn định mở mồm cũng là phải đưa mắt hỏi ngầm ý vợ xem. Lần này, thấy vợ lườm, hắn vội im không nói.

Thị gãi tai, cười rất nhạt:

- Dạ.

- Và này chú thím ạ! Chiều nay, tôi muốn nói với chú thím, có lẽ để mời ông và các ông bà ấy sang xơi cơm bên này, nó có giường chiếu, và nó rộng rãi lịch sự hơn, chú thím xem có tiện?

Nông sợ hãi chỉ nhìn vợ, không dám đáp. Thị còn đương gượng gạo, thì Cốc đã tiếp rằng:

- Tôi đã đưa tiền cho bà trẻ đi chợ sáng ngày. Ấy là hỏi chú thím xem nếu có tiện thì thế, không tiện thì thôi. Nhưng thế nào chú thím cũng cho các cháu sang làm giúp tôi, chứ nhà tôi không biết làm các món ăn Bắc, người ta cười chết.

Đương gượng gạo, Nông vợ thoắt đổi ra sốt sắng:

- Thế thì sao lại không để ăn ở bên nhà em? Bên này có các cháu nó đã lớn rồi, có người hầu hạ phục dịch, lại sẵn mâm đồng bát sứ. Giời sinh ra thế chứ, chả mấy khi các bác về, chỉ hiềm nỗi nhà cửa thô lậu quá.

- Chết! Thím cứ nói nhún! Tôi đây còn không có nhà thì sao? Vả lại còn đương định sang ở nhờ chú thím thì sao?

Thế rồi, mặc Nông chồng và Cốc vợ ngồi im, câu chuyện khiêm tốn giữa Nông vợ và Cốc chồng cứ thế càng khiêm tốn hơn. Hết khiêm tốn đến khoe khoang. Hết khoe khoang đến bầu tâm sự. Chẳng ai chịu nghe ai. Mạnh ai nấy kể. Tâm sự của Hai Cốc, đó là những thủ đoạn anh hùng nối tiếp với những thái độ quân tử trong hai mươi bẩy năm trời lưu lạc. Tâm sự của Nông vợ, đó là những đức tính tốt nhất của những người đàn bà đảm như thị chả hạn - đối với bố chồng và nhà chồng. Họ kể nhiều quá đi mất rồi! Lâu quá đi mất rồi!

Một bóng con gái thoáng qua sân. Nó đội nón mới, vận áo vải rồng mới, váy nâu mới, quanh mình thắt hai ba lượt dây lưng cho người nó tròn như một củ khoai, dưới chân đi đôi guốc còn bóng sơn, nhưng trên vai lại quẩy một đôi sọt lấp đầy… phân, một đầu đòn gánh treo cái gắp.

Thấy nó Cốc chồng chăm chú nhìn cái bóng dáng kỳ khôi. Nông vợ miễn cưỡng gọi với ra mặt sa sầm lại:

- Kìa! Chị Côi quẩy gánh xuống chuồng gio, rồi lên mà chào chú thím. Sao không để cho con Trinh nó gánh cho.

Chỉ cái tấm thân bé choắt, nhưng cái mặt đã già cằn, thị quay vào nói với Cốc như phân trần.

- Chắc bác chả biết chị ấy là ai? Ấy, chị Côi con gái bác Cả nhà đấy. Từ khi bác gái đi bước nữa, tôi bảo để cháu ở bên này với tôi dạy bảo buôn bán ruộng nương. Ấy, tôi cứ bảo mọi việc đã có các em nó làm, nhưng chị ấy cứ tranh lanh lấy. Kìa, cháu nó chào hai bác.

Cốc gật đầu:

- Ừ cháu! Cháu đi đâu về? Mà ăn mặc sang dữ đa!

Nó bẽn lẽn quay phắt mặt vào tường:

- Bẩm chú, cháu đi… gánh phân.

- Sao không để con Trinh nó gánh cho? Nông vợ hỏi.

Côi thổn thức với tường:

- Nó đưa quần áo mới cho cháu thay, cháu bảo đem về nhà, nó cứ bảo thím bắt phải thay ngay ở ngoài đồng, cháu đưa gánh bảo nó quẩy hộ, nó bảo nhà nó không có mả đi hót… cứt!… Nó lại…

Nông vợ càng sầm mặt, chửi lấp liếm:

- Thôi! Thôi! Chị đừng nói nữa. Cha mẹ con ôn vật! Thế thì ai có mả hót cứt! Không hót cứt có mà rã họng ra. Sao chị không tát vào mõm nó cho tôi? Ấy cũng may mà có hai bác là người nhà, chứ khách lạ thì còn ra sao nữa?

Rồi, đế lấp liếm thêm, những công ân của thị đôi với đĩ Côi đã được dịp cho thị đem ra kể lể. Vả lại cũng nhiều quá, lâu quá đi mất rồi!

Cốc vợ, vốn giầu tính chất phác của người miền Nam, chỉ đợi một mâm cơm thịnh soạn bưng lên. Cốc chồng đã thôi ngả lưng ra thành ghế trường để sắp cáo ra về nhưng vẫn không có dịp.

Đôi kim đồng hồ đã chụm lại nhau trên chữ số cao nhất của cái mặt đồng hồ Loong-gin. Vợ Ba Nông vẫn còn mải nói.

Nhất định, Cốc bấm vợ cùng đứng dậy. Nông chồng lưu luyến tuy cũng phải đứng lên theo.

- Ấy còn cơm. Mời hai bác ngồi chơi. Ăn cơm rồi thì còn đi đâu mà cần. Hai bác về cũng đến ngủ là cùng, vậy nếu bác gái có mệt thì để cháu nó dọn cái giường tây, bác đi nghỉ tạm.

Vợ Cốc bước ra theo chồng, mặt buồn sỉu:

- Thôi, cám ơn thím.

- Vâng, cám ơn thím. Tôi còn phải đi chơi một vài nơi nữa, cụ Cử, cụ Hàn, ông Chánh, ông Lý, rồi lại đến chào hai cụ lớn Tuần. Đi xa về, phải ăn ở cho nó phân miêng.

- Nhưng để bố nó đưa hai bác đi, chứ đi vắng lâu ngày, bác biết nhà ai với nhà ai?

- À vâng, nếu thế thì tốt lắm.

Chào. Lạy. Cám ơn. Hò hẹn.

Cốc bâng khuâng đi. Vợ hắn bâng khuâng đi. Trước họ là Ba Nông bâng khuâng đi dẫn lối. Người nào cũng ra vẻ nghĩ ngợi. Riêng Hai Cốc, hắn đương nghĩ đến một nhà vừa sang trọng, vừa lịch sự trong việc tiếp đãi vợ chồng hắn hơn là vợ chồng em nhiều. Thế nào họ cũng sẽ mời cơm. Thế nào, hắn cũng không nhận lời. Để tỏ cho vợ biết rằng nếu Nông có mời cơm thực, hắn cũng không nhận lời. Đỡ ngượng.

Nhà thứ nhì mà hắn bảo em dẫn đến là nhà ông Trưởng họ. Kể thì sang trọng: nhà ngói, cây mít, vườn rau, ao cá. Nhưng ông Trưởng đương bận… mớm cháu, bà Trưởng hái rau cần.

Nhà thứ ba là nhà ông cậu hắn. Ông cậu rất có thể mời cơm, nếu không… nghèo.

Hắn bảo em hãy để đấy, dẫn đến nhà ông Lý Tân. Ông Lý đương đánh tổ tôm. Khi tổ tôm đã đủ năm chân, thì một chân nữa đến cũng là hết cả mặn nồng. Huống hồ lại những ba chân, thì sự thù tiếp chỉ có là nhạt như nước ốc. Nhưng ông vốn người lịch thiệp. Lại mấy quả xoài, quà Cốc biếu vẫn còn trong tủ. Lại cũng đã từng ở Nam Kỳ. Không nhẽ không hỏi hắn cho có chuyện, ông vừa xoay bài, vừa hỏi đúng ba câu:

Câu thứ nhất là “chợ Bến Thành có phải vẫn ở gần ga?”. Câu thứ hai là “trong ấy có phải vẫn được yên hàn?”. Câu thứ ba là “tiền tàu từ trong ra đây có phải vẫn giá cũ?”

Nhà thứ năm là nhà ông Chánh. Quái lạ, hình như ở cái đất Bắc này, ai cũng bận! Ông Chánh đương sửa vườn cảnh. Ông tiếp vợ chồng hắn ngay ở… ngoài vườn. Chẳng nước, chẳng trầu. Nhưng ông đã hỏi hắn rất nhiều. Nói về ông càng nhiều hơn. Không thế, hắn làm sao biết được ông sắp thăng tòng bát.

Đến cụ Hàn, hắn cũng được tiếp đãi không hơn không kém.

Cụ Cử thì lại càng hách nữa: rõ ràng hắn thoáng thấy bóng lão bế cháu nằm dài đánh võng, mà lúc hỏi, người nhà chối phắt rằng mới sang hầu cờ cụ lớn Tuần.

Thất vọng lạnh người! Bây giờ, hắn cũng chẳng còn mong ai mời cơm. Hắn chỉ có một cái muốn nhũn nhặn là họ tiếp hắn một chút “đàng goàng”, bởi vì riêng mình hắn, chẳng sao, nhưng còn vợ hắn.

Hắn giận. Sao họ lại khinh người đến thế? Ở cái xó làng nhãi nhép này, mà cũng có hách khí cồng kềnh đến thế? Có phải tại hắn là giòng dõi nhà… bạch đinh?

Nén giận, hắn bảo em và vợ trở về. Nhưng đi được nửa đường, Ba Nông dừng chân, chỉ một dẫy tường cao ngút ngàn, ở giữa đâm lên một nếp nhà hai tầng mà bảo:

- Bác có vào đây? Nhà cụ Thứ?

Hai Cốc chùn bước lại. Hắn ngắm tòa nhà thâm nghiêm mà muốn đưa vợ vào quá đi mất. Nhưng lại cứ bước đi: đến ở nhà một tầng, họ còn khinh hắn, nữa lại ở nhà hai tầng, biết đâu họ chẳng có quyền khinh hắn gấp hai.

Hắn nhùng nhằng toan đứng lại toan đi. Lý trí hắn đã chia ra hai phe xung đột.

Ba Nông biết ý:

- Bác cứ vào thử xem. Cụ Thứ rất hách, nhưng rất tử tế. Hách đối với những người không biết đến cụ là ai, nhưng tử tế đối với những người đã biết đến cụ.

Câu giới thiệu ấy làm Cốc hơi rờn rợn: biết đâu cụ chẳng hách với hắn? Biết đâu?

Nhưng Nông đã với được cái đầu dây thép chọc qua một trong hai cánh cửa gỗ lớn xanh rì. Ở phía trên đầu dây, có kẻ chữ: s.s.v.p. Trên nữa có một hàng chữ Pháp. Dưới hàng chữ Pháp, có hàng Quốc ngữ mà Cốc đánh vần: “Coi chừng, có chó dữ”.

Mấy tiếng chuông rời rạc kêu. Mấy tràng chó sủa. Một cậu bé, đầu đội mũ chào mào, hai chân kẹp vào cái que củi giả làm ngựa, một tay vác cái bẹ chuối cắt khớp giả làm súng đặt trên vai, chõ miệng ra, hỏi sẵng:

- Cái sì là? Hả?

- Chúng tôi vào hầu cụ Thứ.

Cậu bé trợn mắt:

- Các bác muốn hầu quan Lãnh, hả?

- Bẩm vâng.

- “Bồng! Át tằng tí ti”. Tôi vào bẩm “ba” tôi xem. À, có phải sừ nầy mới ở Sà Goòng ra phải không? Nếu thế thì quan đương chờ. Nhưng cũng để tôi vào bẩm đã.

Y chạy tọt vào, để cho ba người có thì giờ mà thống khoái. Và tự lấy làm kiêu ngạo. Quan Lãnh chờ! A, có thế nào thì quan Lãnh, một vị tứ phẩm hàng quan, đương kim thứ chỉ, mới chờ. Nhất là Hai Cốc. Hắn kiêu ngạo đến phát điên, chỉ muốn tỏa chiết bớt sự thống khoái bằng cách gì.

Vừa lúc ấy, cậu bé lại ra. Y không còn mũ chào mào, không ngựa, không súng, và cũng thôi không hỗn xược.

- Quan lớn truyền các bác vào. Nhưng này, “sừ” Sà Goòng này! Chắc “sừ” ở Sà Goòng về thì nhiều tiền, mở hàng cho “moa” “in biệt”.

Xoa đầu y, Cốc cho y hẳn hai đồng mà không xót ruột. Bốn người cùng đi.

Qua cổng, đến một lối dải cuội. Qua lối dải cuội, đến một cái sân, trên là dàn hoa.

Họ bước lên hè.

Cái mà làm họ phải giật mình trước hết, là một võ quan vận nhung phục, mề đay vàng, thanh kiếm bạc hẳn hoi, đứng sững ngay ở phòng tiếp khách, trố mắt ra nhìn họ trừng trừng. Vợ Cốc đã chắp tay toan chào, nếu không được chồng bấm ra hiệu. Cốc mới khám phá ra rằng đó chỉ là bức truyền thần của chủ nhân, truyền bằng sơn màu vào kính, cao lớn vừa tầm người, khéo đến nỗi nếu cặp má hồng của vị võ quan không hồng quá, và cặp môi son không son quá, thì hắn cũng nhận lầm là người thực. Trên bức truyền thần, ở khắp bốn mặt tường, là ảnh và ảnh. Có cái chụp một người, có cái chụp từng bọn. Cái thì ông Tây đen, cái thì ông Tây trắng. Và, một đặc điểm là ông Tây nào cũng vận y phục nhà binh. Lại còn có cả bức phóng đại của một người đàn bà “đuôi gà, khăn vấn” lạc lõng và đối diện với bức phóng đại khác “mề đay, ngân khánh” của chủ nhân. Rồi lại còn có cả bức ảnh chủ nhân vận nhung phục Đại Việt, với chiếc mũ lốc, đôi ủng, áo cẩm bào, trông rất trịnh trọng treo bên một bức khác, cũng vẫn chủ nhân đương đứng bá cổ hai bà đầm lả lơi. Sau cùng, tất cả những ảnh ấy, những truyền thần, phóng đại ấy đều đã chầu về chân dung đức Đại Nam Hoàng Đế, bên cạnh “ngài” Thống Chế Pêtanh, và ở sát trần, có dán một mảnh giấy đề “Pháp - Việt phục hưng”, bên mảnh khác: “Cần lao, gia đình, Tổ quốc”.

Thêm một lần, Hai Cốc phải lấy hết trí thông minh của hắn ra suy nghĩ về câu châm ngôn ấy, mà nhà nước đã rộng rãi reo ra khắp đầu đường, xó chợ.

Tai hắn chợt dỏng ra. Mũi hắn mấp máy. Hắn nghe. Hắn ngửi. Hắn nghe thấy một thứ tiếng ro ro, nhịp điệu. Và ngửi thấy một thứ hơi thơm ngát gian phòng!

- Bay đâu! Đặt lại cho tao siêu nước đi này!

Một tiếng khàn khàn vọng từ trong ra ngoài. Tiếng khậm khạc nhổ, trước khi có tiếng giầy lê lệt sệt.

Cụ Thứ!

Ba người đều chắp tay một lượt:

- Lạy quan lớn ạ!

Lão cười hà hà:

- Không dám! Các thày ngồi chơi.

Cốc khoái, đưa mắt cho vợ như gạch một cái dưới tiếng “thày”.

Lão chỉ cho họ cỗ trường kỷ, trong khi lão vắt chân vành tròn ngồi lên tấm sập gụ kê ở giữa phòng.

- Bay đâu!

Đáp tiếng gọi, một tên bộc bầy ra trước lão cái điếu ống, cái khay nước, một quả trầu. Với xe điếu rít xong mồi thuốc, lão hất tay ra hiệu cho tên bộc đem điếu, khay, và quả sang bàn khách ngồi chơi, rồi mới hỏi qua làn khói:

- Thế thày nào là thày Hai nhỉ? Ấy tuy người làng, và có họ ngoại, “ben pha mi” đấy, nhưng tôi cũng không mấy khi được biết.

Cốc vội đứng lên, khúm núm:

- Bẩm dạ. Bẩm quan lớn, con đây. Bẩm, con mới về đêm hôm qua. Sáng nay, con gọi là có chút quà mọn ở Nam Kỳ, có đem biếu quan lớn xơi nước, và bây giờ xin đến hầu quan lớn.

- Xin cám ơn cái lòng tốt của thày. Chỉ vẽ cho tốn tiền. Đi lâu về sang chơi, thế là quý rồi, có cần gì quà với bánh. Thế thày kia là con thứ mấy của ông cụ Phó? Còn cô kia?

- Dạ, chú nó là em thứ ba con, tên là Nông. Còn đây là vợ con, đã chào quan lớn rồi ạ.

Vuốt cho thực vểnh hai càng râu, lão gật gù cái đầu cười ha hả:

- Thôi thế cũng tốt. Đi mấy chục năm, về lại có lứa có đôi, để cho làng nước trông vào. Tôi cũng mừng cho. À, thế ra đi thế được mấy chục năm? Và làm những đâu?

- Bẩm quan lớn, con đi tính đến tháng sáu năm nay được đúng hai mươi bẩy năm. Con làm ở đồn điền cao su Xuân Lộc.

Lão trợn mắt:

- Sao lại Xuân Lộc? Tưởng Lộc Ninh, thì tôi có một ông quan thày, quan ba Đờbe Ny, bây giờ mãn, về làm “sú-ba-dăng” ở đấy.

Lại ha hả cười. Rồi thôi. Rồi lão ngắm thẳng mặt Cốc:

- Chắc vào trong ấy làm ăn phát tài? Cứ trông nước da thày thế kia thì đủ biết tài đương vượng lắm, đương có “bon săng” lắm!

- Dạ, bẩm ở trỏng nước độc quá, ai cũng bị sốt rét rừng, mặt cứ nặng, bụng cứ to lên, như đàn bà có mang, chân tay cứ quắt lại. Không kiêng khem kỹ thì khó lòng mà về được đấy ạ.

Gật gật đầu, lão đổi ra vẻ mặt nghiêm trọng:

- Phải, Tây họ gọi cái bệnh ấy là “Ba-tuy-đít”. Cứ tiêm vào mông sẽ khỏi, ừ, mà trông nước da thày xấu lắm, liệu mà kiêng khem, thuốc thang. Sáng nay, chả vì bà Phó đến biếu quà, thấy nói thế, nên tôi bảo hễ rỗi thày sang, có cần mua “kí ninh” thì tôi mua giúp. Tôi chả có một ông bạn, trước làm “ách-chi-đằng”, sau về được bổ làm “phạm nhe” ở nhà thương Tây. Bây giờ, nếu chưa có “kí ninh”, cứ uống rượu và ăn nhiều ớt cũng trừ được nước.

- Dạ. Rượu thì ngày nào con cũng uống.

- Tốt lắm! “Bồng”! Tốt! “An cồn” nó chả “phoọc-ti-phi-ăng” mà lại. Chả thế mà mỗi khi đi “câu lơn”, “ma nớp”, chúng tôi vẫn “bụa”. Nhất cái độ “găng ghe” trước mỗi khi ra “phông” chúng tôi cứ “bụa” từng chai “bẹt-nô”, “áp-sanh”, “cốt-nhát”, nhờ thế đến bây giờ nó cũng còn được khỏe.

- Dạ.

Lão im một lúc.

- Nhưng, tuy yếu thì yếu, chứ chắc cũng phát tài?

- Dạ, bẩm cũng chẳng được bao nhiêu.

- Sao người ta đồn có hàng vạn?

- Bẩm quan lớn, người ta cứ nói thế.

Ha hả cười ra tiếng, đoạn lão cau nhíu đôi mày sâu róm:

- Hỏi vậy thôi, chứ thày phát tài hay không, thì cũng chẳng ai vay mà phải giấu. Duy ở cái làng ta này, nó xấu bụng lắm, nên tôi lấy tình là người ngoại quyến, nhắn thày sang để bảo rõ điều hơn lẽ thiệt, thế thôi.

- Dạ.

- Vậy chiều nay có thư thả, thày cho cô ấy sang ăn cơm với tôi.

Không bao giờ chờ đến câu mời đột ngột ấy, hắn cuống lên, cảm động một cách rất thực thà. Hắn đưa mắt nhìn vợ, nhìn em, liếm môi hai ba bận mới đáp được:

- Dạ, xin cám ơn quan lớn. Chiều nay chúng con muốn mời quan lớn quá bộ đến xơi với thày chúng con chén rượu nhạt.

Hai đùi lão bỗng rung rung lia lịa:

- À, thế ra tôi định mời thày, thày lại mời tôi. Thôi thế cũng được. Cứ kể xưa nay tôi cũng ít đi ăn đi uống ở các đám xá. Các thày tính, nó khôn lắm! Không lẽ “Quan lãnh” mà lại đi la cà, thì còn đâu là phẩm giá, rồi các ông bên văn họ lại cho ngay chính mình là võ biền, vạ thực. Nhưng ở bên ông cụ Phó nhà, thì tôi sẽ đi. Máu chảy đến đâu ruồi bâu đến đấy, họ hàng ta phải bao bọc lấy nhau, “bô-tê-giê” lẫn nhau.

- Dạ.

- Lại nói nốt câu chuyện lúc nẫy. Nếu thày có nhiều tiền đem về thực, thì tôi khuyên thày không nên giữ ở trong mình, mà cũng không nên giữ ở trong nhà.

Ngẩn mặt, Cốc chưa kịp hiểu thế thì nên giữ ở nơi nào. Lão tiếp:

- Thày đi vắng lâu ngày không rõ, chứ có thày Ba ở nhà biết đấy. Trong làng này từ khi đói kém, mới nẩy ra rất nhiều tay chơi. Những đứa ấy, chắc thày Ba cũng chẳng lạ gì. Ai đời thuở nào có ba tháng giời, xẩy ra hai đám cướp, chín, mười đám trộm đào tường khoét ngạch không? Ấy là làng có đủ các quan văn, quan võ hẳn hoi mà nó cũng nhũng nhiễu thế.

Lão hút thuốc lào, dò cái công hiệu của câu mình lung lạc Cốc. Đoạn tiếp:

- Vậy tôi khuyên thầy xem có nhà ai chắc chắn cẩn thận thì đem mà gửi. Cái gửi tiền cũng là cái sự khó. Thế nào là chọn mặt gửi vàng! Phải chọn người chắc chắn… “on-nét”…

Lão im nữa để nghe ngóng.

- Nếu không tìm được ai chắc chắn, thì có thể gửi… tôi!

Hà hà cười, nhưng lão lại vội làm nghiêm:

- Gửi tôi thì chẳng lo suy xuyển đi đâu một xu. Năm xưa, làm “sec-giăng-ma-gio”, có lần tôi giữ “két” cho “con-ba-nhi” còn khó bằng mười. Mà nhà tôi, thì các tay trộm cướp cứ gọi là đứng ngoài mà khóc. Tôi “moong-phú”.

- Dạ, bẩm quan lớn, nếu thế thì quý hóa lắm.

- Ấy thày đi vắng, có thày Ba ở nhà biết đấy.

Chẳng rõ lão bảo biết cái gì? Biết trộm cướp khóc, hay là biết khi lão giữ “két” cho “con-ba-nhi”, Ba Nông cứ gật:

- Nhì ạ!

- Dạ, thế thì khi nào con nhận được tiền ở trỏng đánh ra, con sẽ xin phiền quan lớn.

Quan Lãnh ngẩn mặt:

- Thế bây giờ thì sao?

- Bây giờ, con chỉ đem trước về có mấy trăm.

- Hà hà! Thế cũng “sava cá mềm”. Lúc sáng, bà Phó sang biếu quà, tôi có nhắn thày sang, là ý tôi muốn cần món tiền độ một vài trăm. Cứ kể tôi hỏi vay, thày cũng chẳng chối nào. Nhưng cái tính tôi thích phân minh, “Gia-na-doa-đờ-cơ”, tôi muốn viết cho thày miếng đất của… hàng giáp Tây Thụ.

- Chết! Chết! Quan lớn cứ dạy. Hà tất phải viết ạ.

- Nhưng tính tôi thẳng lắm! Khuất tất thì “ba-con-nết”.

- Dạ, hà tất ạ! Bẩm thế quan lớn cần tiêu bao nhiêu?

- Chả mấy. Độ một trăm, hay nếu có rộng, hai trăm càng hay.

À, lúc sáng bà Phó sang biếu quà, tôi có nhắn thày sang còn một việc này nữa này. Cái làng ta là một làng “đồng thối ngõ điêu”, chúa bạc, và chúa khinh người. Ông nó cũng coi “mắm sốt cẩm” như thằng, thằng nó cũng coi “mắm sốt cẩm” như ông, nếu mà mình không có lấy một ngôi ăn chỗ ngồi ở trong làng. Thầy có nhận thấy thế hay không?

Như quê xa gặp được tri kỷ. Hai Cốc hởi cả người:

- Dạ. Quan lớn dạy quả không sai.

- Như vậy thì lần này về, giời cho phát tài, thày cũng cố lo cho ông cụ cái khánh thọ bẩy mươi, thí cho chúng một bữa cho xong việc, chứ để chúng xói móc, eo sèo, làm đến tôi cũng ê lây cả mặt. Mình lo tiềm tiệm, già cơ lắm chỉ răm trăm.

- Dạ. Con cũng định thế.

Lão chỉ tay về phía Cốc:

- “Ê vòa-là”! Thầy thế mới là người trí thức! Tây người ta gọi những người như thế là có “sà-voa-vi”.

Đương vui, mặt lão lướt buồn khi thấy Cốc bấm vợ và em đứng lên.

- Ấy còn sớm! Các thày và cô hãy ngồi chơi.

- Dạ. Xin phép quan lớn. Quá trưa rồi

- Trưa thì cũng hãy thư thả ngồi chơi. Thế còn cái khoản “đê săng biệt”? Lão hất hàm. Bao giờ đấy?

- Bẩm con về rồi xin đem sang hầu quan lớn.

- Ừ, thế thì hai thày và cô về. “Métsiavăng”. “Ôvoa” hai thày nhé! Nhớ hôm nào đưa cô ấy sang tôi ăn cơm.

Khúm núm ra khỏi nhà “Quan Lãnh”, Hai Cốc phút ưỡn ngực đi trong ngõ xóm, vẻ mặt hân hoan. Ba Nông và Cốc vợ cũng hân hoan. Chẳng thế, bất cứ gặp ai quen hay không quen ở dọc đường, miễn là chào hắn trước - mà đừng chào hắn bằng anh là hắn chèo kéo cho bằng được về nhà đánh chén “mừng cho hắn còn sống sót mà về làng về nước”. Bọn hắn đương ba người, vì thế, đã thăng lên số chục. Chưa kể hai chục nữa đương ngồi đợi hắn ở nhà.

Hắn không tin ở hai mắt ngạc nhiên: ông Trưởng họ đã thôi mớm cháu, ông Chánh đã thôi xén cảnh, ông Lý đã tan tổ tôm, cụ Cử đã bãi cuộc cờ. Ai lúc này cũng thư thả để mà hưởng ứng tiếng mời, đến chơi với hắn.

Làm cho có năm mươi đồng bạc cá thịt không tài nào chu được. Vợ Ba Nông đã bớt giận làm lành, thương nghị với bố chồng và mẹ kế của chồng, nhưng vẫn không ai tìm được cách gì đào ra cái ăn ở chốn nhà quê, chợ vãn. Vừa về, Cốc liền được gọi vào dự cuộc thương nghị ấy. Sau một phút ngẫm nghĩ, hắn phá ra cười:

- Thịt quách con… chó của ba! Thịt quách nó. Thế mà tốt. Đã lâu không được ăn thịt cầy làng nhà.

Lão Phó Cò lăm le phản đối đề nghị này. Nhưng kịp thế nào! Kẻ làm giúp cũng lắm. Người ăn giúp cũng đông. Một giờ sau, con chó cố tri của lão chỉ còn có xào, hầm, tiết canh, nhựa mận.

Hai Cốc được bữa say như chửa bao giờ được say trong ngót ba chục năm trời lưu lạc. Rượu lậu mà lại! Say vì rượu. Say vì có tiền cho quan Lãnh mượn. Say vì những người mà hắn ngờ rằng khinh hắn, thì ra không những không khinh, mà còn có phần nể hắn. Nhưng say vì rượu vẫn nhiều. Do say, hắn càng tức với một số ít kẻ đã không thèm hạ cố đến nhà hắn hôm nay. Hắn cũng nhờn với những người đã hạ cố đến nhà hắn hôm nay. Trộn nhờn với tức, hắn dần dần đâm… hỗn!

Hắn uống thi với bố. Hắn uống thi với ông Chánh, ông Nhang… Rồi chẳng từ gì mà hắn không gạ uống thi với cả cụ… Cử! Hắn làm xáo lộn cả tôn ti trật tự. Ai cũng đều thua hắn. Hắn giơ chén, uống thi với… mình!

Rồi hắn đặt chén, xin phép các cụ cho hắn được chửi một câu. Hắn chắp hai tay, tỉnh táo nói có phép có tắc cẩn thận như thế này:

- Bẩm trên có các cụ, dưới có các ông. Các cụ là hàng bố con, mắng con xin cam, đánh con xin chịu, cũng cho con được chửi một câu cho nó hả cái can tràng!

Hắn nói thế, cụ nào chẳng bằng lòng! Vì cụ nào cũng chắc mẩm không lẽ hắn mời mình đến, lại mở miệng chửi mình. Và cũng muốn rằng hắn không chửi mình thì nghe hắn chửi người khác càng vui tai. Cụ nào cũng gật.

Hắn gân cổ, bạnh mồm chửi thực:

- Đù cha đứa nào đòi bố ông làm khao nhé. Đù cha tổ đứa nào chửi bố ông không làm khao nhé! Đã thế, mai ông làm khao cho chúng nó biết tay!

Không ai ra miệng, tuy chính ra, ai cũng đòi bố hắn làm khao cả.

Nhưng không ai ra miệng, bởi vì mai hắn làm khao. Thế là đủ lắm rồi.

IV

Rạp khao đã dựng.

Muốn cho được rộng rãi, lịch sự, rạp dựng nhờ ở nhà Ba Nông.

Miễn là Hai Cốc bỏ tiền.

Rạp có mười hai cột bương. Trên phủ cót tre. Dưới là ba dẫy phản - hoặc cánh cửa ghép làm phản - chạy dài. Một, hai bộ bàn ghế.

Tuy nhiên, vẫn còn sợ chật. Họ đã phải phá bờ rào ngồi nhờ sang cả nhà hàng xóm. Ai nỡ từ chối Cốc. Cả làng còn có cảm tình.

Họ đến từ trưa. Họ đến từ sáng. Họ đến từ chiều hôm qua. Đàn ông, đàn bà, cụ già, con nít. Đủ! Ai dựng rạp thì dựng rạp. Ai mượn đồ thì mượn đồ, bát, đĩa, mâm, nồi. Ai không làm gì thì cứ việc uống nước, nhai trầu, hút thuốc vặt.

Thế cũng là quý. Bởi vì, nó khôn lắm! Chẳng lẽ không họ nội thì họ ngoại, không ngoại gần thì ngoại xa, không ngoại xa thì hàng xóm, không hàng xóm thì người làng, hàng tổng, hàng huyện, vân vân… Chẳng mấy khi “ông cụ” làm khao - một đời người mới có một lần - mà lại chẳng chạy lại, rồi người ta trách. Nhất là ông cụ nghèo. Giá giầu thì không sao, nhưng nghèo, lại bảo rằng khinh ông cụ. Nhất là cái bác Hai Cốc ấy thì bác ta đến là sỗ nói. Nhất nữa là chiều nay hay chậm là chiều mai, mấy mà chả có giết lợn ăn bữa… té bèo! Tiền của Sà Goòng, thiếu gì!

Chật đến ba dẫy phản, trên từ quan Lãnh, dưới đến anh Cu. Giữa là cụ Hàn, cụ Cử, ông Chánh, ông Hương. Những người xưa kia bị lão đến ăn một bữa, đã có kỳ nhiên rồi. Những người xưa nay chưa mời lão bữa nào, cũng cứ có mặt. Một đời người, họ mới được một lần đến nhà lão thực. A! Thì ra cũng lịch sự đấy. Chỉ còn vắng cụ Tiên Chỉ, và ông Lý Tân. Không hề gì hết. Hôm qua, cụ Tiên đã hay tin gọi Cốc xuống cho cụ phán bảo. Hắn chưa kịp xuống. Thì đến lượt thày Lý sai mời hắn hai lần từ sáng hôm nay.

Cả các con cháu ở xa cũng được nhắn gọi về. Vợ chồng Xã Thuổng và hai đứa con trong những chiếc áo nái vàng khè. Tư Sếu gọn ghẽ trong bộ binh phục cứng mo. Bẩy Út cũn cỡn trong bộ “soóc” xanh chàm. Sáu Diệc xin phép Nghị Dự cho về chơi với anh đã ba hôm nay, cũng mới mượn được cái quần chúc bâu, và thuê đâu được đủ bộ khăn lượt, áo the, để mà súng sính góp cùng các anh các chị.

Bọn người nhà cũng ai vào việc nấy. Đàn bà soạn bát. Đàn ông kê đồ. Già têm trầu. Trẻ con lấy đóm. Duy Binh Sếu được đặc cách ngồi tiếp chuyện “thế giới chiến tranh” hầu quan Lãnh. Hôm nay, hắn cũng được người làng đặc cách thăng chức lên là thày… Cai.

Lão Phó Cò thì đã được công nhiên tôn lên làm Cụ Thất từ hôm qua xuống trình làng xin làm khao kia rồi. Hôm nay, lão còn mặc tạm cái quần vải phin chưa kịp giặt, và cái áo xuyến Sà Goòng của Hai Cốc may cho. Mai ngày kia, lão sẽ mặc đến chiếc quần nhiễu đỏ của họ biếu, và chiếc áo vóc đỏ của làng mừng. Lúc bấy giờ, hãy coi chừng những Hai Cốc đã muốn lão biến thành một… tiên dung đạo cốt!

Mụ vợ gù của lão thì chỉ chúi xuống bếp đánh mâm, nồi, không có một lúc nào để cho ai xem mụ có gì thay đổi.

Cốc vợ, vì lạ nước, lạ cái được cắt vào buồng chỗ hút thuốc lá sâu kèn, vừa canh các đồ vặt của mình và của vợ chồng Ba Nông, phòng những người đãng trí.

Riêng Cốc chồng, lúc này, không rõ hắn đi đâu? Hắn đi đâu mà cái kèn hát - do chỉ có tay hắn được vặn - đương the thé nhai đi nhai lại mãi cái bài “Tiếng chuông chùa” cũng im?

Khiến lão Phó Cò, đương ngồi tiếp chuyện ba “Cụ Thất” khác ở nhà ngoài, tưởng cần hỏi đến hắn một câu cho văn vẻ:

- Thế cậu Hai đi đâu rồi nhỉ?

Không ai đáp.

- Chúng mày đâu? Có đứa nào xem cậu Hai đâu? Mời cậu ra hầu chuyện quan Lãnh và các cụ đây.

Một tiếng trả lời không rõ của ai:

- Bẩm, anh ấy uống rượu say rồi đương ngủ trong nhà.

- Ngủ à? Nhà đương khách khứa thế này…

Lão làm nghiêm mặt, toan thử gắt một cái để giương uy, nhưng nghĩ sao đấy, lại gật gật đầu:

- Thôi được rồi! Ắt là hôm qua, cu cậu tiếp tổ tôm các cụ ấy cả đêm, cu cậu mệt. Thôi này, chúng mày đâu? Để yên cho cậu ngủ.

Nhưng thực ra, Hai Cốc không ngủ. Hắn có uống rượu say, có nằm trong buồng, có nhắm mắt hẳn hoi, nhưng không phải là để ngủ. Hắn vờ ngủ, thế thôi. Để mà nghĩ. Hắn nghĩ từ hôm bước chân ra về, từ hôm dắt vợ đi chơi các bà con, từ việc cho quan Lãnh vay tiền, được các người tai mặt đến chơi nhà… và huyên thuyên. Khi người ta đã nghĩ huyên thuyên, nghĩa là nghĩ rất nhiều, thì người ta dễ đâm ra… hối hận. Cốc đã hối hận. Rất nhiều là khác. Hắn rất hối hận đã trở về làng, đã dắt vợ đi chơi các bà con, hối hận cả sự cho quan Lãnh vay tiền, vân vân… Hối hận nhất là hắn đã buột mồm chửi hàng xóm, đe sẽ làm khao cho bố! Hăng gì có thứ hăng thế? Một câu chửi đáng giá năm trăm bạc, năm trăm bạc ấy, cứ để yên như hắn đã dự tính với vợ, thì cũng tậu được miếng vườn nho nhỏ để cho vợ chồng hắn sống no đời mãn kiếp với nhau. Có phong lưu, sẽ mua một chân kỳ mục trong làng. Có túng bấn, vợ chồng cứ hát “vọng cổ” cũng đủ là trừ bữa! Dự tính thế, vì hắn tin chắc rằng xa cách đằng đẵng hai mươi bẩy năm trời, lúc về, ít ra bố hắn cũng đã chết. Nếu không chết, thì cũng phải phong lưu phú quí. Hắn có ngờ đâu rằng về đến nhà, đánh đùng ra, lão phú quí không mà chết cũng không. Nếu lão cứ được một trong hai cái ấy cho hắn nhờ, thì việc gì hắn phải làm khao, việc gì hắn phải chửi ai, việc gì hắn không có được túp nhà, miếng đất? Hắn cũng ân hận rằng hắn dại. Ừ, thì cái dại tự nhiên đâm đầu đi làm khao cho bố vì tức khí đã đành, sao hắn lại còn dại dột nhận làm khao một mình, không bổ bán cho ai hết?

Nay bảo rằng nó tốn độ dăm trăm, thôi thì số tiền ít ỏi, hắn, chẳng gì cũng mang tiếng là “phú quí qui hương”, có nai lưng chịu cả cũng cam. Thế ngộ mai nó lên bẩy, tám trăm, một nghìn, thì sao? Hắn sẽ bán gì đi để mà chịu cả? Hắn đã sắp tặc lưỡi phó cho lá số tử vi trong cung “Quan lộc” có “quí nhân phù trợ”. Hai mươi bảy năm trước, hắn cũng có một lần tặc lưỡi. Quả nhiên, gậy vông phá nhà gạch. Thì hai mươi bẩy năm sau, ví phỏng mà tay trắng lại hoàn tay trắng, hắn tặc lưỡi thêm cái nữa, chứ có cần gì! Hắn vẫn còn được sự kính nể và cảm tình của toàn thể dân làng. Thế là lãi đó! Có ai, ở cõi đời này, khi hai tay buông xuôi, lại có thể đem được nhà, được đất đi không? Hắn phải tự an ủi vậy. Nhưng… hắn vẫn còn hối hận. Lại càng hối hận.

Nhà ngoài đương ồn ào, bỗng im bặt. Ắt có thêm người đến tỏ cảm tình. Cốc lắng tai nghe.

Tiếng bố hắn lại đài các ném ra sân:

- Chúng mày đâu? Có đứa nào đánh thức cậu Hai dậy; xuống cụ lớn Tuần hỏi có việc cần. (Giọng lão thu vào nhà). Chả biết cụ lớn có việc gì mà từ hôm qua đến nay, ba bốn lần sai bác ấy lên gọi rồi. Còn cái cậu ấy thì ngay từ hôm mới về, đã bảo xuống hầu các cụ lớn ngay đi, kẻo lần lữa người ta không sao, mình là con cháu nhà, cụ thấy mình về, thể nào các cụ chả hỏi. Đã bảo thế mà cứ chùng chình mãi.

Đương giả vờ ngủ, Cốc phải bật phì cười. Hắn quả có lần lữa thực. Song không phải tại hắn. Tại rượu. Từ hôm về, hắn định bụng lúc nào thực tỉnh mới dám xuống hầu các cụ lớn, cho nó không thất thố. Nhưng rượu lậu gì mà ngon quá đi mất! Lúc nào hắn cũng chỉ thực say. Hết say với bố, lại say với các em. Các em hàng, hắn say với người dưng. Chỉ sợ hắn không có được “thiên bôi”! Chứ “tri kỷ” ở làng này thì chẳng phải tìm cũng gặp. Bây giờ, hắn cũng say. Song hắn mới tỉnh vì hối hận. Tuy chưa tỉnh hẳn. Nghe người đánh thức, hắn vằng một cái, lẩm bẩm trong mồm:

- Gọi thì kệ gọi. Làm chó gì mà nhặng sị cả lên.

Nhưng hắn nhỏm dậy ngay. Hắn vừa liên tưởng đến lá số tử vi, đến cung “quan lộc”, đến “quí nhân phù trợ”. May mà cụ lớn ngài phù trợ hắn trong việc hao tài tốn của này cũng nên. Bởi vì cụ lớn không là quí nhân, thì ở làng này, còn ai mới là người đáng quí? Hắn đi giầy mặc áo. Soi vào gương, hắn thấy mặc “soóc” trông sấc lấc, mà hắn nghe nói các ngài thậm ghét những người mặc tây sấc lấc, hắn lại thay vận áo the, khăn lượt cho nó có phong độ nhà nho hơn.

Hắn ra nhà ngoài. Mọi tiếng chào hỏi, ca tụng, nịnh hót phun vào mặt hắn như một cái nồi súp de phì hơi. Hắn vội vàng đáp lễ mọi người, rồi lật đật ra đi theo người nhà quan, cái trí không phải là không tự kiêu trong cái diện mạo không phải là không quan trọng.

* * *

Nhà quan!

Đây cũng có tường vây ngút ngàn. Lại có cả những hai nhà gác đồ sộ hơn nhà quan Lãnh! Nơi mà nhà quan Lãnh chỉ có ảnh và ảnh, thì đây đầy gấm, đầy nhung, đầy vàng, đầy bạc. Hai Cốc rất tiếc sao không đưa vợ đến đây để cho thị được cùng với mình một phen hoa mắt. Và đâm ra nghĩ bụng: thì ra chỉ có nhà hắn là kiết xác, chứ của… bách gia vẫn chẳng thiếu gì. Ấy là quan Tuần đây ngài nức tiếng thanh liêm; Rõ hoài! Vì thanh liêm, nên ngài chỉ có vàng, có bạc, có gấm, có nhung! Ngài mới chỉ có nhà thờ một dẫy, và nhà gác hai tòa. Nếu không phải là một môn đồ cửa Khổng sân Trình, và không trọng âm đức như ngài, ắt nhiên đến cả cái nhà… xí của quan cũng sẽ làm cho Cốc phải ao ước đem về làm nhà ở.

Để Cốc thập thò chờ ngoài, tên người nhà vào thông báo cho quan Tuần trước.

Thình lình hắn nhận được tiếng quát từ trên lầu vọng xuống:

- Thế nào? Nó có đến không?

- Bẩm cụ lớn, anh ấy đứng đợi ngoài kia.

Tiếng quát lại càng to:

- Được. Ra bảo nó đợi đấy. Và đến ngay Quản tuần cho tao…

Cốc giật thót mình.

- Mày đến bảo Quản tuần thế nào cũng phải bắt Giáo Tế đi phu đắp cõi hôm nay. Nhà nó có giỗ bố hay giỗ mẹ cũng mặc xác nó. Nhớ không? Cứ bảo tao, cụ Tuần, truyền cho nó biết rằng nó muốn làm bình dân thì ra Hà Nội, muốn làm cộng sản thì sang Nga-la-tư, chứ nó muốn ở làng này, thì phải có tôn ti trật tự. Nhớ không?

Cốc tái mặt.

- Bảo rằng nếu nó hỗn, thì tao đánh cho róc xác. Nhớ không?

Cốc run lật bật.

- Ông thì bỏ tù! Nhớ không?

Cốc thấy lạnh gáy và sởn gai ốc ở khắp người.

Hắn loạng choạng, trí thì bắt phải ở, nhưng hai chân lại như thúc hắn chạy té về. Tuy vậy, hắn cũng hơi mừng. Hắn không đưa vợ đến để cho hoa mắt là một sự may. Bởi vì khi mà quan Tuần đã thịnh nộ…

Quả không sai, hắn nhận thấy tiếng chân thình thịch dậm trên cầu thang. Rồi những bước đi hậm hực trong tư thất. Vừa thoáng thấy cái bụng phưỡn, hắn vụt gập người lại làm đôi, vái dài:

- Lạy cụ lớn ạ.

Cái bụng không trả lời. Người cũng không trả lời. Trong khi không rõ một ma lực gì bắt hắn vội cúi gầm mặt xuống nhìn mười đầu ngón chân, hắn chỉ nhận ra một tiếng thịt ném nặng lên tấm sập gụ kê giữa nhà. Rồi tiếng hỏi:

- Hai Cốc đấy phải không?

- Dạ.

- Tại làm sao anh về đã mấy hôm nay, ta cho đòi mà không xuống?

Cốc đã thấy hơi thở dồn lên, hai hàm răng cứng lại.

- Dạ… bẩm… bẩm cụ… chúng con… chúng con… bận ạ…

Một cái đập mạnh lên mặt sập. Một tiếng hét:

- Bận gì thì bận, ta cho đòi thì cũng phải xuống đã chứ? Bay đâu?

Cốc run rẩy cả tứ chi. Và vẫn cái ma lực lúc nãy đến ấn dúi hai vai hắn, bẻ gập hai gối hắn, bắt hắn chỉ chực quỳ, lậy, và van lơn:

- Bẩm lậy cụ lớn… chúng con bận làm khao… Bẩm chúng con vẫn định bụng rằng có chút quà mọn đem kính cụ lớn trước, rồi hôm nào…

Có ý nhắc đả động đến chỗ quà, Cốc thiển nghĩ để cho quan nguôi. Không ngờ, lại một tiếng hét:

- Làm khao! Anh nghĩ rằng anh cứ có tiền là anh làm được khao ở cái làng này? Anh không cần biết đến ai cả?

- Bẩm, bố con đã có giầu ra trình hai cụ…

- Ta không nói bố anh. Ta nói anh. Anh đừng có hỗn! Ô kìa! Bay đâu thế nhỉ?

Run rẩy càng bằng hai trước, Cốc toan sụp lậy, thì có tiếng chân chạy ra.

- Châm đóm đây!

Một tràng rít giòn tan phát từ nõ điếu ống làm Cốc được khoan khoái thở dài.

- Ta hỏi anh! Có phải có một hôm, anh uống rượu say, anh chửi bậy?

- Bẩm, Trương Tùng nó chửi bố con đã nhiều.

- Thì anh chửi nó phải không? Nhưng anh có biết thế là anh chửi cả làng? À, thì ra anh cậy là anh có tiền, anh muốn chửi cả làng cũng được?

- Bẩm cụ lớn thương lại cho, con đâu dám. Con chỉ có chót nhỡ mồm… với Trương Tùng, hiện có láng giềng hàng xóm biết.

- Được rồi! Thế bố anh làm khao, hay anh làm khao cho hắn?

- Bẩm, bố con ạ.

Một tiếng cười nhạt:

- Bố anh giầu tiền nhỉ?

- Bẩm dạ… bẩm không… Bẩm con làm khao cho bố con.

- Anh?

- Bẩm vâng.

- Anh lấy danh nghĩa gì mà anh làm khao cho bố anh?

Bị mắc cỡ, Hai Cốc đứng im.

- Anh trả lời đi. Anh là thằng bạch đinh, lang bạt kỳ hồ từ năm mười mấy tuổi đầu, làng đã sổ ngôi, họ đã sổ ngôi, thì anh lấy danh nghĩa gì mà anh dám làm khao? Thì ra anh cậy anh có tiền, muốn làm khao cho ai cũng được?

- Bẩm, chúng con là con cháu nhà, trăm sự nhờ hai cụ lớn ngơ đi là được ạ.

Lại một tràng cười nhạt. Cốc vẫn không dám trông lên, nên không rõ lão cười thế bằng cách nào. Nhưng xem ở bóng lão in trên nền đá hoa, hắn nhận thấy cái bụng phưỡn đã nhẩy nhẩy lên mấy cái.

- Thì bởi vì thương anh là con cháu nhà nên ta mới cho đòi anh xuống hầu để ta bảo. Nhưng anh bướng thì kệ xác anh.

- Bẩm cụ lớn trông lại. Con có dám thế đâu.

- Anh có biết rằng anh mới về được mấy hôm, anh đã mắc vào ba tội không?

“Tội không xuống hầu quan Tiên chỉ của làng. Tội chửi làng. Tội không có danh nghĩa gì mà dám làm khao”.

- Bẩm chúng con là con cháu trong nhà.

- Có là con cháu trong nhà, có vì nể chúng ta, thì làng nước mới để yên cho anh. Anh không biết rằng cái làng này nó gớm lắm à? Cá nhớn nuốt cá bé. “Độc trụ bất thành lâm”. “Lão hổ bất địch quần hồ”. “Hương dụng đảng”. Thế nào là “Hương dụng đảng”. Đã ở họ nhỏ, lại không có vây cánh, thì suốt đời đừng có hòng ngóc đầu lên với chúng nó.

- Dạ.

- Anh đã biết thế, thì ta cũng ngơ đi cho hai tội trên: tội gọi không xuống, và tội chửi làng. Ta đã ngơ thì không ai dám nói gì hết. Nhưng còn tội dưới thì không thể được.

- Bẩm cụ lớn con đã sắm sửa cả rồi. Cụ lớn đã thương, xin thương cho trót.

Giọng lão bắt đầu dịu:

- Ta thấy cái tình cảnh anh thì ta cũng ái ngại. Chả gì bố anh cũng là người huyết mạch, “bi oa bất cố chử nhục”. Nhưng việc làng phải có khoán ước, “công pháp bất vị thân”, ta không thể nào làm hơn được, rồi những đứa khác nó suy tị. Vậy nay đã dở dang như thế, ta chỉ có thể nghĩ giúp anh được bằng cách này.

Lão im như để tìm một mưu cơ trong tảng trán mênh mang vốn chứa đầy những mưu cơ.

- Ở làng nhà, có mấy sào ruộng hậu cần bán, ai mua tức là giúp làng. Mà xem ra anh mới về nhà đất cũng chửa có gì, anh nên mua, âu là nhất cử lưỡng tiện.

- Bẩm ruộng hậu của giáp Tây Thụ ấy ạ?

Lão sửng sốt:

- Sao anh biết?

- Bẩm, hôm nọ quan Lãnh cũng có bảo con, nhưng… Cái bụng phưỡn lại nẩy nẩy lên để cho lão hích hích cười:

- Nhưng anh không mua phải không? Thế là may cho anh. Ông Lãnh có quyền gì mà bán ruộng công của làng. Hay là thế này. Vì thế này thì tiện hơn. Anh cần phải mua một chân Nhiêu, hay một chân Lý hào, Hương hào, như thế, vừa có được danh, vừa được dự ngôi hương ẩm, cũng nhất cử lưỡng tiện.

- Bẩm cụ lớn, con xin mạn phép cụ lớn, đây là bố con làm Khánh thọ thất thập, chứ có phải con đâu mà cần đến danh nghĩa của con?

Tiếng hích hích cười:

- Thế thì anh, vẫn chửa nghe ra. Nếu anh có là Lý, Hương hào trở lên, thì anh mới được miễn trừ các tạp dịch phu phen. Có được miễn trừ thì những lúc nhà anh có công có việc, bố đứa nào cũng không bắt được anh đi đâu. Tôi nói gần thế này để anh dễ nghe ra: ví dụ anh cứ là bạch đinh, mà anh làm khao cho bố anh, làng này, có đứa nó tức, nhằm đúng ngày mai nó gọi anh đi đắp đường hay canh cột dây thép, thì anh bảo sao chỗ đó! Hà hà! Anh bảo sao chỗ đó? Mà anh không đi, nó trói gô cổ anh lại, nó đánh róc xác anh ra, nó làm biên bản tư tòa khép anh vào điều luật “bất tuân thượng lệnh” thì có mà tù, mà tù, con ạ!

Cốc đã nghe ra. Dù chẳng lấy gì làm thông minh cho lắm, hắn cũng chợt nghe ra cả những sự nộ của quan từ lúc hắn mới vào, đối với người có tên là Giáo Tế gì đó, chứ chẳng phải đợi quan còn gián tiếp nhắc lại hẳn trong câu hỏi tên người nhà:

- Thế nào? Mày đến có gặp Quản Tuần không?

Như một cái máy, Cốc buột miệng:

- Bẩm cụ lớn, thế mua Lý Hào thì mấy chục ạ?

- Mấy chục? Mấy chục là những năm kinh tế. Bây giờ thì ba trăm rưởi, kể cả bữa “tháp bút”. Nhưng anh là họ nhà, ta đặc cách cho là ba trăm.

Cốc gãi tai:

- Bẩm, nhiều thế… chúng con không đủ… tiền.

Lão nạo bụng sồn sột, tay vê ghét, miệng cười:

- Sao họ đồn anh có bạc vạn kia mà! Bạc vạn, mà có ba trăm một chân Lý hào, được dự hương ẩm, được miễn phu phen, được danh ông Lý đã vội kêu nhiều?

- Bẩm cụ lớn, họ cứ đồn thế đấy ạ.

Im lặng một lát.

- Hay là thế này vậy, thì là ta tính cho con hết nước. Con hãy nộp cho ta “bán số”, còn bán số, ta nhận bảo lĩnh với làng giúp, rồi mươi bữa nửa tháng sẽ nộp sau.

- Bẩm cụ lớn, quả là con không đủ tiền. Nếu cụ lớn thư cho đến sau này, con lo việc cho bố con xong, xem thiếu đủ thế nào, lúc ấy con sẽ xin nhờ cụ lớn.

Tiếng thở dài như cái bụng phưỡn bị xì:

- Ta cần ngay, chứ sau này thì còn nói gì nữa. Giấu gì anh, ta chả có tiêu của quỹ tư văn hàng huyện một món tiền, mai cần phải trả, nên tính rằng nếu anh mua Lý hào thì tất phải chồng tiền, ta hãy mượn tạm số tiền ấy của làng. Ấy, Chánh Vận, Nghị Như cũng cứ bảo khi nào cần tiền, hắn sẽ mang lên hầu tận nơi nhưng ta không muốn phiền người ngoài. “Bỉ dĩ kỳ phú khả dĩ ngô nhân, bỉ dĩ kỳ quý khả dĩ ngô nghĩa, ngô hà khiểm hồ tai!”. Hắn là trọc phú ta là liêm quan ta không muốn nhờ đến hắn, mới thử hỏi anh. Nếu anh không đủ “bán số” thì “nhất bách” vậy.

- Bẩm…

- Còn bẩm gì nữa. Nghe nói anh cho ông Lãnh vay những hai trăm mà không cần phải làm giấy má. Hay là anh không tin ta bằng ông Lãnh anh?

- Bẩm cụ lớn cứ dạy thế, con đâu dám không tin cụ lớn. Bẩm vâng. Vậy xin phép cụ lớn cho con về rồi lát nữa con xin đem hầu cụ lớn ngay ạ.

Thêm một lần, cái bụng phưỡn lại nẩy nẩy lên:

- Ừ, thế anh về, còn việc làm khao thì cũng nên tùng tiệm thôi, chứ lấy đâu mà xa hoa. Đồng tiền lúc này nó khó khăn, đến như chính phủ cũng phải tiết kiệm nữa là. Có lẽ đến chiều ta sẽ đến chơi với ông Thất để cho làng nước trông vào. Ừ, thế anh về. À! Uống nước đã! Uống một chén đã! Bay ơi! Lấy nước!

* * *

Lủi thủi ra về, đầu Cốc nặng trĩu một lo âu và tính toán. Lo âu đến hối hận. Cốc hối hận cũng như đã hối hận cách đây một lúc. Hối hận từ sự hắn về làng, đến sự hắn đã làm khao. Tính toán nẩy ra ở khúc này. Mất thêm một trăm bạc nữa, hắn có còn cáng đáng nổi một mình hắn cái khao không? Ắt là không. Hắn có thể không làm khao nữa không? Ắt là không. Vậy thì đến giờ phút này, hối hận mà làm gì! Giờ phút này phải giải quyết.

Hắn đương cắm đầu đi, vừa nghiền ngẫm một giải quyết chưa xong, thì đã rẽ quặt vào ngõ xóm hắn. Vì mải nghĩ, hắn đâm sầm phải một người từ trong ngõ đi ra.

- Ấy kìa! Ông Hai!

- Chào ông… Ông Lý Tân.

Lý Tân giơ cả hai tay ra ấp vào tay hắn, vừa bắt, vừa rung, miệng tháo một tràng dài:

- May quá, đệ vừa vào quan anh để mời quan anh sang chơi xơi nước. Thấy nói quan anh xuống cụ Tuần đệ toan xuống đón quan anh, thì may sao lại được hạnh ngộ. Hè hè! Thế nào mà tệ thế? Từ hôm qua, năm bẩy tin cho cháu đến mời, ở nhà chỉ đặt sẵn nước ngồi đợi, mà chẳng thấy quan anh sang. Bận chứ gì? Nhà đông khách thế, ai chả bận! Nhưng đã có cụ, và các ông các bà ấy, thiếu gì người. Quan anh thì chỉ có mà bận “binh bố” và cái “khoản ta”! Cái khoản sóc sóc ấy mà! À thế nào? Hôm qua thắng hay bại? Ở làng nhà, đệ mà làm lý trưởng thì cứ là tha hồ. Mình là nhất lý chi trưởng, mình chẳng bới móc ra, quan trên biết đó là đâu? Hè hè, phải không quan anh? Thôi nào, xin mời quan anh đi trước.

- Gần nhà, mời ông hãy vào chơi tôi đã.

Cốc bị thân mật lôi đi xềnh xệch:

- Đệ vào rồi. Cụ Thất đã cho uống nước, ăn giầu đủ cả rồi. Với lại, nói chuyện cần chỗ tĩnh mới thú, chứ ở bên quan anh, đông người gớm lên ấy mà.

Đã hơi chột dạ. Cốc nhìn thẳng mặt Lý Tân. Cũng cà răng vàng như Cốc, y nhe đủ ra bốn cái cười hè hè, làm rộng thêm đôi mép không râu, và híp cặp mắt để cho khỏi lác.

- Nhưng có chuyện gì thế! Cốc hỏi. Lành hay dữ?

- A, tùy quan anh, cho lành thì nó nên lành, cho dữ thì nó nên dữ. Hè hè! Nói đùa thế chứ! Làm gì còn có chuyện dữ trong quan anh và đệ đây.

Y chợt chỏ cho Cốc một miếng đất bỏ hoang mà hai người đương qua:

- Này quan anh trông chỗ này thế nào?

- Vâng, chỗ này mà dựng lên một nếp nhà…

- Còn nói gì nữa! Nếu dựng được nếp nhà, thì đệ lại được làm hàng xóm của quan anh, vì kia, bên kia là vườn nhà đệ. Chả mấy, nếu quan anh định tậu thì chả mấy hột tiền. Tôi bảo với giáp tôi một tiếng là xong hết.

- Vậy ra đây là đất của giáp. Ông Lý ở giáp nào nhỉ?

- Tây Thụ mà! Quan anh thì ở giáp Đông Cầu, rõ hay quên! Cái độ thuở bé, tôi còn nhớ giáp Đông Cầu và giáp Tây Thụ cứ mỗi khi đám tháng ba, lấy phần thịt bò là lại tranh nhau, đánh nhau, có khi đến án mạng.

- A, nếu thế thì quan Tuần và quan Lãnh cũng đã bảo…

- Vâng, chính thế, từ khi hai cụ lớn Tuần và quan Lãnh về hưu, đứng ra đốc xuất việc chia phần thịt tại đình, thì mới bớt đi.

(bản in thiếu một câu thoại)

Không ngờ bị một đòn đánh thẳng vào điểm yếu mình, nếu ở người khác thì đã cuống lên, nhưng Lý Tân là tay có bản lĩnh. Hắn đáp gọn lỏn:

- Vâng!

Rồi mới cười tiếp:

- Vâng! Quả quan anh là người lịch lãm, giao du nhiều, nên biết của, biết người. Thôi thì giấu người ta chứ giấu gì quan anh. Phương ngôn nói “thợ may ăn giẻ, thợ vẽ ăn hồ”. Làm nghề gì ăn nghề ấy. Như trên các cụ lớn thì không dám. Các cụ thì nhiều thiên quan thiên lộc, quan anh đưa đến hàng trăm, hàng nghìn cũng là. Thế nào rằng: “Tiến vi quan, đạt vi sư, mồ mả có hư mới vi thằng lý trưởng”. Xem như thế thì đệ dám bì thế nào được với các cụ lớn, các quan. Đệ cũng chỉ nghĩ rằng thôi thì mèo nhỏ bắt chuột con, cái đó xin tùy lượng quan anh xử liệu.

Vốn thẳng tính, Cốc cảm thấy mình gần Lý Tân ở câu nói thẳng thừng ấy. Tuy nhiên, hắn tưởng cần đáp “ba dọi” một câu để tỏ mình không phải là tay quých:

- Ví thử mà tôi không có tiền nữa thì ông tính sao? Hay là luật bắt phải thế?

Nhưng đã nói rằng Lý Tân là tay có bản lĩnh. Y chẳng chịu rứt tiếng cười:

- À vâng. Nếu quan anh không nghĩ lại cho, thì đệ cũng xin chịu, chứ biết tính sao? Còn như nói đến luật thì nó vô cùng. Bởi vì luật là gì? Luật tức là ta, ta tức là luật vậy.

Cốc ngẩn mặt. Lý Tân láu lỉnh nháy mắt một cái rồi nhếch mép, cắt nghĩa:

- Đệ nói thế này thì quan anh rõ nhé! Nói ngay như trong đám khao của cụ Thất nhà, thể nào chả có rượu lậu, thể nào chả có thuốc phiện ngang, thể nào chả có xóc đĩa? À, đám sá ở nhà quê này, muốn cho vui, thể nào chả có ba món đó? Vậy ba món đó lại đều là đồ quốc cấm. Mà người đứng ra ngăn ngừa những đồ quốc cấm đó là ai? Là nhà nước? Nhà nước ở xa là quan trên? Quan trên cao xa! Vậy thì phải là kẻ “nhất lý chi trưởng” của làng này, tức là em của quan anh đây ạ. Đệ nói luật ở như ta, nó là cái nhẽ thế. Nhưng nay, nếu mà quan anh đã biết đến đệ, quan anh với đệ đã là chỗ thân tình, thì đệ cứ việc ngơ đi, rượu lậu thả cửa uống, phiện ngang thả cửa hút, xóc đĩa thả cửa càn hồ, đệ cứ việc ngơ đi, thì nhà nước biết đó là đâu? Quan trên biết đó là đâu? Đệ nói luật cũng không ở như ta, nó là cái nhẽ thế. Hè hè! Quan anh nghĩ xem có phải không?

Càng thầm cảm về tính thực thà của Lý Tân. Cốc hỏi thẳng:

- Thôi được. Thế thì ông định… ông cần bao nhiêu?

- Xin tùy lượng quan anh, quan anh cho bao nhiêu thì cho. Ối thôi thì, nói gần nói xa chẳng qua nói thực cứ xin quan anh ban cho ba… nén.

Cốc không hiểu.

- Ba nén là ba đồng thôi ấy à? Ít thế?

- Hè hè. Bẩm quan anh, vâng, chỉ dám xin quan anh có ba nén, ít thế thôi, mỗi nén có mười lăm đồng thôi. Hay quan anh có rộng thì ban cho đệ hẳn nửa cái… đỉnh.

Cốc trợn tròn hai mắt:

- Nghĩa là những bốn mươi nhăm đồng. Sao nhiều quá thế? Thế thì tôi đến kiếu cả rượu, cả thuốc, cả xóc đĩa, tôi đến kiếu cả thì đã chết ai?

- Bẩm vâng. Miễn là quan anh không kiếu được làm khao.

- Tôi cứ làm khao đã sao?

- Bẩm vâng, đệ có quyền gì dám cấm quan anh. Đệ muốn nói rằng nếu quan anh cứ làm khao thì hè hè! (Hắn sống sượng cười) Hè hè ba hôm khao: nay, mai, ngày kia, ngày thì xin mời quan anh đi… đắp đường, đêm thì xin mời quan anh ra điếm gác cột… dây thép.

Câu nói sống sượng quá đã đâm Cốc thấu lòng tự ái. Hết cảm vì tính thực thà của y. Cốc hớ hênh thách nhưng là thứ vừa thách vừa cười:

- Tôi đố đấy. Cụ Tuần đã nhận mua Lý hào của tôi.

Lý Tân sống sượng già hơn:

- À, bẩm quan anh ạ, Lý hào nhưng quan anh chửa khao dân, chửa vọng làng, thì quan anh vẫn là thằng bạch đinh, ừ thì nói rằng quan anh ôm chân nấp bóng cụ Tuần, cụ che chở về việc phu phen, nhưng còn, hè hè… tôi xin đổi câu lúc nãy đã nói với quan anh: “Tiến vi quan, đạt vi sư, mồ mả có hư mới vi thằng lý trưởng” ra là “tiến vi quan, đạt vi sư, mưu trí có dư mới vi được lý trưởng”.

Cốc càng ngượng. Hắn vẫn phải cười và cãi cho đỡ ngượng:

- Mưu trí thì ông làm cái gì người ta mới được chứ? Đồ quốc cấm tôi không nhé. Tuần ông không bắt được nhé. Hỏi mưu trí thì làm cóc gì nhau?

Lần này, Lý Tân không hè hè. Y cười rũ rượi ra, cười đến chảy nước mắt, cười ngây thơ có đượm một thương hại như khi ta cười đứng trước một trò trẻ ngây thơ, rồi mới nói lên được:

- Bẩm quan anh, quan anh cứ dạy quá lời, chứ quá mưu trí ấy thế mà vẫn còn làm được lắm việc đấy ạ. Ví bằng quan anh đừng làm khao, nó đi một chuyện khác. Chứ nếu mà quan anh vẫn lo cho cụ thì ắt nhiên thể nào chả có khách ở tỉnh về, thể nào chả có khách ở các nơi khác đến. Bẩm có hay không?

Sợ bị đưa vào bẫy, Cốc không dám trả lời.

- Tất nhiên thế nào cũng có rồi. Và một người quảng giao như quan anh, tất nhiên sẽ còn có rất nhiều. Quan anh lúc nẫy đã nói đến luật. Vậy theo luật thì tôi có quyền giữ sự trị an cho làng, lại theo tờ sức của tỉnh gần đây, tôi có quyền kiểm soát những ai lạ mặt đến làng. Nay tôi cứ đợi cho khách của quan anh, đương giữa tiệc vui, tôi đem tuần đến hỏi thẻ từng người. Một cái nhục cho quan anh. Chưa hết. Rồi bất luận có thể hay không, tôi hãy sai tuần giải tuốt ra điếm, trói tuốt lại một đêm, mai sẽ hay. Hai cái nhục.

Nhìn thẳng mặt Cốc, Lý Tân lại cười to ha hả:

- Bẩm như thế, cái luật lại ở như ta rồi đấy ạ.

Y im một lát, vẫn nhằm mặt kẻ địch:

- Quan anh còn muốn biết thêm vài thí dụ nữa? A, đã bảo “mưu trí có dư mới vi được lý trưởng”. Tôi sẽ kể vài thí dụ nữa hiến quan anh, để sau này nhờ tổ ấm, có ra làm việc vua việc nước, may ra sẽ dùng đến chăng.

Chợt hiểu, nhưng Cốc còn im lặng một lát, rồi mới tay móc túi, tay sua:

- Thôi! Thôi! Đây chỉ còn đủ hai nén kính ông, ông nhận giúp gọi là mua chè lá.

Chỉ liếc mắt qua đã đếm đủ sáu tờ giấy năm đồng đặt trên đĩa, Lý Tân vờ như không quan tâm đến lắm, tay nâng chén nước cho Cốc, miệng còn mải về câu chuyện vừa rồi:

- Đệ nói vậy cho vui mà thôi, chứ chỗ quan anh với đệ, dù chẳng cho một xu, thì cũng chẳng khi nào nỡ muối mặt với nhau. Có mà chó! Có mà chó!

Hắn cầm đút tọt vào túi tập giấy bạc.

- Dạ, nhưng quan anh đã ban, xin bái lĩnh ạ. Thế này thì khí ít, nhưng cái lộc của quan anh một chút cũng thơm. Xin đa tạ.

Y đứng dậy vì thấy Cốc đứng dậy:

- Thôi, chắc quan anh bận, đệ không dám giữ… Lạy quan anh lại nhà. Chốc nữa đệ xin sang.

Trân trọng tiễn khách ra tận hiên, đợi khách đi xa Lý Tân còn gọi với:

- Và quan anh ạ. Tối nay có chiến, xin cho đệ biết trước, đệ sẽ sai tuần canh các ngách hiểm yếu đề phòng lính Phủ có lên đã có người… cấp báo. Chỗ anh em mình với nhau ấy mà.

Y cười tủm, nháy mắt với mình một cái, vì trông quanh không có ai.

PHẦN THỨ HAI

I

Lại một tràng pháo nữa!

Và gọi. Và thưa. Và cãi nhau chí chóe.

Cả tiếng lợn éc hòa lẫn tiếng kèn nói.

Cả tiếng băm thớt xen lẫn tiếng phách nhà tơ.

Gọi vẫn gọi. Thưa vẫn thưa. Chí chóe càng chí chóe.

- Này. Ai cho xin nắm muối để hãm tiết?

- Nước đun thế nào chửa sôi kỹ, cạo lông lợn không đi?

- Cụ Thất nhỉ: “Nhân sinh thất thập cổ lai hi”… Quái, ông cụ vừa đây đã chạy đâu rồi? Ông Binh nói với cụ lấy xin thêm… ngao thuốc.

- Có ai trong bếp vứt cho lọ mắm?

- Này ông Đồ. Tôi vừa nghĩ một đôi câu đối mừng cụ Thất, ông phụ chỉnh giúp. Xin đọc ạ: “Chẳng hám công danh, chín mặt con hiền thừa phúc tổ”, đối với… mà mà…

- Kìa, đã bảo ai trong bếp làm ơn vứt cho lọ mắm?

- Thôi thế là mất ù mẹ nó Cửu vạn rồi.

- Lẻ thừa một trăm.

- Ông Hai? Lẻ thừa một trăm. Tôi đắt hộ ông nhé?

- Ồ! Thế là ông Hai đương vận đỏ. Đắt hộ mà cũng được xơi ngon bạch nguyên.

- Ai? Ông Hai Cốc ấy à? Thích nhỉ. Ấy, ông vặn cho nghe bài Nam bình.

- Nam bình buồn. Ông vặn cho nghe bài “tuộng canh”.

- Đám khao ai lại đi tụng kinh? Cứ nói tụng kinh, có cụ Tuần đây đâu mà phải kiêng húy “tuộng” với chả “canh”. Có bài hát Tây gì ông vặn cho nghe. Nó lạ tai một tị.

- Ông Hai vào cụ Tuần gọi.

- Kìa, cụ Tiên gọi. Ông Hai vào ngay xem.

- Thôi chết bỏ mẹ mình. Mới đến, hoa mắt, cứ tưởng các cụ chưa có đây. Ông Hai vặn cho nghe bài “tuộng canh”.

Uể oải, Cốc giao cho Binh Sếu vặn máy hát, đi vào.

Trong khi dưới bếp làm lợn, ngoài sân xóc đĩa, thì trong nhà, các cụ, ai thích phiện thì phiện, ai thích tổ tôm thì tổ tôm, ai thích cô đào thì có cô đào, ai thích máy hát thì máy hát.

Vì các cụ đông quá, phiện phải những hai khay, tổ tôm năm bàn. Trừ gian giữa, trong là bàn thờ, ngoài kê chiếc sập để ai thích nghe hát nhà tơ, dọc hai gian bên, họ đã ngồi lên hai dẫy phản kê liền, số tài tử của phiện cũng ngang với số hiếu tĩnh thâm niên; số chầu rìa bạc còn đông hơn số con bạc chủ động.

Hiếu tĩnh thâm niên là cụ Cử, cụ Hàn, cụ cố Tham, cụ Tuần anh, cụ Thứ. Bàn dưới là hơn chục “đàn em hư hỏng”.

Con bạc chủ động là những cụ Tuần em, ông Ấm, ông Cả, cụ Chánh Đương, ông Bá Cựu. Bốn chiếu dưới vẫn là hai chục “đàn em hư hỏng” vì… máu mê!

Song cũng có nhiều cụ vừa hiếu động lại vừa hiếu tĩnh, nên đã đem tấm thân già hiến làm một con thoi. Những cụ đó đã tính toán chi li: đánh bạc thì mất hồ - tiền đầu hội - thuốc phiện thì của sự chủ phải cung. Vậy đã mất hồ, tội gì không nhờ ai cầm hộ bài đi cố hút cho nó… bõ!

Cả mấy kẻ đánh xóc đĩa ngoài sân cũng tính chi li như thế. Nhưng đó cố nhiên không đến phần thằng Cu, bố Đĩ. Cũng không phải một vài mụ đương lần hầu bao lấy són ra từng đồng hào một đặt vào chiếu bạc, để được một hào thì cười, thua một hào thì mếu. Cũng không phải bầy trẻ mới cạo bóng đầu, hay đầu còn để chỏm, đã chạy về bổ ống lấy tiền mừng tuổi tết đem thiêu nhẵn nhụi, rồi khóc tu tu.

Thành ra suốt một đêm, chỗ nào cũng nhộn, chỗ nào cũng đông. Ngoài ngõ là nơi hẻo lánh, thế mà cũng ồn lên những tiếng thầy Lý - đáng chừng đốc thúc tuần đứng canh phòng… nhà chức trách để giữ chữ “tín” - đương quát tháo lũ ăn mày.

Hiu quạnh hơn cả, có chăng là đám hát nhà tơ. Kép thì ngủ gật. Đào hát - bà Cửu - thì xuân xanh cũng đáng ăn khao khánh thọ… lục tuần! Đào rượu thì vừa chột mắt, vừa có mang vượt bụng.

Hiu quạnh nữa, là lòng Hai Cốc. Hắn đã cố vặn máy hát để cho quên mọi sự và “đắt” một vài tiếng bạc để cho hăng mọi sự. Nhưng sao? Lòng cứ ỉu dần.

Vợ chồng Xã Thuổng, vợ chồng Ba Nông, nét mặt tươi nở hơn vì được tiếng làm khao cho bố mà không bị bổ tiền. Binh Sếu suốt ngày đêm mỏi cổ để vênh váo trong bộ binh phục có những chiếc khuy đồng to tướng in hình mỏ neo, cố trả thù một số hương chức xưa kia đã bắt hắn đi phu. Sáu Diệc và Bẩy Út lúc nào cũng đầu tắt mặt tối chỉ huy việc cỗ bàn. Song họ không quên thỉnh thoảng đảo lên nhà trên để được các cụ hỏi han một vài lời, điều mà bình sinh, họ chưa hề mong tới.

Lão Phó Cò quả đã khật khừ như một con… cò bợ! Thức đêm nhiều mà lại. Mệt! Mệt nhưng mà sướng! Tự nhiên lão thấy rằng không ai dám hỗn với lão nữa. Quan Tuần đến nhà. Quan Lãnh đến nhà. Cụ Hàn đến nhà. Cụ Cử mấy đêm liền nằm lỳ ở nhà. Thế thì, còn có sợ gì cái bọn Tổng, Lý tôm tép mà lão không khinh đứt? Lão có thể bất cần cả quan Tuần nữa! Bất cần cả quan Lãnh nữa! Chả gì, họ cũng đã vay tiền của con lão. Chả gì, hôm qua, vờ say rượu, lão đã cớt nhả xoa đầu họ và gọi họ bằng… anh! Nghĩa là có sợ, lão chỉ sợ… con lão thôi. Không phải sợ đủ các con đâu. Lão chỉ sợ riêng Hai Cốc. Không cần sợ ai, sợ con thì lại càng sướng chứ! Thế là sướng! Luôn mồm, lão uống rượu. Luôn mồm, lão mếu máo… cười.

Thấy bố cười, sướng, Cốc càng thêm buồn. Càng buồn, khi kẻ này hỏi hắn tiền để mua thêm thuốc phiện. Càng buồn, khi kẻ kia hỏi hắn tiền đi bắt thêm con lợn vài bốn trăm đồng làm cơm sáng mời các cụ “điểm tâm”. Càng buồn lắm, khi nghe quan Tuần gọi hắn vào. Vì hắn nghiệm ra từ hôm bắt đầu làm khao rằng khi nào các cụ gọi vào, chỉ có dữ nhiều lành ít. Hắn đã “kinh cung chi điểu”.

- Thế nào? Đã cho sang tôi lấy con dê về cho đủ lễ “tam sinh” chửa?

Cụ Tuần em, trong khi chờ người khác lên xong bài, chập bài mình lại, hỏi.

- Bẩm đã ạ.

- Ừ! Thế thì có định mời lại quan Trợ Đức Thụ thì để tôi biên cho cái thiếp. Mà mời người ta, chỗ quan cách, thì cỗ bàn phải làm lấy một vài mâm lịch sự, tồi ra cũng phải đủ giò, nem, ninh, mọc, chứ chả bôi bác “thất từ” như cỗ đãi làng được đâu.

- Dạ, bẩm cụ lớn, như thế thì, tuy vài mâm giò nấu cũng chẳng tốn kém bao nhiêu, nhưng sợ làm hai thứ cỗ, làng người ta nói.

Lão đương cười, day đít một cái, bỏ điệu xếp vành ngồi lên bó gối. Lão dỗi, dằn từng lời:

- Nói cái gì mới được chứ?

- Bẩm, họ nói rằng cỗ đãi khách một thứ, đãi dân một thứ… Khinh dân.

Giật chiếc khăn trên đầu, lão quật xuống phản:

- Rõ dở! Khách khác thì cũng “thất từ”. Chỉ có cụ Tuần anh, tôi, và quan Lãnh là cần một mâm lịch sự để tiếp quan Trợ. Nói cái gì chứ? Tỵ cái gì chứ? Cái gì cũng phải có tôn ti trật tự. Thế ai bảo dân làng không đi mà làm quan cả để ăn cỗ đồ tàu như chúng ta?

Đuối lý, Cốc đứng im. Lão đổi giận làm lành:

- Này anh Hai, nói thế chứ, anh cứ bảo người nhà làm lấy một mâm lịch sự thôi. Và này! Tôi thua hết cả tiền, anh cho mượn hai chục nữa. Nếu không, đến phải đứng dậy.

- Bẩm cụ lớn, lúc nẫy cụ lớn mới lấy hai chục?

- Ừ thì hai chục này là bốn. Anh vừa mới được xóc đĩa những một trăm.

Vừa thần lần mặt, Cốc uể oải móc túi lấy ra cái giấy hai chục. Hắn não nuột thở dài:

- Bẩm, thua suốt từ tối đến giờ mới được một trăm. Bẩm, thế này là cả thẩy bốn chục. Trừ tiền con dê, còn hôm nào cụ lớn…

- Chết! Đằng nào đi đằng ấy. Dê của bà lớn, phải trả đủ số hầu bà lớn. Còn bốn chục này, cứ biết tôi vay riêng anh.

Cốc đành chán nản quay ra.

- Này ông Hai.

Hắn nhìn lại. Người gọi là ông Chánh Cựu Năm.

- Tiện thể đấy, ông cho tôi giật lửa mười đồng, chốc nữa về bảo cháu đem giả ngay. Khỏi phải về nhà lấy.

Hắn ngại.

- Hay là ông không tin tôi mười đồng bạc? Sợ tôi không giả được phỏng? Này ông Hai, thế này thì tiện: nghe đâu nhà cũng có lấy mấy chục chai rượu của nhà tôi đây, ông cứ trừ vào mười đồng tôi vay. Thế có được không à?

Hai tờ giấy năm đồng lại bay vào lòng lão Chánh, mặc Cốc cứ việc bần thần mặt, cứ việc não nuột thở dài.

Và lại chán nản quay ra.

Ba bốn tiếng ở sau lưng bỗng cùng kêu lên:

- Ô! Đánh thêm hội nữa để người ta gỡ đã chứ? Tôi đương thua.

- Bây giờ mới giết lợn. Đánh thêm hội nữa, rồi về nhà ăn cơm, rồi còn tế Tổ xong, mới tế Bàn đào. Sớm chán. Để cho cụ lớn gỡ, ông Bá?

- Đánh nữa thì các ông cho tôi vay tiền.

Như có một thần lực, câu nói ấy đóng sập tất cả mọi cái miệng mời chào. Im lặng một lúc. Tiếng ngáp. Tiếng vươn vai. Tiếng người đứng lên.

- Thế chú Bá Cựu thôi thực à? Rõ thực “nan du”. Mình, tám hội bài, hai hội “bạch túc”, ba hội, mỗi hội một “suông”, lại một hội “bạch túc”, đến hội vừa rồi được một “tôm”, một “lèo”, bài nó mới đương hồi thì lại thôi, mất cả thú. (Tiếng nói gay gắt gần như quát): Thà rằng ngủ từ chập tối ở nhà cho nó no mắt! Vọng với chả khao! Đám với chả sá!

Cốc đương đứng với bố và các em ở ngoài sân thương nghị việc “làm một mâm cỗ đồ tàu”, nghe như có ai chỉ trích về vọng khao, đám sá, sợ có điều gì sơ suất, đều hốt hoảng chạy vào. Lão Phó Cò thở chẳng ra hơi:

- Bẩm các cụ, có điều gì ạ? Bay ơi! Lấy thêm giầu, thêm nước lên đây. Rõ khổ, cứ xúm quanh ở ngoài ấy, chẳng anh nào túc trực đây cho. Bẩm có điều gì xin các cụ cứ dạy ạ.

Bốn cái miệng thi nhau nói. Thêm cả cái của Bá Cựu cho đủ số năm.

Hai Cốc hiểu. Nhưng ác thay? Bố hắn cứ ngu độn gãi tai, hỏi dồn:

- Thế thì sao ông Bá không đánh thêm hội nữa, rồi thì ở luôn đây, tôi đã bảo làm cơm.

- Thưa cụ, nhưng tôi hết tiền.

Ngồi nguẩy xoay lưng về phía Bá Cựu, lão Tuần trông đi:

- Hết tiền thì hỏi vay tiền. Nhà người ta làm khao, cốt mình đến để mua vui.

Nói đoạn, lão vùng đứng dậy.

- Thôi anh Bẩy. Đôi giầy tôi gửi hôm qua cất hộ đâu, lấy ra đây! Về ngủ! (Lão chõ miệng sang phe có bàn đèn). Xin mời cụ lớn anh về ạ.

Đã định vờ đi, không ngờ tình thế trở nên quyết liệt, Cốc đương tìm cách xử trí, thì Phó Cò đã cuống lên gọi hắn, tuy hắn đứng sờ sờ ngay bên:

- Cậu Hai đâu? Cậu Hai đâu? Đưa cho tôi mượn mấy chục đây. Bẩm, tưởng gì chứ tiền thì cần gì. Dạ, xin rước cụ lớn cứ ngồi lên cho. Bay đâu? Ra chia bài đây. Này thế ông Bá cầm tạm hai chục chỗ hầu các cụ giúp tôi. Bao giờ có giả cũng được.

Canh bài lại vui vẻ tiếp tục. Phó Cò đắc ý, xoa mãi hai tay vào nhau, mếu máo cười.

* * *

- Này cụ Thất!

Lão vội sang chỗ bàn đèn.

- Bẩm quan lớn dạy gì kia ạ?

Đương nằm tiêm, cái mặt đen sì và hai càng râu của lão Lãnh nhô lên:

- Không dám, cụ dạ giời. Có anh nào rỗi, cụ bảo đi đằng này giúp tôi… Bảo chạy về nhà nói với bà lớn đưa tôi… hộp thuốc.

- Ấy chết. (Thêm một lần Phó Cò rẫy như dẫm trên lửa). Bẩm sao lại thế? Vừa rồi tôi nghĩ cháu nó đã mới đưa một hộp mười đấy ạ?

- Mười à? Ngần này người hút chẳng bõ hộ pháp cắn chắt. Lại thêm các cụ bên ấy sang “giải đen” mỗi cụ dăm điếu. Còn được một ít dính hộp và vài viên sái nhị thì Nhiêu Xách “bớ lè” đem về nuốt, nói dối là làm thuốc đi ngoài. Này cụ Thất. Cái gì cứ nói thực, “bạc lề phằng”. Thuốc bây giờ “tố se”. Đã đành rằng chúng tôi hút bao nhiêu, cụ cũng cung được, cái áo còn lo được nữa cái giải. Nhưng có sợ tốn, cụ Thất ạ, có sợ tốn cứ bảo anh nào về bên tôi lấy. Hay là thế này này… (Lão ngồi nhỏm lên, móc bao phục ra hai giấy năm đồng, trông về cụ Hàn, cụ Cử): có cụ nào dắt tiền, tôi mượn mỗi cụ vài mươi đồng nữa. Hay là thế này, cụ Thất ạ, tiền đây, chúng tôi “cô-ti-dê” với nhau, phiền cụ bảo đi mua giúp chúng tôi.

Phó Cò lại dẫy nẩy. Rồi lại trông quýnh trước sau:

- Chết nỗi. Sao các cụ lại xử thế? Cậu Hai đâu? Bảo nó đạp xe của anh Binh đi mua thêm mấy hộp thuốc nữa đi. Giời sinh ra thế chứ, một đời người mới có một lần, các cụ đến chơi là quý.

Vừa đấm ngực, cụ Tuần anh nói qua tiếng hen xuyễn:

- Chính thế đấy, cụ Thất ạ. Có quý cụ thì mới đến đây, chứ cơm thì nhà ai chả có cơm, thuốc nhà ai chả có thuốc, (Lão lại đấm ngực ngồi lên thở… hụ hụ hụ hụ…, thì… hụ hụ… ới giời ơi). Tôi máu nhiệt, cứ hút vào thì nó đề khí lên thế này… hụ hụ… ở nhà thiếu… Ai! Ái! Buốt, ối buốt! Quan Lãnh. Làm ơn tiêm cho tôi một điếu… hụ hụ… cho nó hạ bớt cái đờm đi…

Tiếng dọc tẩu lại tiếp tục ro ro, các nụ cười nở trên mọi cái môi thâm sì.

* * *

- Ọe.

- Cái gì đấy?

- Ọe! Ộc! Ọe!

Một tiếng kêu thất thanh:

- Các ông các bà ơi! Cụ Tú Ba làm sao thế này?

Mọi cái đầu đương ngả đều ngóc lên. Mọi cái mắt đương nhìn bài đều quay lại. Chúng đổ dồn về cái sập gian giữa:

Thảm cảnh phi thường! Một hình người gầy gò rúm ró nằm gối gọn lỏn lên… đùi một cô đầu, - cái cô đầu bụng chửa đã giới thiệu rồi, - râu bơ phờ, tóc bơ phờ, mặt mày sám ngắt. Quằn quằn quại quại như con đỉa phải vôi, có lúc nó quắp lại, có lúc nó rãn ra, và ọe, ộc, ọe. Nó là cụ… Tú.

Đáng lẽ thì cười, nhưng không ai muốn mang trách nhiệm là hễ cười, nạn nhân sẽ chết.

Một người hét to:

- Ai lấy cho củ khoai lang sống, mau. Say thuốc phiện đây mà… Cả rượu lẫn thuốc phiện!

Một nhẹ nhõm bay khắp ba gian nhà. Một kẻ đã dám khôi hài:

- Không hút, không uống được, ai bảo lại cứ tiếc của giời, cố hút, cố uống. Nhưng có nhẽ không phải vì cụ say thuốc và rượu. Cụ say vì cái… bụng của chị Tuyết cũng nên…

Cô đầu rượu hất vội mớ tóc bạc của nạn nhân khỏi đùi, cho cái sọ rơi xuống sập đánh cộc, nẩy lên hai ba nẩy. Mọi tiếng cười ồ. Câu chuyện ngả mầu lả lơi. Vài bàn tay cấu véo:

- Ông cụ thế tức là tại chị Tuyết…

- Chính thế, chị có làm gì ông cụ mới trúng gió.

- Bắt vạ! Thanh thiên bạch nhật mà dám làm trúng gió con nhà nho… Bắt vạ ha ha…

Mọi tiếng cười, nói, reo đều im bặt. Bà Tú tất tả chạy sang. Rẽ đám đông, bà chạy sổ đến chồng. Bà lay ông. Ai cũng tưởng bà khóc. Trái lại, bà gầm gào:

- Thế này có giết chồng tôi không hử, các ông các bà ơi! Các ông giầu thì các ông hút, các ông sách, các ông uống… Việc gì các ông giết chồng tôi… - Ông cụ Phó Cò đâu rồi… ông khao thế này đây… Ông vọng thế này đây? Xem đã cám cảnh chửa?

Phó Cò lại phải phá vòng vây vào, can ngọt:

- Thôi cụ Tú ạ. Mời cụ cứ yên tâm ra ngoài rạp xơi nước. Chỉ ăn xong củ khoai này thì khỏi ngay mà! Cụ ông say thuốc lào đấy chứ gì mà sợ.

Mụ vùng hất tay khỏi tay lão:

- Uống thế thì lấy nước gì mà uống! Hút thế thì đốt lông gì mà hút! Ai chả biết nhà ông ăn khao, nhà ông gá xóc đĩa, nhà ông hút thuốc phiện lậu, nhà ông uống rượu lậu. Nhà ông uống rượu lậu: Nhà ông uống rượu quốc cấm! Để ông giết chồng tôi!

Bá Cựu, em ruột mụ Tú, vốn biết tính chị, đứng ra can:

- Thôi, làm gì mà phải nói to! Nhỡ Tây Đoan hay quan Phủ đi tuần qua, thì có hại chúng tôi không? Rượu thì cũng nửa lậu, nửa ti, mà nghe như cụ Thất cũng lấy của bà thì phải.

- Lấy gì? Người ta còn lấy của bà Chánh Cựu Năm! Người ta còn hám được rẻ hơn mỗi chai năm xu. Thế thì một đằng rượu thùng, một đằng gắn si mà lại chả cao hơn năm xu! Các người cứ việc đi mà lấy của bà Chánh, lấy mươi chai về để làm cảnh ở bàn thờ, che mắt quan trên, còn thì trong buồng kia kìa, đống rơm kia kìa. Có từng hũ rượu lậu.

- Thôi, bà ra xơi nước. Nam quốc nam nhân cả. Rồi tôi nói với cụ Thất lấy toàn rượu gắn si của bà.

Hai Cốc tức uất, môi cắn lại, hai mắt đỏ long. Hắn hùng hổ chạy vào, ấn cho mụ Tú một… nắm giấy bạc:

- Đây, mười lăm đồng đây. Cụ bán cho chục chai. Giá rượu của cụ chỉ có mười bốn đồng rưỡi, nhưng tôi giả cụ cả mười lăm đồng một chục. Cụ bằng lòng chứ?

* * *

Được bằng lòng, mụ Tú vừa cầm chén nước đặt lên miệng. Thì:

- Bác Hai đâu nhỉ? Ai có thấy bác Hai đâu nhỉ? Một tiếng hỏi ở ngoài rạp.

Trong nhà, một tiếng đáp:

- Ông ấy đây. Kìa ông Hai!

Chưa kịp quay ra, Cốc đã thấy Bẩy Út ngơ ngác bước vào. Hắn khẽ bấm tay anh, lôi đi, rồi khẽ nói:

- Nguy quá. Bác xuống bếp ngay hộ. Chí nguy!

Ra đến sân. Út vẫn giữ giọng thì thầm:

- Lúc nẫy, chả thầy nhờ lão Đồ Hai Kính lên giấy cho mõ đi mời lại những người trong làng. Thày đã đọc tên từng người một để lão ấy biên. Lúc thày đi khỏi, lão tự tiện biên mời bừa cả các họ nội, họ ngoại, con rể, cháu nuôi của lão, nhà vợ lão, nhà thông gia lão. Thế có ức không? Mà những thằng ấy thì cả đời nó chả hỏi ai một lời, chả mời ai một bữa.

- Thì thí cho nó!

- Nhưng mà còn cỗ nữa chứ. Cỗ tính đã có hạn, mời vung lên thì thiếu bét. Đã ông Trưởng cùng cứ xui thày mời bừa đi, chiêng làng dùi dứa, em đã không muốn nói rồi.

- Vậy thì?…

- Em tức quá, đã bảo thẳng ngay lão Đồ Hai, chẳng nể nang gì. Tưởng lão là người ăn học, thì biết điều, không ngờ thấy bảo, lão lẻn xuống bếp… xúi bẩy tất cả những người làm giúp bỏ ra về, thì có chó không? Kìa anh trông: nguy quá mất!

Trông vào bếp, không cần phải em nhắc câu sau, Cốc cũng thấy tình hình nan giải thực. Ngoài mấy người đàn bà đù đờ, và ngoài vài đứa trẻ vác bụng không nổi, hai chục người làm giúp đắc lực đều bãi công về hết, để cho nào lợn, nào dê, nào gà… phanh ruột ra chiêu ruồi nhặng trong năm gian bếp vắng teo.

Biết tính thế nào bây giờ? Bằng một cử chỉ, Cốc bảo Bẩy đi triệu tập ngay bố và các anh em xuống hội đồng bất thường… dưới bếp để xem tính thế nào? Nghe dứt câu chuyện, Binh Sếu cởi ngay chiếc áo bành tô, sắn tay áo trong lên đến nách:

- Ít cần họ! Không ai làm giúp, thì anh em ta làm lấy. Nào chú Sáu, nào chú Bẩy.

- Phải đấy. Sáu đáp.

- Phải đấy. Bẩy đáp.

- Cậu Tư nói phải đấy. Xã Thuổng chồng vừa cởi được cái quần trắng quàng lên cổ, để chỉ mặc cái nâu.

- Tôi cũng biết luộc thịt. Tôi cũng biết đun bếp. Tôi cũng biết bưng mâm. Tôi cũng biết…

Ba Nông, lần này vì lòng công phẫn, trước khi nói đã không nhìn hỏi trước ý vợ. Thấy bị lườm, vừa cởi được cái áo the ngoài, hắn vội vã mặc lại và im.

Vợ hắn bĩu môi:

- Tôi cũng biết… gì nữa? Cái bộ ấy thì có mà biết… ăn cũng chả xong.

- Thế thì thày tính thế nào? Thím tính thế nào?

- Tao tính rằng cho nó gọi họ sang…

Nói chửa hết câu, lão lại tự đáp ngay:

- A, nhưng chắc rằng họ chẳng chịu sang đâu.

- Còn thím Ba?

* * *

Có người hỏi từ gian bên làm tất cả quay lại:

- Này, mợ Ba có cất cỗ lòng không thế nhỉ?

- Không.

- Thế thì đâu mất? Cỗ lòng con lợn trước thịt ra, luộc rồi, vừa treo chỗ này, thế thì đã biến đi đâu mất?

- Chết! Sao lại mất? Bẩy tám cái mồm cùng giật giọng hỏi về Xã Thuổng vợ.

Rồi Nông vợ tai tái sắc diện:

- Sao lại mất được? Các cô, các cháu thử tìm kỹ xem nào.

Sau một lúc tìm tòi.

- Mất thực rồi còn gì!

Bẩy tám cái mồm cùng một tiếng thở dài.

Lão Phó Cò quên phắt là việc không nên nói to:

- Thôi! Thôi! Thôi! Tôi biết rồi. Việc này lại có đứa làm phản ông đây. Con lợn mà nó lấy mất cỗ lòng tức là nó lấy cả con lợn, chứ còn dám bầy cho ai ăn. Việc này có đứa làm phản ông đây. Ông biết rồi. Ông biết.

Bị động lòng, Nông vợ lên tiếng, thị chả là con thúc bá với nhà Trương Tùng.

- Ông cứ chửi bố đứa nào nó lấy cỗ lòng của ông. Nó lấy về để nó thắt cổ bố cổ mẹ nó. Mà ai nói không cho tôi thì…

- Ấy chết! Thím Ba sao lại thế?

- Ơ kìa. Rõ khéo có tật giật mình chửa! Lời lão Thất. Ai nghi ngờ gì cho chị? Người ta bảo rằng đây chỉ lại có Đồ Hai Kính chủ mưu, chứ chẳng ai.

- Nhưng cả cỗ dồi tiết, ruột non, dạ dày, cổ hũ, tim, gan, phổi, dài và to như thế, và nhà lúc nào cũng đông người trông nom như thế, thì nó lấy thế nào được nhỉ? Cốc hỏi, mặt ngây ngô.

Phó Cò cười, cả nhà cười. Họ cắt nghĩa:

- Nó thiếu gì cách lấy. Nó quấn ngầm dưới cọc cầu ao. Nó đút ra bờ rào sau nhà. Nó bỏ vào thùng nước gạo. Độ dưới quan Tuần làm kỵ, chính vợ Hương Kều lại còn cách quấn cả dồi, gan, phổi vào… vành váy rồi giả cách chạy về nhà mớm cơm cho con, thì có giời biết đấy là đâu.

Binh Sếu được dịp khôi hài:

- Phải tay tôi, tôi lột phăng ra khám.

Cả nhà bật cười về câu khôi hài khí tục.

Nhà trên bỗng có tiếng gọi ấm ới:

- Kìa thày! Lên hộ chúng tôi xem họ lại làm gì nữa.

Sống sượng, Cốc đáp:

- Chắc lại chưa thấy có ăn, thì giả cách cáo về để mình giữ lại chứ gì. Càng may! Thầy lên xem họ có cáo về, thì cứ để họ về, hoặc họ có hỏi ăn, thì bảo người làm giúp còn đình công. Ai đợi được thì ở, ai không kiên nhẫn thì về. Nói thế chứ, lại không lo mà ở tuốt.

Cốc đã đoán trúng! Cả nhà lại cười như quên bẵng việc nan giải.

Nông vợ sực nhớ:

- Vậy thì bác tính thế nào?

Đương trầm ngâm suy nghĩ, Cốc gật đầu liền:

- Được rồi! Lợn mất lòng thì ta để làm cỗ đồ tàu về bữa chiều, đi chợ Đình mua lòng. Còn các người làm giúp thì, chú Sáu, lên buồng lấy anh cái “ba toong”, anh đi từng nhà một để… nói khó với họ vậy. Ở đời cái vinh nào không có cái nhục. Mẹ kiếp!

Ngoài sân, thêm một bọn khách đến mừng khao.

Lại một tràng pháo nữa!

II

- Lạy cụ Thất ạ!

- Lạy cụ Thất ạ!…

- Lạy cụ Thất ạ!…

Như một đoàn… rước rồng, hai mươi nhăm cụ kỳ lão của làng theo tôn ti trật tự nối đuôi nhau tiến vào trong sân.

Đầu “rồng” là hai tên trạ mặc áo nâu đỏ, đội hai mâm đồng lễ vật, trên phủ giấy hồng điều. Tiếp đến ba cụ Thất khoác áo nhiễu đỏ như nhau, chống gậy trúc như nhau. Tiếp nữa đến hàng các chức sắc văn thân: Cụ Cử, cụ Hàn, ông Tú, ông Bát, ông Cửu, ông Bá, ông Khóa, ông Đồ. Rồi tiếp nữa mới đến hàng các kỳ hào: Ông Chánh, ông Phó, cụ Cựu, cụ Đương, ông Lý, ông Nhang, bác Xã, bác Cán, vân vân… người nào cũng mới húi đầu trắng bong, người nào cũng mặc quần rất lơ, áo răn những nếp gập.

Lão Thất Cò - vẫn còn khăn lượt áo the - lật đật chạy ra tận giữa sân tiếp đón. Để trả lời tất cả những câu chào, lão chắp hai tay, vái dài sát đất:

- Lạy các cụ ạ. Xin mời các cụ đồng dân vào chơi.

Trong nhà dồn dập, càng dồn dập hơn.

Hai tên trạ đặt lên chiếc sập kê gian giữa hai mâm lễ vật, rồi đi giật lùi ra ngoài.

Dân làng còn đứng lố nhố đầy hè, vì các cụ đàn anh chưa “có lời”.

Ba cụ Thất khác tiến vào trước, đứng đối diện lão Thất Cò, song chưa nói vội.

Họ còn đợi một tên trạ lúc nẫy, nay lại vừa cúi, vừa đi vào, lật hai tờ giấy hồng điều phủ mâm lên. Lễ ít làm cho mâm càng… rộng mênh mang: nó gồm có hai chai rượu cúc, một bánh pháo… tép, một cành cau nằm gọn lỏn ở một mâm và một cái áo vóc đỏ gọn thon lỏn ở mâm khác. Cả nhà, trừ khách thiên hạ, cũng không ai cần liếc nhìn. Đó là sự lệ của dân, bao giờ cũng chỉ có thế.

- Kính trình cụ Thất! Nhờ thiên địa, nhờ tổ ấm, dạ, nhờ đức Thượng Đẳng tối linh, dạ, cụ lại được lên thượng thọ thất tuần, dạ chúng tôi thay mặt làng, dạ, gọi là có chút lễ đến mừng, dạ, thì xin cụ nhận cho, thì chúng tôi lấy làm hân hạnh lắm ạ! Dạ!

Ba lão đều vái dài, đứng lùi lại sang một bước.

Đến lượt lão Thất Cò gãi tai đáp:

- Dạ. Bẩm trình trên các cụ, dưới đồng dân, chả mấy khi chúng tôi được gồm bảy mươi, dạ, đó cũng là nhờ thiên địa, tổ ấm, đức Thượng đẳng tối linh, dạ, nhân hôm nay sửa chén rượu mừng, dạ, thì gọi là có báo cáo đồng dân biết… mà lại đến mừng cho chúng tôi, dạ, thì thì mà mà chúng tôi đa tạ ạ. Bái lĩnh ạ.

Lão lại vái dài, lùi lại sau một bước, rồi mới trỏ chiếc sập, giơ hai tay ra:

- Dạ, bẩm xin rước các cụ ngồi lên.

Đoạn chạy ra hè:

- Bẩm xin rước các cụ, các ông đồng dân vào trong nhà ngồi chơi ạ. Các anh nó đâu? Ra mời các cụ vào, rồi bảo pha nước!

Một cụ Thất móm mém cười, âu yếm cầm tay Thất Cò, chỉ vào mâm đồ lễ:

- Còn cụ anh nhận lễ đi cho, rồi cũng phải thay áo thâm, mặc áo của làng vào, ra ngồi chơi với ba chúng tôi cho nó chẵn chứ?

- Bẩm, cố dạy phải đấy ạ! - Phải đấy ạ! Mọi người khác nhất luật tán thành.

Phó Cò cảm động, mặt đỏ, mắt rưng rưng. Có lẽ đã từ lâu - từ ngày cưới vợ cả chăng? - lão chưa lần nào lại được cảm động như lần này. Cảm động quá đâm… thẹn. Nhưng người nào cũng giục lão đi thay áo. Con cháu càng giục khỏe. Thẹn quá, lão đâm trơ.

Thế là làng đã có đủ bốn “Áo đỏ” để ngồi cho nó vuông mâm tại các… đám xá rồi. Một chỗ ngoặt trong lịch sử của làng. Một chỗ ngoặt trong cái đời danh vọng của lão.

Tiếng gọi nước ran tai. Tiếng gọi trầu ran tai. Tiếng gọi điếu đóm ran tai. Ngoài sân, lại tiếng một tràng pháo nữa. Nhưng tiếng pháo lần này sì như dầu bơm, rời rạc như cơm nguội, và ngắn ngủi quá. - Pháo “sự lệ” của dân mừng.

Để khỏi bẽ mặt vì pháo, trong nhà, thay vào đó, các văn, hào, kỳ, lão nói chuyện cũng… ran tai. Chuyện khánh thọ. Chuyện so sánh các đám khánh thọ, so sánh đến các đám cưới. Dần dần đến các đám… ma. Chuyện ruộng nương, chuyện ngôi thứ, chuyện tang tầm. Chuyện đắt đỏ, chuyện đói kém, chuyện bom đạn, chuyện chiến tranh. Thôi thì hết chuyện làng đến chuyện thế giới (chỉ cần căn cứ theo tin đồn ở đầu ghế hàng nước, hay các bến ô-tô). Thôi thì hết chuyện người đến chuyện mình, hết kể tốt mình đến kể… xấu tất cả những người vắng mặt.

Không nói kịp với nhau, họ chõ sang chiếu bên để nói. Họ cố níu lấy một người nhà để nói. Là nạn nhân chịu… chuyện, Hai Cốc, Binh Sếu, Xã Thuổng chồng, cả Ba Nông vợ nữa, đã bị níu đến năm bẩy lần.

Ngoài kia, làng xóm lục tục kéo đến mỗi phút một nhiều. Người nào cũng đem theo một thứ đồ mừng. Hai kẻ một đồng bạc. Bốn kẻ hai chai rượu. Ba người sáu chục cau. Có người vội quá, không kịp mua, thì cứ khăn áo chỉnh tề đứng đợi sẵn trước cổng ngõ nhà đám, thấy ai đến thì… nhập bọn. Nhưng cũng có nhiều người mừng câu đối, mừng trướng, hay mừng liễn. Đó phần đông là khách thiên hạ, hoặc các nhà nho trong làng.

Gia chủ tha hồ mà chào, mà lạy, mà vái, mà cám ơn.

Nước tha hồ pha. Trầu tha hồ têm. Điếu đóm tha hồ gọi.

Và chuyện càng thêm tha hồ nở. Những kẻ đến sau hào lạy những người đến trước. Bọn này đáp lại. Họ vồ vập nhau, thăm hỏi nhau tưởng chừng như cách biệt đã ba năm trường không gặp. Sự thực, họ vừa mới điểm tâm với nhau ở ngay nhà này, ngay chỗ này, cách đây mới có hơn một giờ!

Nhưng vì cạn chuyện để nói mất rồi. Kể tốt mình hay kể xấu người, thì nghe cũng đã chán cả tai, và nói cũng đã mỏi cả mồm. Những ông già bắt đầu than về thời tiết… Già vừa luận về bệnh… đau răng. Trẻ khoe tửu lượng của mình. Riêng mấy ông Đồ, ông Khóa, đã mạn phép ngồi ghé lên chiếu các cụ Cử, cụ Tú ở chiếu trên để bình hết lượt các câu đối treo ở bốn bề bức vách.

Mà nhiều thực. Mà đủ các thứ. Trướng, vóc điều, cẩm nhung đỏ, liễn tàu, liễn ta, giấy huê tiên. Đủ các thể: thể bốn chữ, thể phú, thể thơ. Là nôm, là tự…

Có lúc họ thay phiên nhau ngâm. Có lúc mạnh ai nấy ngâm, mạnh ai nấy giảng.

Một bác Khóa chỉ bức trướng hỏi cụ Cử:

- Bẩm, bốn chữ “Bạch y sơn nhân” kia nghĩa là thế nào ạ?

- Nghĩa là “người rừng mặc áo trắng”! Câu ấy của quan Tuần anh. Ngài muốn vin ở cái điển “thất thập cổ lai hi” mừng cụ Thất, cho rằng người đã già đến bẩy mươi thì là quý lắm, tính tình chất phác như người rừng. Mặc áo trắng, tức là tâm hồn thanh khiết, không bợn bụi trần vậy.

- Bẩm cụ, con cũng hiểu thế, nhưng không rõ cụ Phó Cò có phải là Bạch y sơn nhân không?

Mọi người khúc khích cười.

- Bẩm cụ Tú. Một lão đồ khác hỏi. Còn câu:

Thất duật khang cường nghi lão chước,

Nhất đường cụ khánh lạc xuân diên

Của ai, mà lạc khoản lại chỉ đề: Á tiên đạo nhân?

- Của tôi chứ còn của ai? Thày cho nó thế nào? Không chỉnh à?

- Bẩm, chỉnh lắm ạ. Rất hay! Nhưng “Á tiên đạo nhân” mà buổi sáng nay, đi gối đầu và… mửa vào lòng cô đào, thì Á tiên thực ạ!

Mọi người lại khúc khích cười.

- Bẩm, còn câu kia của cụ Cử con…

Lão Cử nhìn một bác Khóa trẻ khác, vẻ người thư sinh - Làm sao? Ta cho phép nhà thày cứ bình phẩm.

Khóa ta rụt rè đọc lại cả câu đối:

Tích thiện hữu dư khương, tử lý phần hương ngu thọ tích

Hữu phúc cánh đắc thọ, lan tôn quê tử hiến đào bôi.

Rồi đánh bạo:

- Bẩm, về nghĩa thì chặt chẽ lắm ạ. Còn vế đối. Bẩm “Tích thiện” đối với “Hữu phúc”, “Thọ tịch” đối với “Đào bôi”, thì trọi lắm ạ. Duy chắp lại cả hai vế cho đối nhau, thì phải cái khí… non!

Một lão Đồ già, vốn ghét lão Cử xưa nay, vì vẫn chê là lão Cử dốt hơn mình, do hồng phúc mà được đỗ Cử nhân, chứ so tài thì chả ai ăn đứt được ai. Nay được dịp trả thù, y bèn vào hùa với Khóa trẻ:

- Bẩm cụ Cử, bác Khóa nói phải đấy ạ. Cũng khí non, mà “Tích thiện hữu dư khương” đối với “Hữu phúc cánh đắc thọ”, các cụ cho là trọi chứ tôi, tôi cho là… bất phệ ạ! Trùng tự nhiều quá ạ.

Thấy kẻ địch đỏ gay mặt, Đồ già khoái, bồi thêm cho búa nữa:

- Bẩm không những là bất phệ, là trùng tự, mà xét cho cùng, ý nghĩ cũng nệ quá, không được thanh thoát bay bướm ạ!

Không chịu được nữa, lão Cử tức sầu bọt mép:

- Thế thì cái câu nôm của ông kia dễ thường bay bướm? Làm tự nó khó, chứ làm nôm mà cũng nặng trình trịch như chín hòn đá đeo.

Lão nhành mồm, quai mép, đọc sang đôi liễn treo ở vách bên kia:

- Cái gì mà…

Há bận công danh, chín mặt con hiền thừa phúc tổ,

Lọ cần phú quý, bẩy mươi tuổi thọ đủ ơn giời.

“Con ấy mà con hiền! Phúc ấy mà phúc tổ! Quân bất quân, thần bất thần, phụ bất phụ, tử bất tử! Cơ chừng ông chỉ cốt tìm chữ làm cho trọi, hay là ông làm văn để… nịnh ăn?”

Lão Đồ không tức. Y chỉ vuốt râu cười khà khà:

- Bẩm cụ, câu đối của tôi mới có thế mà cụ đã cho là nịnh ăn, thì câu của quan Tuần em kia còn… nịnh ăn bằng mấy của tôi!

Các cái mình giật thót lên vì sợ hãi. Họ suỵt, bấm lão Đồ đừng nói to quá, và nhìn quanh xem có anh em quan Tuần. Nhưng y thừa biết rằng hai quan Tuần đều chưa đến, và quan Lãnh cũng chưa. Chưa đến, hoặc vì các ngài còn đợi gia chủ mời thêm lần nữa, hoặc vì các ngài muốn để cho dân làng được tự do ngôn luận trước đi cho hả, rồi khi các ngài đến thì ai nấy mới đủ mỏi mệt mà giữ… nghiêm trang.

Vẫn tiếng lão Đồ già:

- Chứ không ư? Không tin, các cụ và các ngài đọc lại mà xem này!

Lão đi vào sát vách, dí kính vào mảnh giấy huê tiên - vì đồ mừng của cụ Tuần em đã “hựu” với cụ anh, nhưng cụ lại mừng riêng Phó Cò một đôi câu đối viết vào giấy huê tiên - và đọc:

Sống thác số đều do, trên thì quan, dưới thì dân, mỗi chốc dễ cầu ơn khánh thọ,

Phong lưu giời sẵn định, ngoài có làng, trong có họ, mười năm lại ước tiệc bàn đào.

Rồi trỏ về chỗ cũ, y khà khà cười, vuốt râu, lại vuốt râu:

- Chẳng cứ nịnh ăn bữa khao bây giờ mà còn nịnh ăn trừ bị cho bữa khao mười năm về sau nữa kia! “Mười năm lại ước tiệc bàn đào” thì không phải là ước cái bữa khánh thọ Bát tuần của ông Phó là gì, thưa các cụ? Hì, hì, hì!

Một loạt cười phụ họa.

Bác Khóa trẻ lúc nẫy thôi cười, dàn hòa một cách ba dọi:

- Thôi thì đã đem chữ nghĩa đến đây, ai cũng đều nịnh ăn như ai cả! Chúng con cũng thế, mà ai cũng thế bẩm cụ Cử, cụ Tú, và các ông, có phải thế không?

Lão Đồ già gật mãi đầu, vuốt mãi râu:

- Chí lý vậy thay! Chí lý vậy thay! Thày Khóa Sáu nói thế mà chí lý vậy thay! Chả trách Thánh nhân đã dạy: “Hậu sinh khả úy” là đúng lắm.

Lão Cử và lão Tú đều quát:

- Các thày nói nhảm nói nhí gì thế? Chữ Thánh nhân, sao các thày dám đem ra giễu cợt? Có cái rằng thì là thời nay, không còn thi cử nữa, ta vốn là con cháu nhà Thánh, ta phải mượn những đình đám làm trường văn trận bút để xem ai tài hơn, ai trí thiển, thế mà lại bảo rằng văn chương nịnh ăn? Ừ, ta thử hỏi các thày bảo ai nịnh ăn?

- Bẩm hai cụ! Ấy là chúng con nói chung cả… chúng con. Bởi vì bây giờ, sở dĩ ta phải mượn các đình đám làm trường văn trận bút thi thố văn chương, nó cũng phải… xoay chiều. “Xử biều tắc viên, xử đồng tắc trường” mà đâm ra nịnh ăn đấy thôi ạ.

- Chí lý! Lão Đồ già vỗ đùi, hét. Chí lý!

- Bẩm các cụ, thế mà cũng có người không nịnh ăn đấy ạ.

Ai nấy đều ngảnh lại. Đó là lão Đồ Hai Kính, người đã xui bọn làm giúp đình công.

Hắn chưa già lắm. Trạc gồm mới trong ngoài bốn mươi. Cũng kính trắng, khăn xếp, áo sa tanh như ai, và khác các bạn làng nho, là hắn có hàm răng… trắng. Nếu hắn không là Đồ, thì hàm răng trắng cũng đỡ phần sỏ lá. Trông đã sỏ lá, nó lại còn không chịu trắng hẳn. Nó… nâu!

Với hàm răng nâu ấy, Đồ Hai Kính đã cười, và nhắc lại câu của mình, cho là thú vị vô cùng:

- Bẩm, thế mà cũng có người không nịnh ăn đấy ạ! Bẩm, cái người khiếu oan cho văn chương đó, chính là kẻ tiểu sinh này. Không tin, xin các cụ cứ bình đôi câu đối kia của kẻ tiểu sinh này lên cho công chúng đồng lãm ạ.

Và chẳng đợi ai bình, hắn trông đôi liễn của hắn, tự ngâm lên ư ử:

Miếng chung đỉnh lụy mà chi! Tuổi phật bẩy mươi hai, chẳng vương bá, chẳng công khanh, trí cả nhường lo thân thế đục.

Mùi hoắc lê ngon lắm tá! Kiếp người ba vạn sáu, này giang san, này phong nguyệt, lòng thanh chỉ nguyện tháng năm tràng.

Cụ Cử phá ra cười. Cụ Tú phá ra cười.

Tất cả cười.

Lão Đồ Bàn cười lớn nhất, nhưng lại làm nghiêm trước nhất:

- Bẩm các cụ: “Chẳng vương bá, chẳng công khanh” chứ chẳng phải là không nịnh ăn đâu ạ.

Hai Kính cáu:

- Thế mà các cụ cũng đòi hiểu câu đối!

Đỏ mặt nhìn quanh, hắn không thấy ai là tri kỷ với hắn để dốc bầu tâm sự. Hắn đành sán đến Khóa Sáu, làm lành:

- Thế mà họ cũng đòi hiểu câu đối, thì thực là vô phúc cho văn chương. Nói chung quy, trong đám này, chỉ có câu của đại huynh là khá hơn nhất, nhì đến câu của… đệ, nó còn có giữ được cái khí tiết của nho gia phải không ạ?

Khóa Sáu mắt chớp chớp, mũi bành bạnh phổng.

- Đấy! Đại huynh thử đọc lại câu của đệ mà xem. Nó khảng khái, nó thanh tao, nó lại nói sỏ cả các cụ Tuần, cụ Lãnh: “Chẳng vương bá, chẳng công khanh, trí cả nhường lo thân thế đục!”, có phải chính thế? Và đại huynh ạ (Hắn ngồi áp lại Khóa Sáu, nói nhỏ vào tai). Đệ thứ nhất là nó có ngụ ý bao biếm cả lão… Phó Cò. Đệ đọc lại huynh nghe…

- À vâng! Nói đến văn chương bao biếm, tôi lại nhớ độ tháng trước. Phán Tác ở Đông Tao khao Hàn lâm, đệ có thấy một đôi câu đối mừng, cứ kể về phương diện bao biếm thì còn bằng mấy Tú Xương, Yên Đổ…

- Bằng thế nào được câu của đệ: “Miếng chung đỉnh…”

Khóa Sáu cướp vội lời Đồ Kính:

- Hãy để tôi đọc đã. Cái gì nhỉ? Mà mà:

Thiên hạ chết nhăn răng, được cái Hàn lâm khao cũng khoái.

Đồng bào lo sốt vó, làm ông Thủ chỉ sống càng yên.

“Thực là bao biếm vô cùng! Chửi vô cùng! Câu đối của người ta thế mới là tuyệt diệu!”

Đồ Hai Kính nháy mắt:

- Người ta nào đấy! Ắt lại của đại huynh chứ gì?

Khóa Sáu cười xòa.

- Hay thì có hay, nhưng lời khí sượng. Đằng này, câu của đệ, thực là nhịp điệu, thực là thanh thoát, thực là bóng bẩy, thực là văn hoa, lại ngụ cả triết lý về thời thế, về nước non, về đạo Phật, về đời người, ấy thế mà vẫn có ý bao biếm. Bao biếm gần mà hóa xa, xa mà hóa gần, ấy thế mới tài tình chứ! Này này! “Miếng chung đỉnh lụy mà chi, tuổi phật bẩy mươi hai, chẳng vương bá, chẳng công khanh, trí cả nhường lo thân thế đục!” Mà mà “Mùi hoắc lê ngon lắm tá, kiếp người ba vạn sáu, này giang san, này phong nguyệt, lòng thanh chỉ nguyện tháng năm tràng”! “Đục, đục”, “tràng, tràng”… ắt đại huynh đã nhận thấy?

Nhìn bạn, vẫn thấy bạn bình thản như không để ý nghe, Đồ Hai Kính nhẫn nại, lay vai Khóa Sáu:

- “Đục” với “Tràng”, có phải là cần câu cơm của thợ mộc không? Mà lão Thất đây ba đời làm thợ mộc không? Nó thú và kín đáo đến thế chứ! Đại huynh! Nó còn thú ở chỗ này nữa: “Trí cả” tức là phó cả; “lòng thanh”, tức ám chỉ trước kia, Hai Cốc chưa về, lão hằng ngày nhịn đói; “miếng chung đỉnh lụy mà chi”, thì cố nhiên lão muốn lụy cũng chẳng được nào; “mùi hoắc lê ngon lắm tá”, thì đến nhịn đói cũng còn được nay lại có cơm hẩm ăn, cố nhiên phải thấy ngon.

Hắn lại tự cười. Tự cười nữa, vì cái ác ý đã được thực hành.

Vừa lúc ấy, khắp các giường đứng lên tăm tắp.

Hai cụ lớn Tuần và quan Lãnh vào.

* * *

Hai cụ lớn cùng mặc áo gấm thất thể, ngoài phủ áo sa mầu lam. Ngực mỗi cụ cùng đeo một cái kim khánh, có tua đỏ, một cái bài ngà.

Quan Lãnh đi lùi lại một bước về sau. Quan mặc áo gấm mầu huyền, đầu trần, trên ngực đeo chồng chất hai dẫy mề đay, cái vàng cái bạc, chốc chốc đập vào nhau xủng xoảng.

Mỗi cụ có một tên hầu che ô, tuy trời không nắng lắm, và một tên cắp tráp.

Quan Lãnh cũng có tên hầu che ô, còn tên kia, đáng lẽ cắp tráp, thì hai tay bưng một… thanh khí giới bọc kín trong cái vỏ gỗ sơn son thếp vàng.

Một lần nữa, lão Thất Cò chạy vội ra vái dài tận ngoài sân. Lão cảm động quá, chỉ chực quỳ sụp xuống thì mới tỏ được hết ân sâu. Nhưng may, lão giật mình: lại một tràng pháo nữa!

Nhường lối cho ba quan đi trước, lão cúi gầm đầu theo, hai tay khoanh dính liền không dám rời ra nửa phút. Lão mời ba quan vào ngự trên cái sập gian giữa. Ba cụ Thất khác, sẵn biết chữ “quý” ở trên chữ “thọ” đã tự ý lủi sang gian bên phải, không đợi ai mời mới nhường.

- Lạy các cụ lớn ạ.

- Lạy quan lớn ạ.

- Lạy các cụ lớn và quan lớn ạ.

Hàng chục cái vái. Hàng trăm tiếng chào. Cốc vái giời! Ai hơi đâu mà đáp cho bã miệng, mà gật cho sái đầu! Ba quan chỉ quay tròn một vòng, khẽ cui cúi đáp chung tất cả vào một lượt. Rồi an tọa.

Lão Thất Cò đứng bắn ra xó cửa hầu chuyện.

- Thế nào? Đã tế yết từ đường chửa? Cụ Tuần anh, sau khi nhìn khắp nhà, mới cất thứ giọng sang sảng.

- Bẩm hai cụ lớn và quan lớn, các quan xơi cơm sáng ở đây về, một lúc thì tế rồi ạ. Bây giờ chỉ đợi các cụ lớn đến là tế Bàn đào.

- Thế quan Trợ Đức Thụ đến chửa? (Đến lượt cụ Tuần em). Thế tôi bảo làm gì đấy, có làm không?

- Bẩm đã cho cầm thiếp của cụ lớn đi mời lại quan Trợ rồi ạ. Đã làm riêng một mâm cỗ đồ tàu rồi ạ.

Ba quan hể hả bằng lòng.

Quan Lãnh, không lẽ không hỏi han, chỉ bảo gì:

- Này, ông Thất này! Quan Trợ đến, thì nhớ bảo anh Binh đi mua ngay một hộp “anh điêng” hộp mười. Tôi đã tiếp ngài nhiều lần. Thoạt đến là phải “áp-bê-rô” ngay mươi điếu, rồi có làm gì mới làm được.

- Bẩm xin sẵn sàng cả ạ.

Một lát im.

- Ông Thất! Lúc nãy, người nhà nó đã đem đồ mừng của chúng tôi sang?…

Nghe cụ Tuần anh gọi, Thất Cò vẫn chắp nguyên tay, chỉ dám lấy hàm vươn về chỗ treo bức chướng cũ kỹ, nét mực mới dạm lại bốn chữ “Bạch y sơn nhân” còn ánh đen.

- Bẩm chúng con…

- Sao lại chúng con? (Cụ Tuần em bắt bẻ) Chúng tôi!

Lão đưa tay quệt mũi, song lại vội khoanh ngay vào:

- Bẩm chúng… tôi xin bái lĩnh rồi ạ. Xin đa tạ hai cụ lớn.

Ông Lãnh cầm xe điếu vẫy ra hè cho tên hầu đem cái thanh “khí giới” lại. Lão trịnh trọng đặt nó lên sập, rồi gọi Thất Cò ra:

- Đây, thôi thì tôi chẳng có câu đối câu đá gì. Những cái tiểu sảo ấy, làng ta, thiết tưởng đã có thừa. Tôi, con nhà võ, tôi mừng ông thanh “đoản đao” này. Trông nó thế, chứ quý giá vô song. Nó đúc tận các nhà máy bên Tây. “Cờ-rơ-dô”, “Sanh-tề-chiên”, toàn bằng thép, “át-siê-buya”, cứ cả nước này cũng không có.

- Dạ. Xin đa tạ quan lớn ạ.

Hai tay lĩnh lấy cây “đoản đao”, Thất Cò trao cho Hai Cốc.

Tò mò, Cốc toan rút ra xem, thì ông Lãnh ngăn lại.

- Ấy chớ! Cái vỏ và cái “boa-nhê”, tôi vừa cho sơn, thếp lại. Đừng rút vội. Vài hôm sẽ hay.

Một lát im.

Được dịp, một vài tiếng cười khẩy ở bên “văn ban”. Có kẻ xì xào:

- Mừng “đoản đao” thì để lão Phó Cò đâm cổ, hay để Hai Cốc chặt… thịt cầy?

- Có mà đoản đao! Đồ Hai Kính cãi to. Cái con dao cóc gặm, lão nhặt đâu được từ hồi Đức-ý-chí và Pháp-lan-tây chiến tranh, lần trước, đem về, chém chuối không đứt. Hôm nọ, con lão gọi bán cho hàng đồng nát, nó giả có tám hào.

- Tám đâu! Có sáu hào. Lúc ấy tôi cũng đứng đấy. Đồ Bàn cãi.

- Thế mà cái bao bóng bẩy gớm!

Tiếng đáp thực to của Khóa Sáu cố ý cho lọt sang cả các gian:

- Chuyện! Có thế mới là không… tiểu sảo.

Một lát im.

- A thế nào? - Quan Tuần anh thủng thẳng hỏi gióng một. - Đã cho đi rước văn chúc thọ Bàn đào chưa? Văn tế, tôi đã tả xong cả rồi. Tôi định làm thế này cho nó đặc biệt và trọng thể hơn: tôi làm một bài tự, quan Tuần em làm một bài nôm. Lúc đọc, sẽ có hai người đọc. Ông Thất cũng nên nghĩ sẵn trước mấy câu đáp lại.

Thất Cò hoảng:

- Bẩm… bẩm đáp lại bài nôm… cụ lớn dạy cho nên đáp thế nào… Còn bài tự, bẩm…

- Không cần phải đáp bài tự. Chỉ có mấy lời khuyên con cháu, nôm na, về đức hạnh, về làm ăn.

Lão bớt lo:

- Bẩm, nếu thế thì dễ ạ! Ngày nào chúng tôi cũng khuyên các cháu ạ.

- Ừ! Vậy thì đi thỉnh văn, phải bảo nó, một người cầm bản chúc để dán văn vào, một người cầm lọng che cho văn, một người cầm trống khẩu rước văn. Người che lọng thì bảo phải mặc áo nâu đỏ, thắt lưng nhiễu điều ra ngoài. Người cầm bản chúc, và người đánh trống đều mặc áo thụng xanh. Dặn nó bẩm với cậu Tú Cả phải mặc áo thụng xanh mới được chuyển văn. Chữ nghĩa của Thánh Hiền, mình là con nhà học, không khinh xuất được.

- Dạ!

Một lúc im.

- Thế đi thỉnh văn, có đem lễ cáo thánh đi không? Vẫn lời cụ Tuần anh.

- Bẩm lễ cáo thánh là gì ạ?

- Hừ! Con nhà học mà không biết lễ cáo thánh là gì? Là một cơi trầu, một chai rượu, một cái lăm hay miếng thủ, tức là cái lễ mặn để lễ đức Thánh Khổng, thừa huệ, để kính… quan tả văn. Và phải nhớ đem hai lễ cáo thánh, vì là đặc biệt, trịnh trọng, vì có những… hai quan tả văn.

- Dạ, bẩm những hai lễ kia ạ? Dạ thế để chúng con…

- Sao lại cứ “chúng con”?

Thất Cò kinh hãi đứng run.

- Ông nên biết rằng trong họ, ông còn là hàng anh chúng tôi. “Triều đình trọng tước, hương đẳng trọng sỉ, gia tộc trọng tôn thống”.

- Dạ.

Lại im.

Nước tới tấp pha đến tuần thứ ba. Một vài câu nho nhỏ trao đổi cho nhau. Nhưng từ khi ba quan vào, bầu không khí đương huyên náo cứ nguội dần, nguội dần rồi nhất định thành tẻ lạnh! Cốc đã phải lên giây máy hát làm vui quan khách. Lanh trí hơn, Xã Thuổng bê trống và dùi lên mời ba quan nghe vài khổ “khai khoa”.

Trống đánh. Phách gõ. Đàn gẩy phứng phưng phừng! Ngoài sân, cái máy hát cũng the thé “giăng giẳng tiếng chuông chùa” dè dè… dè dè…

Một tràng cười. Mọi người cười theo. Huyên náo trở về như cũ.

III

Tế Bàn đào!

Người lớn, trẻ con reo.

Ba hồi chiêng, trống khua theo câu xướng “khởi chung cổ” dứt.

“Nhạc” bắt đầu “cử”. Một bài lưu thủy. Hai bài lưu thủy. Bài… lưu thủy thứ ba. Chỉ có lưu thủy cử đi, cử lại… cử lại, cử đi…

Nhà trên đứng dậy. Ngoài rạp kéo vào. Dưới bếp ùa lên. Một đời người mới có một lần. Long trọng nhất phút này! Vì một phút này, có người đã phải sửa soạn lo toan trong ba ngày…, ba tháng…, ba năm…, một đời…, một kiếp! Có người đã phải móc nhau, chửi nhau, đánh nhau… án mạng cũng nên. Chuyện trò bỏ đấy đã. Cỗ bàn đậy đấy đã. Già, trẻ, sang, hèn, lớn, bé, gạt, đẩy, huých, chen lấy chỗ tốt mà ngấp ngó, ngấp ngó…

Tế Bàn đào!

Bàn đào đặt ở gian giữa nhà. Chiếc bàn thờ ông vải kê thu lại. Hai lá màn buông. Cỗ sập quan khách ngồi lúc nẫy nay được tôn cao lên: một bàn, hai ghế. Trên bàn, đặt một khay đào. Nhưng không phải mùa đào họ thay bằng những thứ hoa quả khác: cam, chuối, và… cam.

Trên một ghế bành có tựa, lão Thất Cò ngồi. Lão mặc áo vóc đỏ, quần nhiễu đỏ của làng và họ mừng. Đầu chít khăn nhiễu tam giang. Tay cầm một quạt lông trắng mượn dưới cụ Tuần. Mắt kính trắng. Chân đi tất trắng, dận guốc kinh đâu vẫn của cụ Tuần. Bên mình đặt một gậy trúc. Thiếu một bộ râu bạc dài thướt tha. Hai Cốc đạt được cái mộng làm sao cho bố biến thành… tiên dung đạo cốt.

Ghế đối diện bỏ trống. Đáng lẽ là chỗ ngự của mụ Thất bà. Song vợ cả lão chết. Vợ hai lão, có nhiều kẻ ác, cứ nhất định xuống tận bếp chèo kéo, nhưng mụ nào dám lên? Con cháu nào nó để cho lên?

Ngoài hiên, con cháu đứng làm hai hàng: nam tả nữ hữu. Quá ra nữa, là rể, là dâu. Quá xuống dưới thềm, cháu nội, cháu ngoại.

Giữa hai hàng con cháu, đặt một cái tíu. Trên là một chai rượu “con hươu”, hai cái cốc, một bộ đồ trà, một cái “phích” hãm nước lã đun sôi, một quả trầu.

Sau hai hàng con cháu, đứng leo lên hai dãy phản, là hai quan viên “hộ lễ” mặc áo thụng xanh. Một giữ việc “Đông xướng”, một “Tây xướng”, kiêm “Độc chúc”.

Sau họ nữa, là tất cả các quan khách, hoặc người trong xóm ngoài làng đến xem lễ. Ai có được chỗ tốt thì không phải chen huých. Ai không có, cứ việc. Một vài kẻ tháo vát, trèo đậu chót vót lên các… xà nhà.

Bẩy, tám, chín, mười bài “lưu thủy” nữa. Rồi im.

Ông Đông xướng khuỳnh hai tay áo thụng lên che khuất mồm. Lão ngân giọng thật dài:

- Nghệ quán tẩy sở… ư… ư… ư…

Con cháu chả ai biết thế là gì hết. Lão phải… “diễn nôm”:

- Lấy chậu nước! Người nhà, ai lấy chậu nước lên đây?

Chậu thau nước được bưng đến trước bọn con trai.

- Quán tẩy… ư… ư…

Rồi lại diễn nôm:

- Rửa tay đi. Nhưng qua loa thôi! Qua loa thôi!

Họ rón ba đầu ngón tay vào thau, quấy quấy qua loa cho không… sạch gì cả.

- Chuốc thọ trà… ư… ư…

Câu này thì dễ hiểu lắm, không phải thông ngôn.

“Phích” nước sôi mở ra. Bẩy Út cho trà vào ấm chuyên. Sáu Diệc tráng chén.

- Tiến thọ trà! Ư… ư…

Trống lại bắt đầu đánh. Chiêng lại khua. Thanh la, nạo bạt, trống cơm, tiu, cảnh, hồ, nhị, sáo lại nổi inh tai. “Nhạc” bắt đầu “cử”. Vẫn lại bài… lưu thủy.

Diệc cùng Út ra khỏi hàng ngũ. Sáu hai tay nâng ấm chuyên. Bẩy, khay chén. Theo thẳng hai hàng cột, họ khuỳnh tay ngai, đứng đợi nhau đã. Rồi họ đi. Đi một bước lại ngừng một bước. Họ liếc nhìn nhau để đi cho cùng nhịp điệu. Họ dún dẩy, dún dẩy tiến vào gian trong, nơi bàn Thất Cò ngồi.

Rót trà ra chén, đoạn, họ cùng vái dài lão một cái, rồi lại vẫn từng bước một họ đi “ngang” người trở ra.

Chiêng, trống, bát âm đều im.

- Ẩm thọ phước… ư… ư… ư…

Lão Thất vẫn ngồi trơ như gỗ. Mấy tiếng sì sào giục:

- Uống đi. Cụ cầm chén uống đi.

Lão cầm chén uống thẳng một hơi.

- Giai tế tựu vị… ư… ư… Đứng về chỗ cũ đi!

Sáu và Bẩy trở về hàng ngũ.

- Tiến thọ phù… ư…

Đến lượt Nông vợ và Vạc Nhớn - vợ Xã Thuổng - bẽn lẽn ra tiến trầu. Lần này, họ thạo. Chiêng, trống, bát âm lại nổi. Tay lại khuỳnh. Chân lại dẫn từng bước. Nghĩa là vẫn lại những mớ lễ nghi, kiểu cách, trò vè như bận trước, như tất cả những bận trước, bất di bất dịch, từ khi có đấng… Tiên sư của “Kinh lễ” ra đời.

- Thụ thọ lộc… ư… ư… Cụ cầm miếng trầu ăn đi.

Thất Cò lại cầm trầu bỏ tọt vào mồm, nhai.

Đợi cho “giai tế tựu vị” lần nữa, viên Đông xướng mới bạnh cổ kêu lên:

- Chuyển chúc… ư…

Nhạc cử càng gay gắt hơn bao giờ hết. Viên Tây xướng tụt xuống khỏi giường. Ra gian hè giữa. Đi từng bước thẳng vào ban thờ. Hai tay khuỳnh cầm giá chúc. Đi từng bước quay ra. Đứng thẳng người ở gian hè giữa.

- Tử tôn đồng tựu vị… ư… ư…

Mọi người đều đứng im.

- Độc thọ chúc! Ư… ư…

Chiêng im. Trống im. Nhạc im. Mọi người khác đều im, trừ có tiếng ruồi nhặng bay vù vù. Để thưởng thức văn chương của hai cụ Tuần? Hay là vì lúc bấy giờ, hai cụ Tuần đều bỏ chỗ cũ, đến gần chỗ đọc chúc để tự thưởng thức văn chương của các ngài, mà mọi người phải sợ hãi?

Viên Tây xướng khom lưng, rún vai, xốc lại áo ba lần, đằng hắng dọn giọng đủ ba lần, đoạn mới ề à kể lể:

Thiều hoa nhật noãn,

Ngọc luật xuân hồi.

Kiêu đường tấn thọ,

Tử xá xưng bôi…

…

Còn nhiều nữa… Và còn nhiều nữa… Cứ cái điệu ề à kể lể ấy, lão đưa ra một xốc tiếng Quan Hỏa, hay Phúc Kiến, hay Quảng Đông, thì có đàn bà trẻ con nào mà hiểu được? Một vài tiếng hỏi nợ nhau. Một vài tiếng xi con. Một vài tiếng vòi quà. Một vài tiếng của kẻ này… đánh thức người khác. Họ ngủ! Đàn ông cũng ngủ. Biết chữ cũng ngủ. Không biết, càng ngủ!

Kẻ ngủ trước nhất, lại chính là kẻ bị… nghe văn Thất Cò. Qua đã thức trắng đêm. Nay lại dại dột, trước lúc dự lễ Bàn đào, nghe người ta, nhấp nháp vài tợp rượu thuốc cho lúc ngồi đỡ… đau lưng, không ngờ mềm môi, lão làm luôn ba cốc đầy. Thế là mắt cứ nặng díp vào. Tai lại nghe như có tiếng “vượn hót, chim kêu”. Vả dĩ, không hiểu họ kể lể gì hết, thì chỗ đấy làm gì? Ngủ!

Thứ đến bọn dâu con trai gái. Vì được lợi thế đứng quay mặt vào, họ có nhắm mắt hay gật đầu cũng ít ai trông thấy, nên không ai bảo ai, họ càng ngủ hăng hái hơn ai hết. Họ cũng thức trắng đêm. Lại phải quần quật làm. Hiểu thì nhất định không rồi. Vậy thì đứng đây làm gì? Chà! Chợp đi một cái cho nó đỡ cay mắt.

Chỉ có anh em cụ Tuần là không ngủ, tuy cứ gật lia lịa. Các cụ gật đầu thưởng thức cho những câu thơ hay. Song câu nào cũng hay, nên các cụ cứ phải lia lịa gật đầu. Làm cho mấy cụ Cử, cụ Tú, ông Khóa, ông Đồ cũng phải cố gật theo. Nhưng để tán thưởng văn chương, hay là vì một… “cớ khác”?

Ngủ cho đến lúc đọc hết văn, cả Thất Cò, cả con cháu đều không hay biết. May cho họ. Chiêng, trống, nạo bạt, thanh la, nhạc bất thình lình nổi dậy, kéo họ ra khỏi giấc… hoàng lương.

Nói của đáng tội, lão Thất Cò vừa ngồi chợp mắt đi có thể cũng mơ được khối thứ ra. Lão mơ thấy lão là… tiên. Lão có hai cánh mầu đỏ, bay lên một cái vườn, tưởng như Vườn Giời… Lão hạ cánh xuống vườn, thì đã thấy đủ mặt quần tiên chạy đến đón chào. Họ nói những tiếng gì, nghe rất lạ tai. Những tiếng ấy, có khi là tiếng “vượn hót chim kêu”. Có khi nó biến ra “tiếng Mường tiếng Mán”. Rồi nó lại biến thành tiếng những vị quần tiên mời lão vào trong một nhà lầu bằng thủy tinh để dự tiệc. Lão đến, thì đã thấy sẵn bầy một bàn yến thịnh soạn: đủ cả rượu con hươu, rượu lậu, và ô hay! Có cả món gì như món… dựa mận hầm! Thú quá! Thượng giới mà cũng có món này, thì tội gì còn trở xuống trần. Lão nhấp một cốc rượu. Ồ! Say! Ồ! Say ngay đi thôi! Từ cửa lầu, chợt hiện ra một… ngọc nữ. Quá say, lão loạng choạng chạy đến ôm choàng lấy ngang thân nàng ngọc nữ. Ô hay! Nàng ngọc nữ lại biến ra mụ… vợ gù! Rồi cả tòa nhà thủy tinh bỗng biến ra một túp nhà lá quen quen. Lão sợ hãi, vội tìm đôi cánh đỏ để bay về, thì cánh mất. Lão toan hỏi bọn quần tiên, thì chỉ thấy con chó ghẻ của lão - thịt mất rồi - đến níu lấy áo lão, nói những tiếng rất lạ tai như “vượn hót chim kêu” đòi đền mạng. Lão vùng ra để chạy, thì chân vướng. Trông xem, lão thấy “Khách quạt dài” của Chánh Vận sai lên, cầm cẳng lão mà lôi hoài xuống một cái hố đen ngòm. Lão cuống cuồng, hét kêu làng nước đến cứu cho. Chiêng trống làng vụt nổi điệu “ngũ liên”. Đó là lúc lão bàng hoàng sực tỉnh.

- Hựu độc thọ chúc… ư… ư…

Im lặng trở lại.

Cụ Tuần em vẫy gọi Cốc:

- Này, anh Hai lên đọc.

Cốc còn trù trừ thẹn. Sau đành lên, cầm lấy bản chúc có dán mảnh giấy huê tiên đỏ, trên viết chữ Quốc ngữ, đọc thẳng một hơi dài:

Thưa thày,

Nhờ Giời đất, nhờ Thần linh, nhờ Gia ấm, năm nay thày đến tuổi thất tuần. Nay thày lại chọn được ngày khánh cát làm lễ tế cáo Tiên tổ, rồi thì trên được các cụ lớn trong họ nhà chiếu cố đến chứng giám cho, dưới có làng nước, quan khách, các sắc mục kỳ cựu gần xa đến chơi đông, lại được hội Tư văn đến dự lễ làm cho long trọng thêm cái lễ Bàn đào chúc thọ này, chúng con lấy làm vẻ vang vui mừng lắm vậy.

Thưa thày, họ ta nhờ phúc ấm, thọ mạch đã có sẵn từ bốn trăm năm trước. Cụ Thiện Căn, Hiệp Biện đại học sĩ, nguyên Tuần phủ Kinh Bắc, sung Binh bộ Hữu thị lang, mà hai quan lớn Tuần nhà đây gọi là cụ, thọ 82 tuổi. Cụ Thiện Duyên, Chánh Đô ngự sử đại thần, nguyên Đốc Binh Hà Nam tỉnh, sung Tham tán quân vụ, Hình bộ Tả tham tri, mà hai quan lớn Tuần gọi là ông, thọ 86 tuổi. Cụ Hồng Tu, Phó Đô sát viện ngự sử, nguyên Binh bộ Thượng thư, sung Cơ mật viện đại thần, nguyên Tổng đốc Hải An, tức là cố thân sinh ra hai quan lớn Tuần đây, thọ 78 tuổi. Cụ Hiền tổ, hiệu Thanh Đạm, sinh ra thày, cũng thọ được 75 tuổi. Nay thày lại mới lên tuổi 72, thế là, luôn bốn đời của các cụ lớn, và hai đời của thày được lên quá cõi thọ thất tuần. Thơ có câu rằng “nhân sinh thất thập cổ lai hy” thời càng biết rằng hưởng thọ đến tuổi 70 thực là quý lắm vậy! Thực là thiên tước vậy.

Thất Cò đương gà gà ngủ tiếp, choàng mở mắt ra như mới qua một cơn ác mộng khác. Thế rồi, từ lúc nghe đến hai tiếng “thiên tước”, lão không sao còn ngủ được nữa, chỉ mắt le mày lét đợi dịp mà… giật mình.

Bẩm thày, chúng con thiết nghĩ rằng:

Ở trong nhà thì: sân Lai vui vẻ, cành Quế tốt tươi; dâu thảo rể hiền, cháu hòa, con hiếu! Sữa đường thì vẫn mong đền ơn cả; quạt Hoàng Hương há dám lỗi đạo thường! Khoét mắt ra nuôi mẹ ốm, chuyện Chương Viên dâu vẫn thuộc làm lòng; chôn con để cứu cha già, việc Quách Cự con hàng ghi tạc dạ! Như thế là thày đủ nhàn tâm mà thọ cùng non sông gấm vóc vậy.

Ra đến ngoài thời: công danh đạm bạc; phú quý xuê xoa. Nội nể ngoại vì; già yêu trẻ kính. Lê Công Nghệ vẫn ngọt bùi chia cả họ; lộc Chu Công từng ban bố khắp làng. Giầu Thạch Sùng không…”

Đương chỗ gật gà gật gù nghe, Thất Cò bỗng xám mét mặt, hai mắt biến màu xanh, vùng đứng dậy, lão hổn hển bảo Cốc:

- Khoan! Khoan! Hãy khoan!

Rồi lão sợ sệt, toan bỏ cả tiệc Bàn đào chạy ra sân, nếu không có người lôi áo lại. Không ai hiểu gì hết. Nhưng đến khi, vì bị giữ dịt xuống ghế, lão cứ với tay ra, hất hàm làm hiệu, họ mới biết có ba người lạ mặt đương vào. Hai đàn bà có tuổi, ăn mặc cũ kỹ rách rưới, một đàn ông có tuổi, tay xách chiếc… quạt dài. Tinh mắt Nông vợ trông ra, rồi nguẩy vào, gắt lão:

- Nó đến thì kệ mẹ nó đã có người mời, việc gì phải cuống lên thế? Thôi, bác Hai đọc chóng cho xong, còn để làng uống rượu, kẻo tối lấy đâu ra dầu mỡ, đèn lửa. Người nhà Chánh Vận đấy chứ ai mà ông cụ phải sợ cuống cả lên. Quen hỗn với ông cụ, chứ đến nhà tôi mà hỗn thì “quẫn da” ngay. Bác đọc đi.

Đương đến đoạn đối trọi du dương, bị cụt hứng, cụ Tuần em cũng giục:

- Anh Hai tiếp đi! Giầu Thạch Sùng?

Giầu Thạch Sùng không lụy, không ơn; uy Tần Cối chẳng tâng, chẳng khuất. Họ to làng rộng, trên hai quan lớn, tài khoa danh thày cũng được thơm lây; tiếng cả nhà không, dưới các dân em, cảnh thanh bạch họ dám đâu hỗn xược! Như thế là thày được đắc ý mà thọ cùng non sông gấm vóc vậy.

Cốc nghỉ lấy hơi. Lão vụt đứng lên, nhưng lại bị cầm vai ấn xuống.

- Thế chưa hết kia à?

Cốc tiếp:

Thưa thày, trong nhà thày đã được nhàn tâm, ngoài làng thày đã được đắc ý mà thọ cùng non sông cẩm tú, thực là thiên hưu tổ ấm đã ban cho thày mới được như thế vậy.

Nay chúng con mừng được thấy thày vẫn đương khang kiện, rồi còn lên đến tám mươi tuổi…

Lão giật mình đánh thót.

… Chín mươi tuổi, một trăm tuổi, để theo cái thọ mạch ngày xưa, và ước ao rằng cứ mười năm lại có một tiệc Bàn đào như ngày hôm nay.

Chúng con ít học, không biết lấy chữ nghĩa để làm bài văn chúc thọ, nên đã xin các cụ lớn và quan tước trong họ nhà soạn cho mấy câu đây. Chúng con xin chúc thày khang ninh trường thọ! Hai cụ lớn vạn phúc! Đồng tộc vạn phúc! Đại Nam Hoàng Đế vạn tuế! Đại Pháp vạn tuế!

Không ai vỗ tay. Vì nhà quê này, tay họ không được bà mụ nặn ra để mà… vỗ! Hai cụ Tuần đành tự vỗ tay lẹt đẹt lấy, tẻ như cơm khô.

Thì ô kìa! Chẳng đáp lại gì cả, Thất Cò đã chạy xổ ra.

- Ấy không! Cụ đi đâu?

- Thôi, xong rồi còn gì, để tôi…

- Không. Cụ phải đáp lại con cháu mấy câu đã.

- Thế à? Thế thì biết đáp thế nào được? Hay tiện thể… nhờ… hai cụ lớn…

- Chết! Cụ phải đáp! Mau lên! Mau lên!

Bị cưỡng bách, Thất Cò đứng… run. Lão trông mọi người để tìm cứu tinh. Nhưng biết không trông cậy được vào ai, lão phải há mõm, há mồm, há mồm như nhai không khí mấy cái liền, rồi nói quấy quá:

- È hèm. Các cháu! Các con! Các dâu! Các rể! Bẩm lậy ba cụ lớn! Thưa trình đồng dân. È hèm! Mà mà hôm nay, tôi sống được bẩy mươi hai, ấy là thiên tước vậy. È hèm! Tôi có làm cỗ để mừng… tôi. Mà lại mời các cụ lớn, quan khách, kỳ cựu, cụ Cử, cụ Tú đến uống rượu như thế này. È hèm! Thì là tôi xin bái lĩnh… bái lĩnh ạ.

Còn các con! Các cháu kia! Thôi thì từ nay, con bảo thì bố phải nghe. Vợ bảo thì chồng phải nghe. Em bảo anh nghe, cháu bảo ông nghe. Thế thì là tam tòng, là tứ đức, là tam cương, ngũ thường, luân lý vậy.

Thôi! Thế thì cho đi xuống bếp mà dọn… cỗ, bưng lên để các cụ uống rượu. Chứ chờ từ sáng đến giờ còn gì!

Ấy không! Đã xong đâu!

Lão quắc mắt:

- Sao lại chưa xong? Cả mâm đồ tàu mời riêng các quan cũng đã…

Một loạt cười rúc rích.

- Là nói tế đã xong đâu! Cụ ngồi xuống đã. Còn thụ lộc, còn phát lộc Bàn đào cho con cháu.

- Thật à? Lão đành ngồi xuống.

Một tràng pháo “hóa văn” (tuy tế Bàn đào không lệ hóa văn, họ vẫn cứ đốt) nổ dậy đất. Chiêng, trống, nhạc lại tha hồ… lưu thủy inh tai.

Lão Đông xướng lại bạnh cổ lên:

- Tiến thọ tửu ư!

- Chuốc thọ tửu ư!

- Ẩm thọ phước ư!

- Tiến thọ quả ư!

- Thụ Bàn đào lộc ư!

- Hựu tiến phù trà ư!

- Tựu vị ư!

- Lễ tất ư!

Tiến mãi! Lui mãi! Uống mãi! Ăn mãi! Mà nào ăn có trôi! Mà nào uống có lọt! Không hiểu sao, từ nãy đến giờ, lão cứ động uống là nấc, động ăn là nghẹn. Mặc! Lão cứ phải ăn, uống nữa.

Mãi đến khi nghe “Lễ tất”, ai nấy khoan khoái tựa hồ cất được gánh nặng khỏi vai.

Nán ngồi để nhận đủ những cái vái của các con cháu xong, cũng chẳng nghĩ đến phân phát cho chúng dư lộc của Bàn đào, lão Thất Cò, như gấu sổ lồng, chạy lật đật ra sân tiếp “khách”.

Nhưng trong nhà, cả anh em Hai Cốc, cả Ba Nông, cả Binh Sếu, Sáu Diệc, Bẩy Tép, cả Xã Thuổng chồng, Hai Cốc vợ, Ba Nông vợ, và Vạc Nhớn, với tất cả một bầy cháu gái, trai, nội, ngoại, ai nấy cũng đều cố nhớ lại, cố nhớ lại để sau này, những đêm nhàn hạ, thuật lại cho con, cháu, chắt, chút:

- Xưa kia, cái ngày mà ông (hay cụ) nhà ta làm Khánh thọ Bàn đào…

IV

Tay xách quần, chân lê giầy, Thất Cò lếch thếch đi lên, miệng vừa mếu máo… cười, vừa hổn hển thở phì phò.

Lão cần tìm một người để nói cho hả, thì chỉ gặp Binh Sếu đương ở lại dọn bàn. Lão đến gần, thổi vào tai Sếu những hơi ngắt quãng:

- Tao tưởng gì! Nó làm tao hết hồn! Uống nghẹn… ăn nghẹn. Thì ra… hôm nay thằng quạt giài đi hỏi nợ qua đây, nó biết nhà mình có cỗ, nó rủ hai con mụ nặc nô cùng đi lên xin một bữa…, chứ không phải lão Chánh Vận sai lên vì… cái khoản kia. Có thế chứ! Đời nào Chánh Vận, mà mình cũng mời, và cũng biếu cái khoanh bò cẩn thận, lại xử tệ ngay giữa ngày hôm nay.

- Gì hả cụ?

- Ai?

Một vài kẻ đến bên lão, tò mò.

- A. Khách thiên hạ đến… mừng đấy mà. Khách của… bà Trẻ nó.

Sợ bị lục vấn thêm, lão lảng chạy ra hiên, gọi giục rối rít:

- Kìa! Thế anh Sáu đâu? Anh Bẩy đâu cả thế? Lên trên này dọn ấm chén đi chứ. Rồi bảo họ bưng cỗ lên đi.

Có cần gì lão giục, cỗ cứ việc lục tục bưng lên từ khi tiếng “lễ tất” chưa kịp lắng trong im lìm. Cỗ đặt ở gian giữa, đặt chạy dài hai gian bên. Cỗ đặt lên khắp các phản dưới rạp, ngoài sân, và đặt nhờ cả sang nhà hàng xóm. Có khối người làm giúp hợp lực với người nhà, không ai phải bận lòng đến cỗ. Có cần, chỉ cần phải bận lòng đến các… quan khách, vì họ đã tản mạn đi mỗi người một chỗ, từ khi liếc thấy cỗ bưng lên. Nhưng cũng may mà không ai đi xa. Họ ra hè. Họ ra sân. Họ ra ngõ đi tiểu để nhẹ đỡ bụng. Hay ra vườn trẩy vài quả ớt. Hay tước tầu lá chuối chốc nữa gói phần. Nên chỉ nghe một tiếng mời to của Thất Cò ở trong nhà là họ đã răm rắp về “tựu vị”. “Ăn đi trước, lội nước đi sau”, cổ nhân đã dầy công kinh nghiệm mới phát minh ra câu tục ngữ ấy. Người nào cũng lễ độ như một vị đại hiền. Người nào cũng có một khiêm tốn đáng quý. Họ vâng từ Bẩy Út trở xuống. Họ dạ từ đứa trẻ lên năm trở lên đến đứa trẻ mười lăm.

Năm người một bàn. Cụ Cử, trong khi chửa “làm gì”, lại được dịp nhắc thêm cái điển tích “năm người một bàn” mà một thằng mõ mới đến nhậm chức cũng đã thuộc lòng. Đó là theo địa lý của Khách Nhâm: sau làng, có năm cái đống to không hơn không kém đống… phân bò, mà Khách Nhâm kêu là “Ngũ nhạc”. Cỗ đóng năm là thể theo cái kiểu đất Ngũ nhạc.

Cỗ có bẩy đĩa, gọi chữ là “thất từ”, gọi nôm là “dấm ghém”. Song dấm cũng không dấm, ghém cũng không ghém. Cả chữ “thất từ”, chưa ai thấy cụ Cử diễn điển tích vì đâu.

Người nào cũng ngồi xếp vành tròn, rổ râu, rung đùi nhìn ngang nhìn ngửa như chẳng hề quan tâm đến mâm của mình, tuy vẫn để ý nhất đến số đĩa thiếu đủ để mà khiếu nại với gia nhân. Không thế thì rón túi lấy ra củ tỏi dắt sẵn, bẻ vội ra một nhánh, dúi vội cho ai mà hắn coi là tri kỷ. Hoặc là đọc câu đối. Bây giờ thì bập bẹ cũng đọc. Không biết chữ gì cũng đọc. Nó khôn lắm. Không đọc thì không biết làm gì để khai vị cả. Ngồi không nó buồn.

Đợi cho mọi cỗ dàn ra đủ cả, Thất Cò, Hai Cốc, Ba Nông, Tư Sếu chia từng địa phận ra để đi “có lời” từng bàn. Thất Cò và Hai Cốc thì đi mời các bàn chức sắc, kỳ mục ở trên. Nông và Sếu, các đàn em dưới.

“Có lời”, tuy vậy, không phải nhiều lời cho lắm.

Chủ mới gãi đầu:

- Thưa các cụ và các ông, chúng tôi… gọi là có chén rượu nhạt…

Tức thì trăm nghìn tiếng của khách đã đánh át đi:

- Bẩm vâng, chả mấy khi cụ làm khao Khánh thọ cụ và các ông cho biết, chúng tôi đến mừng mà cụ và các ông lại cho ăn, anh em chúng tôi xin ăn. Thôi, chúng tôi là chỗ trong nhà cả, chả cần phải mời. Cụ và các ông đi mời bàn khác, cần nhất những bàn khách. Vậy thì chúng tôi xin thất lỗi rượu cụ và các ông.

- Thất lỗi cụ và các ông.

- Cụ và các ông.

- Ề à các ông.

Có nhiều kẻ lười nói, đã chỉ việc há mồm ra, đóng mồm lại vài lượt, hoặc ề à theo đuôi thế cũng đỡ phiền. Đám sá đông, họ đến có mặt là quý lắm rồi. Kẻo lại trách. Nó khôn lắm!

- Thôi! Chúng tôi là chỗ người nhà, chả cần mời. Cụ và các ông cần nhất những mâm khác, những mâm của khách.

Nhưng đến mâm khách nào, khách nào cũng nhận là… người nhà ráo. Để cho nó chóng xong việc đi.

Tiếng so bát đũa. Tiếng mời lẫn nhau. Rất nhiều tiếng gọi gia nhân để khiếu nại thứ này hay thứ nọ.

Tiếng ồn ào từ nhỏ ra to, như tại một tỉnh sép lần đầu tiên có còi báo động.

Từ to ra hét, ra quát, ra cười, ra chửi! Cười thô thiển. Chửi tục tằn.

Tiếng cô đào cứ việc nheo nhéo hết “tì bà” đến “gửi thư” để chẳng ai nghe.

Tiếng máy hát cứ việc “tụng kinh”, cứ việc “vọng cổ”.

Mặc!

Rượu cứ hết chai bố nọ đến chai bố kia. Bình tích lớn đến bình tích bé.

Một vài cụ say ngã dúi xuống mâm. Say vẫn cứ uống! Một vài khách mửa thốc xuống gậm giường. Mửa rồi lại uống!

* * *

Có ai kéo dài giọng gọi:

- Này ì à! Này! Sao mâm này không có sỏ và lãn? Hả? Hả?

- Bẩm, sỏ và lãn chỉ có đặt mâm chức sắc…

Nó hét:

- Láo! Thế dễ kỳ mục chúng ông không được sỏ và lãn? Không có kỳ mục lấy đâu ra chức sắc? Thì ra coi kỳ mục cũng như những thằng bạch đinh? Láo!

Có ai lè nhè đáp từ ngoài sân:

- Cụ Cựu ì à! Thôi cụ Cựu ì à này! Cỗ hảo tâm, họ đặt thế nào xin cứ vui vẻ ăn. Chứ cái đám hôm nọ, ì à cỗ lệ làng, đám vọng cậu Cử Tham con cụ Tuần anh, cỗ lệ làng ì à… Con thì con cũng ì à chả có thứ vị được đi…

- A Đĩ Mải! Anh là cái gì mà anh dám nói leo? Thế cỗ hôm nọ thì sao?

- Dạ… lạy cụ… ì à… nghe đâu cũng không ì à có sỏ và lãn mà… mà… chả thấy cụ nào hạch?

- Đồ ngu! Đã sắp uống rượu rồi nói láo! Thế nào là “Quan gia bất tại thử lệ”? A mà hơi đâu ta đi nói với các anh.

* * *

Có ai gào, ở gian bên kia:

- Giáo! Giáo với chả đồ! Giáo ở cái làng này thì nước mẹ gì. Quanh năm, ai biết cổng ngõ nhà hắn là đâu. Ở cái làng này mà không khao như cụ Thất đây, thì ông cũng là thằng tuốt.

Lại vẫn tiếng đáp từ ngoài sân lúc nẫy:

- Bẩm cụ Bá, làng này còn khối người tai to mặt nhớn, cứ gì ông Giáo…

Người có tên là cụ Bá càng gào khỏe:

- Tai mặt thì cũng không đến cái thứ anh được đi kia mà! Gối rơm đành phận gối rơm… Hỗn! A, anh là cái thằng giai, chứ là cái gì mà anh dám nói chõ? Hỗn quá! Đĩ Mải! Anh có biết “Quan gia bất tại thử lệ”?…

* * *

Lại có ai quát ở gian bên phải:

- Thầy Lý? Thế cái tiền thuê đắp cõi đã thu xong chửa?

- Bẩm cụ, thu gần đủ, nhưng còn mấy đứa nó khất lần, không chịu đóng. Nhà Đĩ Cỏn… nhà Cu Bê.

- Thế thì trói cổ mẹ nó lại! Đánh róc xác cha nó ra! Trình với các cụ Tiên, Thứ chỉ làm giấy bỏ tù thằng cụ nó chứ chịu à? Mai ra đình phá cỗ đốn cụ Thất đây, thày nhớ trình làng, để thử hỏi chúng nó…

- Thưa các cụ, ai kia ạ? Một tiếng hỏi ở ngoài rạp.

- Ai thì các anh hỏi làm gì? Thằng Đĩ Cỏn, thằng Cu Bê.

- Bẩm tội gì kia ạ?

- Tội gì thì các anh hỏi làm gì? Tội không đóng tiền thuê đắp cõi.

- Bẩm, sao thấy bảo cõi ấy chỉ bổ cho giai phải đóng? Chúng con tưởng có đắp ra, thì cả làng, trên các quan, dưới các cụ cùng đi…

Lão Cửu dằn mạnh chén xuống thành mâm:

- Chứ dễ thường để riêng cho các chú đi chăng?

- Bẩm, vậy con tưởng nên bổ cả làng.

Tiếng nói hạ nhỏ xuống như cho riêng nhau nghe:

- Bổ cả làng mới phải chứ! Bác đã đóng chửa?

Một tiếng gào đánh bạt:

- Sao lại bổ cả làng? Chúng nó ngu thế! Ta hỏi: ví thử bây giờ không thuê đắp cõi, thì giai các anh phải đắp hay các cụ lớn, hay chúng ta?

- Bẩm, các cụ lớn thì đã đành là “nhưng”.

- Thế còn các ông Ấm, các Cậu trong nhà, thế còn các chức sắc, văn thân, kỳ mục phải đi đắp cõi với các chú chăng? “Quan gia bất tại thử lệ”, thế nghĩa là gì các chú có biết?

* * *

Có người nói lầu nhầu trong miệng:

- Thế thì ức giai quá… ức…

- Anh nào bảo ức? À à! Cu Chử. Bây giờ không đi đô tùy đám cụ Ấm Cả, đến làm gì đây?

Giọng đáp run run:

- Bẩm cụ, con… thuê.

- Anh thuê? Ai cho anh thuê? Cụ Ấm Cả, con một vị đại thần, mất, mà anh đi thuê những phường khố rách áo ôm làm đô tùy thì còn ra thể thống làm sao?

- Bẩm cụ, con thấy thày Lý cũng…

Lý Tân, mặt đã đỏ gay, càng đỏ:

- Chú thấy ta thuê, dễ thường chú cũng thuê được hẳn?

Kẻ khác phụ họa:

- Không được! Cu Chử! Nói thế là hỗn! Chú có biết chú là ai? Ông Lý là ai?

Năm bẩy kẻ khác hùa phụ họa theo:

- Láo! Anh mà anh lại dám ví với người ta?

- Anh làm gì mà anh dám ví với chúng ta?

- Các chú là thằng giai, thằng bạch đinh mà các chú dám bì với chúng ta?

- Ừ, anh có muốn ví, thì anh hãy mua lấy một thứ vị, bỏ tiền nghìn ra khao vọng như người ta đây, rồi ta sẽ cho ví với chúng ta.

- Hỗn! Mai kia mẹ chú chết, thì để cho thằng mõ nó đi chôn, hỗn!

* * *

Sau một tràng sủa như mưa, tưởng kẻ bị mắng im, không ngờ lại một tiếng hỏi:

- Bẩm các cụ…, con tưởng… chỉ nhà quan…

- Nhà quan thì sao? Nhà quan thì “quan gia bất tại thử lệ”, các chú không biết câu ấy ở trong khoán ước phỏng?

- Bẩm… chúng con làm gì mà được biết khoán ước.

Một loạt cười nhạt.

- Chứ ai cho cái thứ các anh được biết? Ấy là không biết, chứ để cho các anh biết, thì có mà loạn làng!

Vẫn phe ngoài rạp, một giọng can:

- Thôi bác Cu! Gối rơm đành phận gối rơm… Mình ngắn cổ nhỏ họng…

- Ai bảo gì ngắn cổ nhỏ họng? - Lão Chánh Bát từ đầu đến giờ mới lên tiếng - Ngắn cổ nhỏ họng thì ai ức hiếp gì các anh? Người ta thương các anh giời đất này, phải nai lưng đi đắp cõi, cơm nhà việc người, thì người ta nghĩ cách thuê đắp, để các anh có phải đóng ra một vài đồng đấy, nhưng cũng còn có thể đi mà kiếm chác mớ tôm mớ tép, làm công làm buổi, mà thêm tiền nuôi vợ nuôi con. Dễ thường các anh tưởng rằng chúng ta bắt các anh đóng tiền như thế là để chúng ta ăn chân ăn tay của các anh?

- Ấy, chính có đứa nó nói thế đấy, tôi thì không đi guốc vào bụng chúng nó ấy à? Ngắn cổ nhỏ họng!

- Bẩm không ạ.

Lý Tân:

- Không gì? Không cái gì nữa? Chính cái mồm anh vừa nói, còn chối xoen xoét cái gì nữa? Thế còn anh Hai Pháo? Anh không đi phục dịch với thợ ngõa để xây mấy cái dàn hoa ngồi chơi mát dưới quán, anh đến làm gì đây? Hay lại cũng thuê? Hay lại cũng sắp bì tị với chúng ta?

- Bẩm ông, mẹ cu cháu nó làm thay. Con nào dám bì tị với các ông. Con vẫn biết “quan gia bất tại thử…”.

* * *

Một tiếng hét lớn ở ngoài rạp cắt đứt câu nói dở:

- Thử là cái con chuột!

Mọi bàn đều nhìn về phía kẻ nói.

Hắn là Đĩ Mải. Mặt xương xương, da bánh mật, sức vóc cao lớn, chắc nịch. Hắn còn tên khác là Đĩ Sẹo, vì môi hắn cũng có sẹo, cằm có sẹo, trán có hai ba sẹo, lưỡng quyền sẹo, đầu, rất nhiều. Tuy vậy, hơn các bạn “ngoài rạp”, hắn vẫn chưa mất vẻ con người. Hắn là kẻ thủ xướng lên cuộc chia bè kéo cánh để đấu khẩu này. Bị mắng phủ đầu hắn im ngay. Ai cũng tưởng hắn im rồi thì hắn thôi. Không ngờ hắn im để vừa tủm tỉm cười, vừa nốc thêm, riêng mình hắn, đến hơn một bình tích… rượu. Rồi thì hắn quát. Mới rồi, chính hắn vẫn vừa tủm tỉm cười vừa quát đấy. Hắn lại quát nữa:

- Thử là cái con chuột! Con chuột buột ra con chó! Con chó nó bó cái khôn! Hết khôn phải dồn ra dại!

Chả ai hiểu hắn định nói gì cả. Vẫn tủm tỉm cười:

- Bởi vì dại, cho nên mới làm thằng bạch đinh! Làm bạch đinh sướng lắm, thưa cái ông giời! Cái đ… gì cũng “quan gia bất tại thử lệ” để nhường cho thằng bạch đinh có công có việc luôn luôn! Phu cũng “bất tại thử lệ” để nhường cho thằng bạch đinh phu. Canh cũng “bất tại thử lệ” để nhường cho thằng bạch đinh canh. Tuần cũng “bất tại thử lệ” để nhường cho thằng bạch đinh tuần. Chết cũng “bất tại thử lệ” để nhường cho thằng bạch đinh… khiêng. A ha! Chả có cái đếch gì mà không nhường cho thằng bạch đinh, chỉ trừ có cái của chấm được, mút được, và cái của miếng chín thì là không “bất tại…” Sướng lắm! Sướng lắm!

Im nói để nhìn đảo khắp trong nhà, hắn tiếp:

- Ấy, đây dốt thì đây cứ gẫm thế, còn ai bảo thế nào thì bảo.

Các cụ nín thít, không ai bảo gì cả. Vì hắn có một dĩ vãng liều lĩnh khiến các cụ không ai dám rây. Rây với hắn tức là nối dáo cho những phe cánh khác được dịp đâm vào cổ phe cánh nhà. Tức là đánh đu với tinh. Vì trông ở như những đống sẹo lớn sẹo nhỏ trên đầu trên mặt hắn kia, cũng đủ biết cái đức… liều của hắn có đảm bảo.

- Thôi này, cạn chén xơi cơm, anh Đĩ. Người bên cạnh can.

Hắn cạn chén, nhưng không xơi cơm vội. Hắn với chai rót đầy chén khác, rồi trông người kia, vẫn tủm tỉm cười:

- Ờ, ờ! Này đằng ấy gẫm mà xem: Thế sao chết? Ờ nhỉ, thế sao mình chết, mình là bạch đinh, mình đi chôn lẫn nhau thì đã đành rồi, họ không chôn mình vì “bất tại thử lệ”, nó đi một nhẽ rồi. Thế mà họ chết, thì sao mình lại dám đi chôn họ? Đã thế thì sao họ không “bất tại thử lệ” cả cái chết, giữ riêng phần họ cả cái việc đi chôn nhau ấy nữa? Để cho họ thì mới được khiêng lẫn họ, bạch đinh khiêng lẫn bạch đinh? Việc đếch gì lại phải nhờ đến bạch đinh? Ấy, đây dốt thì đây cứ gẫm thế, còn ai bảo thế nào thì bảo.

Đã giả điếc làm ngơ, thấy hắn làm quá lắm, cụ Tuần anh phải lên tiếng:

- Cái gì mà nói nhảm nói nhí thế? Đĩ Mải! Muốn sống thì câm đi. Ta sai tuần nó vả vào họng bây giờ, Bảo nó câm đi. Hai Cốc!

Đĩ Mải đứng lên, rồi ngã dúi xuống hai ba bận. Hắn phải tựa lưng vào một cái cột rạp, chắp tay vái dài vào gian giữa có các quan ngồi:

- Bẩm lậy các cụ lớn, không ạ! Chúng con đâu dám hỗn ạ! Chúng con nói chuyện là chuyện ở bên Bắc, quê vợ con…

Cu Chử lôi Mải vào giường, đặt vào tay hắn bát cơm.

- Thôi này, ăn đi cho xong rồi về ngủ. Gối rơm đành phận gối rơm. Họ hơn mình, hay mình kém họ, nó cũng là do cái số…

- Cái số! - Đĩ Mải thôi cười, trừng trừng trông bạn - Cái đ… gì cũng là cái số. Giầu cũng là số, nghèo cũng là số, sang cũng số, hèn cũng số. Ấy, thà cứ để cho thằng có tiền nó nói số thì không thối lắm, thì may ra lại còn ngửi được. Nó nói số để cho thằng khố rách áo ôm cứ yên phận cái số một xu không dính đít, đừng lăm le cướp của nó, và để nó cứ việc cướp của thằng khố rách áo ôm, vì số nó có tiền kia mà! Này đằng ấy! Tớ bảo thế này: bây giờ, đằng ấy tìm đến một thằng cóc vàng, đằng ấy bảo nó rằng: “Thưa cụ, số cụ chỉ giầu đến hết hôm nay thôi, mai thì số cụ phải nghèo, vậy cụ cho tôi vay một đồng”. Nếu nó có tin số mà cho đằng ấy vay, thì hãy bảo đây tin số với phận, đạo với đức, nghĩa với lý.

Người mâm bên hỏi chõ sang:

- Có dễ anh Đĩ không có đạo đức, nghĩa lý chắc? Không đạo đức nghĩa lý thì có là… chó.

Đĩ Mải ha hả cười:

- Thì dẫu đây có là chó nữa, đã chết ai? Ai chứ thằng bố Cu Ệch mà cũng sính đạo đức nghĩa lý thế kia à? Đạo đức của đây là đây không đi bóp cổ ai, thì đừng ai bóp cổ đây. Nhưng đạo đức của thiên hạ lại khác của đây, là nó cứ đi bóp cổ người khác, và lại không muốn cho người khác bóp cổ nó. Đấy, cái đạo đức mà bố Cu Ệch sính là thế đấy. Còn nghĩa lý. Này! Mai đã có gạo nấu cơm chửa? Hình như vợ đằng ấy mới sang vợ đây hỏi vay. Nhưng vợ đây cũng hốc sì! Thế nghĩa là chiều nay chưa có cơm. Thế thì đừng nói đến nghĩa lý vội. Cu Ệch! Đằng ấy có nhận là khố rách áo ôm với tớ không đã, thì tớ mới nói chuyện với. Không thì mời đằng ấy vào bàn việc làng với các cụ trong nhà kia.

Một người khác, cùng bàn với Cu Ệch, trả lời thay, qua giọng lè nhè:

- Rằng thì ì à… chẳng thì ì à… phải khố rách áo ôm ì à thì ì à… sao lại được ngồi tận ngoài ì à này…?

- Nghĩa là cụ họ Mủng cũng nhận là khố rách áo ôm? Tất cả chúng ta đều là bạch đinh, đều là khố rách áo ôm cả chứ gì? Được rồi! Vậy thì các cụ, các quan, họ có cái nghĩa lý của họ, ta có cái nghĩa lý của ta. Nghĩa lý của ta là nghĩa lý những thằng lưng đen khố cao. Mà họ thì “quan gia bất tại thử lệ”.

Mọi mâm ngoài rạp ồ cười. Đĩ Mải không cười, nhưng nốc thêm chén nữa.

- Vậy nghĩa lý của đằng ấy là gì?

- Chắc là nghĩa lý… binh bố? Một cụ ở trong nhà chõ ra hỏi kháy.

Hắn chắp hai tay vái:

- Nhì ạ. Bẩm lậy cụ ạ. Hôm nay, được cụ Thất và các ông cả bà nhớn đây cho ăn, cơm no rượu say, nhì ạ, cụ dạy là nghĩa lý binh bố, con xin nhận ạ.

- Thế còn nghĩa lý ngày mai lại khác sao?

- Không ư? Hôm nay được cụ Thất và các ông cả bà nhớn cho ăn cơm no rượu say, thì đây hãy biết cái nghĩa lý hôm nay, là đừng ai cất cơm triệt rượu của đây đi, tức là nghĩa lý của thằng no. Mai đến, về nhà, ngoáy vò thấy hết mẹ nó gạo đổ vào mồm, thì mới lại có cái nghĩa lý của thằng đói. Ấy, đây dốt thì đây cứ gẫm thế, còn ai bảo thế nào thì bảo.

* * *

- Anh Hai Cốc đâu? Ông Phó Cò đâu?

Mấy tiếng gọi rất vô ý thức ở gian bên trái.

Thất Cò chạy lại:

- Kìa! Cụ Tổng Cựu xơi rượu chóng thế?

- Tôi xơi gì mà bảo chóng? Này! Tôi bảo thực, chứ bố con ông khinh làng quá lắm! Khinh làng quá lắm!

- Bẩm, chả nhẽ không mời, nó cũng cứ đến làm giúp, cứ ngồi ăn uống, thì làm thế nào?

- Tôi không nói Đĩ Mải.

Trước hết, một cái mặt đỏ như đĩa tiết canh, vụt cắm vào một cái cổ, cái cổ chằng chịt gân xanh gân đỏ mới lại cắm vào một hình người cả gù lẫn gầy đét, đương lắc lư cắm trên giường. Cái miệng ngậm tăm, mỡ bóng nhờn:

- Thưa làng, bố con ông Phó Cò khinh làng quá lắm! Ấy tiếc tài rằng ông ta mới chỉ làm đến cái thằng phó mộc, chứ lại có phúc làm quan nữa, thì chúng nó còn khinh làng đến đâu!

Hắn im, nhìn ngang ngó ngửa xem có ai đoán ra ý hắn muốn gì. Nhưng ai thời giờ đâu mà ngừng đũa để đoán giữa lúc các đĩa hồ vơi. Hắn tức, lại tự trả lời lấy vậy:

- Thưa làng! Người ta đã làm hai thứ cỗ. Cỗ đồ tàu để đãi khách, cỗ dấm ghém thì đãi dân. Người ta sợ dân dại miệng không biết ăn cỗ đồ tàu, hay là người ta khinh dân không đáng ăn? A! Sinh ư dân, tử ư dân! Thế thì khi ông Phó Cò chết, ông ấy cứ việc mời khách khiêng ông ấy ra đồng, chứ đừng nhờ đến dân chúng ông nữa nhé! Thôi đứng dậy! Ai cho những lời tôi nói là đúng lý, thì đứng cả dậy.

Chẳng ai đứng ráo. Hắn càng cáu:

- Thằng Xã! Thằng Nhiêu! Thằng bố Hương! Ăn xong chửa, mà còn ngồi làm gì đấy? Về mà ăn cơm muối còn hơn.

Vẫn chỉ có “thằng Xã”, “thằng Nhiêu”, “thằng Hương” hưởng ứng với lão thôi. Song Thất Cò cũng phải gãi tai, phân trần. Cả nhà lão, trừ Hai Cốc, cũng xúm đến xin lỗi giúp. Lúc ấy, bọn “bất đắc chí” mới lại chịu ngồi.

* * *

Một tiếng gọi ở nhà trong, gian phải:

- Ông Hai đâu nhỉ? Ai gọi giúp ông Hai.

Cốc vẫn đương đứng tựa cột rạp, nghe Đĩ Mải huênh hoang nói, mà đâm ra nghĩ ngợi bâng khuâng. Đã hai ba lần, những người khác thì khuyên Sẹo ăn cơm, nhưng Cốc, lấy tư cách chủ nhân, chạy lại ngăn, và rót thêm rượu cho Sẹo, để được nghe y nói nữa. Thấy có người gọi rát lắm, lần này hắn phải cáu kỉnh trở vào.

- Ông Hai đấy à? Thế đã biếu phần các cụ Tiên, Thứ chỉ chưa?

- Bẩm ông họ, cụ Thứ biếu rồi. Hai cụ lớn Tuần đã biếu phần tả văn lúc sáng.

- Thế thì không được. Phần tả văn khác, phần Tiên chỉ khác. Nếu không đem biếu thêm phần Tiên chỉ, thì tôi bảo cho mà biết: bữa khao hôm nay bất hợp lệ, có cũng như là không.

Hắn, vốn họ gần với cụ Tuần, lại là chỗ đầy tớ chân tay. Ở bất kỳ đám sá nào, hắn cũng phải làm tròn hai nhiệm vụ mới nghe: nhiệm vụ với hắn, là ăn cho cấp tốc xong. Nhiệm vụ với chủ, là hạch phần biếu.

- Ơ kìa! Cái gì nó cũng phải cho có lễ mới được chứ. Không lễ, thì tôn ti trật tự còn ra làm sao?

Nói được một câu, y nhâng nhâng tự đắc, trừng trợn trông khắp mọi mặt, từ trong ra ngoài. Không dè khi tầm mắt chạm đến Đĩ Mải, y bị Mải trừng mắt giả rồi Mải rũ ra cười, cười phun phì phì cả thức nhắm ra áo người đối diện:

- Đấy! Sẹo hất hàm cho các bạn “ngoài rạp”. - Cụ Nhiêu Đường vừa nói chữ “Lễ”! Lễ ấy mới thực là nghĩa lý của thằng… no.

Nhiêu Đường ngồi thụp xuống, gầm lên:

- Ông Thất đâu? Thế ra ông mời các cụ lớn đến, để nó hỗn với các cụ lớn thế này à?

Tiếng ở ngoài rạp gầm chẳng thua:

- Hỗn đấy! Làm chó gì nhau. Cụ lớn đóng tám xu việc làng, thì con ông cũng đóng tám xu. Thế mà đã được ăn ma, ăn nọng rồi. Lại còn cái đ… gì cũng “bất tại…”!

- Đánh cho nó một trận! Chúng mày đâu? Đánh cho con nhà Mải một trận. Tội vạ đâu ông chịu.

Sẹo sắn tuột tay áo, nhẩy phốc đứng lên phản:

- Này! Đây ông chỉ sợ có… ba cụ lớn, còn đếch cần từ cái mặt mày giở xuống. Bố con mày cậy đông người, đến giết ông chứ gì nữa? Ra mà giết! Nhưng ông truyền đời báo danh nhé: mày giết ông, thì mày còn sợ mất cơ mất nghiệp, sợ mất gia tư điền sản, chứ ông giết mày, thì ông chỉ mất có độc vị một cái khố dai, với mày, với tất cả chúng mày! Nào, có giỏi ra đây!

Một tiếng đổ vỡ.

Soảng!

- Ơi làng nước ơi! Bố con thằng Đường nó giết chết tôi! Anh em thằng Đường nó giết chết tôi!

Cả mọi nhà nhốn nháo. Trẻ con chạy lên. Hàng xóm kéo lại. Nhưng… không ai giết ai. Chỉ có Đĩ Mải lại tự đập bát, lại tự rạch đầu. May cho Nhiêu Đường. Và cũng may cho Mải lần này: đầu không thủng. Chỗ chưa sẹo lại được để dành dịp khác.

Gia chủ phải xúm vào lạy van kẻ ăn vạ. Hai Cốc chính tay vực Sẹo vào buồng.

Giữa họ, chớm nảy ra một cảm tình.

PHẦN THỨ BA

I

Vừa rạng sáng.

Cánh cửa liếp chưa kịp kéo lên, đã có tiếng người léo xéo gọi ở ngõ:

- Bà Thất ơi! Bà Thất!

Nhà chưa ai dậy. Riêng mình mụ Thất đã ngồi đun bếp từ lúc nào ở gian bên. Lần gọi thứ nhất, mụ vờ đi không thưa. Vờ cả lần thứ hai.

- Bà Thất ơi! Bà Thất! Nhà đ… gì ngủ trương xác đến nửa ngày mà chửa dựng xác lên được. Bà lại điên tiết, hồi cho một trận bây giờ.

Miễn cưỡng, mụ Thất phải để bếp đấy, đứng dậy, khẽ lách cửa ra hè. Trong này, lão Phó Cò và vợ chồng Cốc thấy tiếng chân mụ ra mãi cổng ngõ, rồi mới thấy có tiếng khẽ hỏi:

- Kìa cô Cả! Cô thư cho nhà cháu vài hôm nữa.

- Vài hôm nữa cái gì? Bao giờ cũng vài hôm! Lợn mua của người ta, ăn với nhau có ỉa ra phân, rồi giá ăn luôn cái phân ấy có lại ỉa ra phân mấy lần nữa rồi không? Thế các người có định giả không thì bảo?

- Bẩm cô thư cho vài hôm nữa.

- Cứ là đến mai, chứ chả vài hôm gì cả. Mai mà không có thì tôi chả để yên cho đâu.

- Vâng, xin cô lại nhà.

Mụ lẳng lặng lách cửa trở vào, lẳng lặng đun bếp như thường.

- Bà Thất Cò ơi! Ra đánh chó tôi với.

Vẫn cứ đợi gọi đến lần thứ hai, thứ ba, có khi thứ tư, mụ mới chịu lên tiếng. Không phải lười. Vờ thế, để kẻ nào không kiên nhẫn thì quay về, cho là nhà đi vắng. Kẻ kiên nhẫn, khản cổ một tí không sao.

- Bà Thất Cò ơi! Thế định người ta đào… mả lên hay sao đây.

- Bà Phó Cò ơi! Ai mà đánh gậy sắt đến nhà các người!

- Hú ba hồn bảy vía nhà ông Thất Cò! Gạo đong của người ta đổ vào mồm, không có giả thì móc họng ra giả người ta!

- Này! Này! Có đứa nào ở trong ấy bảo hộ ông Thất Cò rằng ăn thế thì bận sau cứ há sẵn mồm ra để người ta lõm cho một bãi. Bố con ông Thất Cò ạ.

Cứ thế, một ngày mấy chục bận. Một tháng mấy chục ngày. Nhưng được cái người ta ở đời, cái gì rồi nó cũng thành quen. Nên tha hồ gọi, tha hồ bới, tha hồ đào. Mặc. Ngủ cứ ngủ… Ăn cứ ăn. Chuyện cứ chuyện.

Nói vậy, chứ họ còn nhớ lại bữa khao như mới trải cơn ác mộng ngày hôm qua.

Thoắt đã năm tháng ròng. Năm tháng, với biết bao là biến cố. Và ly tán!

Binh Sếu đi rồi.

Vợ chồng Xã Thuổng bồng con bế cái đi.

Rồi Bẩy Út.

Bẩy, cũng vì muốn góp một phần vào việc làm khao đỡ cho Hai Cốc, nên trước khi về, đã ký giấy vay chủ ba chục đồng, mà phải làm bù trong năm năm mới hết. Hắn tưởng ở nán lại nhà thêm dăm bữa nửa tháng, chơi với bố và các anh, rồi ra sẽ đi kéo cầy trả nợ. Năm năm trời đâu phải một thời gian ngắn! Nhưng mới dỡ rạp được ba ngày, hắn đã nhận được thư của chủ gọi ra. Thư ký tên… bà Tham.

Lão Thất Cò tặc lưỡi:

- Thì hãy ở thêm lấy dăm hôm.

Hai Cốc bạo động hơn. Ai bảo lá thư nhè lúc khách nợ đứng chật ngõ, và hắn đương say thì ném vào nhà? Hắn chửi toáng:

- Mẹ kiếp! Thì cứ ở lì mẹ nó ở nhà, đã chết ai? Giục thì làm cái con chó gì? Dễ bỏ tù nhau mà sợ.

- Nhưng em chỉ lo người ta đuổi…

- Đuổi thì càng phúc, em ạ. Vay ba chục bạc, ở trừ trong năm năm! Mỗi tháng năm hào, cơm nuôi. Sức một thằng con giai mười tám, mà đi làm thợ mỗi tháng năm hào cơm nuôi, thì mẹ kiếp, cứ ở nhà mà… bắt cua cũng sung túc, mà lại đếch phải lụy đứa nào cả.

Nghe và sợ anh. Bẩy Út ở lì nhà.

Nhưng được thêm bốn hôm, hắn nhận được lá thư thứ hai, vẫn ký tên bà Tham. Lần này là một lá thư… đảm bảo.

- Commăngđê thì cũng chẳng làm chó gì nhau! Cứ để yên thì còn ra. Đã khỏe commăngđê thì mày cứ ở nhà. Tội vạ đâu, phen này tao sẽ chơi nhau với nó.

- Thôi, bố và anh để em đi… ngộ nhỡ người ta đem ra tòa thì dại.

Vuốt ngược mái tóc, Cốc đứng phắt lên, tuốt hai ống tay áo tới nách:

- Tư tòa thì đến bỏ tù mày là cùng chứ gì nữa? Hà hà! Cứ ở nhà, cho nó bỏ tù, em ạ. Hà hà! Chỉ sợ vợ chồng thằng Tính đừng bước chân về làng này nữa thôi.

Bẩy Út nhăn nhó van lơn:

- Thôi, anh cứ để em đi. Người ta chả có kiêng nể gì đâu. Chính đến cháu ngoại ông ấy…

- Ông cái con chó! Cốc thét.

- Chính đến cháu ngoại người ta, gọi vợ người ta là dì ruột, trước cũng cùng học việc với em, sau chỉ vì vay tiền không được, bỏ nhà đi, người ta cũng vu cho ăn cắp, rồi tư tòa, lên án ba tháng tù. Còn một vài người nữa chả có tội vạ gì, chỉ yêu cầu sở tăng lương, ấy thế mà hiện giờ vẫn ở đề lao. Thôi, anh cứ để em ra, năm năm giời có là mấy.

Động lòng thương con, lão Thất cũng van lơn hộ:

- Thôi, cậu Hai để em nó ra. Kẻo lỡ, chống với họ, mình là trứng chọi với đá, có thế nào, nó lại oán chỉ tại tôi… chỉ tại tôi khao.

Bẩy Út đi làm được hai tuần lễ.

Một hôm, nhân Nông vợ ra tỉnh có việc, rẽ vào hầu ông bà Tham và thăm em. Út nhắn chị về nói để cả nhà biết rằng nó có lời hỏi thăm cả nhà. Rằng về phần nó, nó vẫn mạnh khỏe như thường. Rằng duy chỉ có từ hôm ra làm, địa vị nó ở trong bếp nước càng… quan trọng nhiều hơn. Rằng có khi thằng xe đi vắng, nó lĩnh chức kéo bà Tham đi chợ, hay ông Tham ra tòa. Rằng có khi con sen xin thôi, nó đã phải mỗi ngày giặt, một đống quần áo của ông Tham, của các cậu các cô, nhưng cũng chưa tủi cực bằng của cả… bà Tham nữa… Rằng sự học việc nó vẫn được đi một ngày hai buổi nhưng cốt để… phòng gian hơn là được xếp chữ. Rằng tuy vậy, nhờ tinh ý, nó làm vụng làm trộm cũng đã được thạo. Rằng ông Sếp nhà in bảo rằng cứ như sức nó, xin vào làm sở in khác nào cũng được cơm nuôi mỗi tháng mươi đồng. Rằng một hôm, nhân kéo ông Tham ra tòa, bà Tham đi đánh tổ tôm, lúc đánh xe không về, nó đã lẻn đến xin làm việc thử ở một sở in phố hàng Bông, vừa xếp được một bát chữ, ông chủ nhà in ấy đã hứa trả luôn cho nó tháng đầu cơm nuôi tám đồng, tháng sau lên mười, rồi hứa cho nó một tương lai tốt đẹp. Rằng, kết luận, là tình cảnh nó ở ngoài này kham khổ lắm, ăn ít làm nhiều, bị chửi đánh càng nhiều hơn nữa. Mà đi ra ngoài thì được như thế đấy. Vậy, kết luận thứ hai, là nó mong ở nhà cố chạy cho nó ba chục. Nó cũng biết từ sau khi khao, thì nhà cũng bấn, nhưng cố chạy hay cố vay đâu cho nó ba chục, để nó trả lại ông Tham, xin “rút giấy” ra, để đi làm việc ở ngoài, chỉ nội ba tháng, nó sẽ xin hoàn đủ cả số tiền.

Sau khi đã kể ra một thôi một hồi, Nông vợ thở dài não ruột, rồi thêm ý riêng:

- Tôi trông độ này chú ấy xấu sắc hơn độ về khao nhiều. Ấy là mới ra được nửa tháng giời. Nước da thì tái mét. Mặt mũi thì hốc hác. Má hóp, trán răn. Mà trông người lúc nào cũng ngơ ngơ ngác ngác sợ sệt như người mất hồn. Trông thấy em mà chị cứ ứa nước mắt ra. Lúc về, tôi cho cái giấy… năm hào để ăn quà, hoặc mua chả mà ăn mấy cơm, chứ đã cơm nguội lại chỉ chan mấy vị một thứ tương thối tai, thì nuốt sao được, úi chao ôi! Cứ bảo là ở Hà Nội!

Muốn cho câu nói có một dư vị bi đát, thị đóng nó bằng một tiếng thở dài.

- Nó đã nhắn thế, thím tính thế nào? Cốc đăm chiêu nhìn đất, khe khẽ đưa đi đưa lại cái đầu.

- Tôi đã bảo tôi cho chú ấy năm… hào để ăn quà!

Ngẩng mặt lên nhìn em dâu, Cốc nhếch mép cười:

- Tôi muốn hỏi rằng nó muốn hỏi xin, hay hỏi vay ba chục bạc đấy, thì thím tính thế nào? Tôi thì tôi làm khao cho ông hết nhẵn nhụi cả rồi. Hay thím xem…

Nông vợ giẫy nẩy lên như tất cả những khi ai hỏi đến tiền, thì đều trước hết giẫy nẩy lên:

- Ô hay? Thế thì em cũng làm khao cho ông. Hôm vừa rồi bòn mót cả cửa cả nhà được mấy chục bạc, thì đấy…

Nhưng thị kể cứ việc thị kể. Cốc không nghe cứ việc không nghe. Hắn còn tâm hồn nào mà nghe thị?

Hắn nheo trán trông khắp lượt ba gian lều của bố xem có thứ gì đáng giá. Có nên nói rằng từ khi khao xong, bị vợ chồng Nông kiếm chuyện hàng ngày, vợ chồng Thất Cò và vợ chồng Cốc lại trở về ở túp lều của lão? Cốc lắc đầu, thở dài. Lão Thất đương nằm ho trên giường, cũng thở dài:

- Thế thì làm thế nào cho có ba chục bạc bây giờ? Khổ thân thằng bé!

- Thế bà Trẻ đâu? Đĩ Mải - đã thành tri kỷ với Cốc từ hôm khao, nên thường ngày vẫn đến ngồi chơi hỏi.

- Đi chợ bán bún.

- Thế bác Hai gái đâu?

- Đến quan Lãnh đòi tiền, đi từ sáng đến giờ.

Sung sướng, Mải reo như trẻ thơ:

- Vậy thì bác gái về sẽ có tiền. Lo làm gì cho khổ!

Vẫn thở dài, Cốc không đáp. Lão Thất chép miệng:

- Chắc gì kia chứ! Nửa tháng nay, ngày nào cũng tới từ sáng, đến bữa về ăn cơm rồi lại tới, cứ ngồi đợi cho đến bữa chiều lại về ăn cơm.

- Lão ta vẫn đi vắng kia à? Hôm qua, đã thấy bảo đi vắng. Có dễ ngày nào cũng đi vắng?

- Lần thì ra tỉnh lĩnh lương hưu. Lần thì xuống phủ việc quan. Lần thì ra Hà Nội ăn tiệc.

Mải lại cười, nhưng không ngây thơ như bận trước:

- Thế có lần nào lão đóng cửa, nằm trên gác hút thuốc phiện không? - Hắn tự đáp: Ắt là tất cả mọi lần!

Sợ không ai hiểu, hắn giải thích thêm:

- Quan Lãnh ngài lại lánh mặt chứ gì? Cụ Thứ lánh mặt, thế còn cụ Tiên? Hay là cụ Tiên cũng ra tỉnh, xuống phủ, ăn tiệc nốt? Bác Hai đã xuống hỏi cụ Tiên thêm lần nào nữa chửa?

Chẳng buồn nhìn lên, Cốc đáp cộc lổng:

- Đã.

- Bác xuống thêm mấy bận?

- Nhiều.

- Đi vắng chứ gì?

- Không?

- Cụ giả cho thêm đồng nào không?

- Không.

- Cụ khất à?

- Không.

- Cụ quỵt?

- Không.

Tức mình, Sẹo nắm vai Cốc, lay lay:

- Thế thì lão bảo thế nào chứ? Không vắng, không giả, không khất, không quỵt, thì cụ bảo thế nào?

Nhìn lên bạn, Cốc nhếch mép, lắc đầu:

- Cụ bảo rằng… đưa thêm cho cụ hai trăm, cho nó “túc số”!

- Hai trăm gì nữa?

- Để mua Lý hào ấy chứ còn gì?

- Nhà đương túng, gặm Lý hào mà ăn à? Sao bác không xin cụ rút tiền ra tiêu đỡ lúc này?

- Tôi đã bảo. Nhưng cụ đáp rằng cụ không phải trẻ con. Cụ đã nói với làng. Nếu không mua thì…

- Thì mất?

- Thì hơn cả mất! Làng còn… bắt vạ.

- Vậy thì bác tính thế nào? Thôi thì mất. Thôi thì bắt vạ. Nhưng còn ba chục bạc chuộc giấy cho anh Bẩy, bác tính thế nào?

Một chuỗi thở dài.

Đến lượt Đĩ Mải nhìn quanh ba gian lều. Chả còn một thứ gì đáng ba chục bạc bây giờ, ngoài cái áo vóc đỏ của lão Thất do làng mừng, và hai hàm… răng vàng của Cốc! Bút máy, đồng hồ, Cốc cầm đi cả để lấy tiền bù vào cái khao thặng lên đến non nghìn bạc. Quần áo tây của hắn, y phục tân thời của vợ hắn, bán đi cả để trang trải một phần nợ “lửa” hoặc vay, hoặc mua chịu về dịp khao. Giầy, dép của hắn, hoa hột của vợ, cho đến mấy cái quần áo hắn mới may cho lão Thất từ ở Sà Goòng đem về, cũng “mại” đi cả, để mua những bát, đĩa, mâm, nồi, ấm, chén mượn của người ta bị sứt vỡ, hay bị đánh cắp trong dịp khao, tất nhiên họ chẻ cỗ ra bắt đền. Dĩ chí cái nhẫn “marê”, kỷ niệm hôn nhân của vợ hắn, cũng phải gán cho chủ ti… thuốc phiện, vì đã lấy thuốc đãi khách trong dịp khao. Rồi mấy ngày gần đây, cả cặp… kính trắng của hắn, trước tưởng đeo chơi, sau nó quen mắt đâm hư, cả cái cặp kính trắng cố hữu ấy cũng phải đổi đi nốt lấy mấy đấu gạo, vì từ khi khao xong, nồi nhà hắn thường thường vắng gạo, để cho mắt hắn bây giờ chịu hầu như… cận thị. Nghĩa là nhẵn nhụi, nhẵn nhụi. May ra, được dư huệ lại của lễ Bàn đào, quanh quẩn vẫn chỉ là cái áo vóc đỏ của lão Thất, và dư huệ của hắn đem về từ nơi quê người đất khách, sau hai mươi bẩy năm trời lưu lạc, là mụ vợ Sà Goòng, với lại hai hàm răng vàng. Và…

Mắt Đĩ Mải chợt để vào một vật hình vuông, bọc vải cẩn thận, đặt cẩn thận ở góc buồng kia. Bằng ba bước hắn nhẩy lại, nâng cầm lên xem. Hắn reo:

- Ô này, cái kèn hát! Tiền đây rồi chứ đâu? Cái kèn hát!

Cốc bỏ chỗ, đứng lên theo, ngăn Mải:

- Không được!

Sẹo ngơ ngác:

- Sao lại không được? Bán mẹ nó đi cho ai chẳng nổi năm chục à? Đưa cho Bẩy ba chục, còn thừa đong gạo.

Thấy bạn ngần ngừ, Sẹo hỏi:

- Hay là bác tiếc?

- Không! Đến đời tôi, tôi cũng còn chẳng tiếc cho những người máu mủ, ruột thịt…

- Hay là lúc đói, hát nghe nó được no?

Cầm tay Mải, Cốc ứa nước mắt, nói, giọng ong óng:

- Đến bác mà còn không hiểu tôi! Đến bác mà cũng còn mỉa mai tôi. Bây giờ, ai có bảo bán tôi đi lấy ba chục bạc, tôi xin bằng lòng. Còn nói đến bán cái máy hát này… Không, không phải rằng nghe nó hát thì được no! Nhưng nó là… một “súvơnia” của ông bà nhạc tôi cho vợ chồng tôi hôm lên đường. Ông bà nhạc tôi còn là hai ân nhân đáng ghi tâm khắc cốt của tôi, nên tôi đã lấy danh dự thề trước ông cụ, bà cụ rằng không đời nào tôi bán nó, dẫu rằng vợ chồng tôi túng đói đến chết…

Nói rồi, Cốc nhìn Sẹo van lơn, đợi ở bạn một nét mặt cảm động, và một lời an ủi.

Không ngờ, Đĩ Mải buông sõng:

- Thế thì… bác gàn lắm!

- ???

- Bác gàn lắm, gàn lắm! Thế là cái chó gì? Danh dự là cái chó gì? Thằng đói không bao giờ có thề, không bao giờ có danh dự láo toét. Thề của nó là làm sao cho chặt cái… dạ dầy. Danh dự của nó là gạo. Mà cho đến thằng no cũng đếch có thề, đếch có danh dự nốt. Đấy cụ Tuần của bác đấy. Cụ Lãnh của bác đấy. Ông Tham của bác đấy. Nếu chúng nó có giữ lời thề và nếu chúng có danh dự, thì đời nào bác phải khổ vì ba chục bạc như ngày hôm nay? Nói tóm lại, chỉ có cái hạng không đói, không no, những thằng nhàng nhàng như bác là có danh dự, là có thề thôi. Ấy, tôi dốt thì tôi gẫm thế, ai bảo thế nào thì bảo.

- Nhưng đây là cái “súvơnia” của ông cụ bà cụ…

- Ông cụ bà cụ cũng đếch bằng đói. Lúc đói, thì đến ông cụ bà cụ cũng bán đi mà ăn tuốt, chứ chả sú… sú gì á? Bác vừa nói xong?

Mặt Mải thoáng buồn. Đương hùng hổ, giọng hắn đổi bé đi:

- Bác không xem, người ta còn bán cả con rứt ruột đẻ ra. Mà nói ai, chính tôi, tôi cũng vừa bán một đứa độ tháng trước.

Đứng thần lần suy nghĩ, Cốc hai tay trìu mến xoa khắp mặt chiếc hòm máy hát như một kẻ mắc bệnh… giang hồ trìu mến hôn vào cái vali. Một lát sau, hắn quả quyết gật đầu.

- Thôi thì tôi cũng nghe bác. Nhưng ở làng này thì bán cho ai? Mà đem đi bán, để cho họ cò kè bớt một thêm hai, tôi thấy động tâm lắm! Hay là bác…

- Vâng, tôi xin đem xuống Ngã Tư Đình bán hộ.

Tuy vậy, Cốc vẫn chưa chịu rời cái vật ấy cho bạn.

- Được, bán thì bán. Nhưng bác hãy đợi cho tôi… vặn nghe lại đủ các bài hát một lượt cuối cùng, rồi thì nhờ bác giúp tôi.

Thương hại nhìn Cốc, Mải không dám trả lời.

* * *

Hôm nay.

Mặc cho nợ thúc, Cốc đương ngồi đối ẩm trà tươi với bố, mừng về cái tương lai của em, thì Lý Tân tay cầm mảnh giấy đến nhà, chẳng chào hỏi ai, điệu bộ vênh váo.

Cốc thân mật hỏi trước:

- Kìa đại huynh! Gớm từ hôm khao xong mới gặp. Xin mời đại huynh ngồi tạm xuống đây.

Cái người “nhất lý chi trưởng” vờ như không thấy Cốc, hỏi trống không:

- Nhà này có phải có người tên là Tép, Nguyễn Văn Tép không, hả?

Thấy nhân tình thay đổi, Cốc không đáp, nhường lời cho lão Thất Cò.

- Thưa ông, phải, cháu nó làm ở Hà Nội. Có việc gì thế ạ? Lại thư hay “măng đa”? Kìa, mời ông ngồi chơi.

Lý Tân vẫn đứng sững, ngoáy ba toong, không ngồi. Hắn dặn ra tiếng hừ:

- Thư hay măngđa thì có trạm, việc gì tôi phải đưa thư cho nhà ông. Đây là giấy tòa án tư về hỏi lý lịch nó, hình như bị truy tố về tội lừa đảo gì của ông Tham.

- Chết! Thế sao hử ông? Cốc tái mặt, đứng phắt dậy.

Lườm hắn một cái thật dài, Lý Tân lùi lại sau một bước.

- Đáng lẽ địa vị tôi cũng không phải đến đây báo tin ông biết. Nhưng vừa rồi gặp cụ Tuần, tôi kể chuyện cụ bảo tôi nên rẽ qua đây làm phúc bảo cho ông rõ, rồi có cần chạy, cụ Tuần sẽ làm phúc chạy cho.

- Thế thì cậu Hai đi xuống hầu cụ Tuần đi, lão cuống cuồng giục con.

Cốc vội vã đội khăn mặc áo ra đi.

Sẩm tối, hắn mới về.

Cốc vừa quẳng mạnh khăn xuống giường, cả nhà xúm quanh, và Thất Cò hỏi trước:

- Thế nào? Anh có gặp cụ?

- Có.

- Nhưng số tiền ba chục nó đã gửi “commăngđê” giả rồi kia mà. Sao nó lại còn kiện được là bội tín? Anh có trình với cụ rõ thế chứ?

- Rõ cả.

- Thế sao?

- Tôi đã kể hết tình đầu cụ Tuần nghe. Nghe xong, cụ bảo nó vẫn có quyền kiện được. Vì cái giấy cam đoan thì lại không viết tiền, nên đây nó không kiện thằng Bẩy về tội số tiền, mà nó chỉ kiện về tội bội tín với tờ cam đoan đã ký kết.

- Vậy cụ Tuần có thể chạy được không?

- Có thể chạy được. Nhưng cả tiền chè lá lễ lạp, cả mọi phí tổn đi lại, ít cũng phải ba trăm. Nhưng tiền ăn chẳng có, còn lấy đâu ra ba trăm bạc!

- Thế ngộ không chạy?

- Ba tháng tù.

Thất Cò mếu máo thở dài:

- Thế thì lấy đâu ra ba trăm bạc, hở giời!

Rồi bù lu bù loa, lão sắp khóc rống lên, nếu Cốc không cau mặt, gắt:

- Tù thì tù chứ gì. Có nhục rồi mới có vinh. Mẹ kiếp!

II

Lão Thất Cò nghĩ gì? Bây giờ, quả tình đố ai biết. Mới năm tháng nay, từ sau khi khao, lão càng sinh ra lẫn quá lắm. Không còn được như trước. Trước, đã là gàn toét đi rồi. Bây giờ, đoán được lão nghĩ, ắt phải đoán lão nghĩ về cái áo vóc đỏ và cỗ… quan tài đã được thực sự hoàn thành. Một cái cho lão được tùy thích sống. Một cái cho lão được tùy thích chết. Nhưng oái oăm! Bây giờ, hình như lão lại không thích sống. Cũng không thích chết. Lão chỉ thích đừng ai réo nợ lão mà thôi.

Phần Hai Cốc, hắn nghĩ rất nhiều. Hắn nghĩ về thằng em đi lính. Hắn nghĩ về thằng em đi tù. Và một thằng em - Ba Nông tuy chẳng đi đâu, nhưng lại dửng dưng, hẳn hơn tất cả những thằng kia! Để cho còn một mình hắn ở trong gia đình với biết bao nhiêu là công việc. Nhất là công nợ.

Song đem cộng tất cả những tê tái ấy với nhau, cũng chửa tê tái bằng một vết thương lòng của hắn: Cốc vợ cũng vừa bỏ Cốc ra đi.

Được tin vợ đi, cử chỉ đầu tiên của hắn là nốc thẳng một hơi cạn nửa bình bố rượu, để mới đủ liều lĩnh mà… sống lại ở đời. Thôi! Thế là tan vỡ nốt chút mộng cuối cùng. Chút mộng cuối cùng, tức là tan tất cả.

Thị mới đi được một ngày, một đêm nay, Cốc coi dài bằng hai thế kỷ. Mỗi một phút đồng hồ là một nghìn đau đớn. Hai thế kỷ, tính bao nhiêu phút đồng hồ!

Chẳng thà thị chết. Chẳng thà thị chỉ đi, là đi. Thị chết, hắn còn có chỗ tự an ủi đổ cho số giời. Ai mà tránh khỏi số giời? Thị đi là đi, hắn còn có chỗ tự an ủi đổ cho thị không quen kham khổ. Không chịu được kham khổ, song thị vẫn một niềm thương yêu hắn. Đằng này, than ôi! Còn xa mới đến hai điều ấy. Đằng này, thị đi… theo một anh đàn ông. Một anh đàn ông trong làng, và, chẳng phải ai xa chính lại là anh ruột… Lý Tân.

Tê tái lẫn nhục nhằn, vết thương lòng thêm cả vết thương tự ái. Có ai thấy con hổ nuôi trong vườn bách thảo, đương vờn miếng thịt một cách say đắm, bị người gác giật miếng thịt ra không! Hai Cốc đã lồng lộn lên như hổ.

Suốt ngày hôm qua, tới hơn chục lần, hắn mài sắc lưỡi dao bầu, rồi đi đi lại lại xóm Lý Tân, tay hoa lưỡi dao sáng loáng lên, miệng chửi đứa nào quyến rũ vợ hắn, có giỏi thì lên tiếng. Đã đành rằng không ai lên tiếng. Sớm nay, mở mắt, hắn vẫn còn thèm chửi nữa, như chưa hề được chửi lần nào.

Thế rồi, đương ngồi với bố, hắn vùng đứng, lật đầu giường, tìm dao bầu, thấy mất, sờ mái nhà, thấy mất, lục cối xay lúa, cũng không. Hắn đấm mạnh vào cái cối cho ngã lăn chiêng. Chạy sang bếp, vẫn chẳng thấy dao, tiện chân, hắn đá phốc vào lũ nồi niêu vỡ loảng choảng.

Mặt hầm hầm Cốc quay về trước giường, trỏ tay thẳng mặt bố:

- Ông cất đâu? Ông phải nói.

Lão Thất đương ngồi bó gối, miệng lắp bắp vì run hay là vì đương nói với mình những câu lẩn thẩn choàng mở mắt ra:

- Gì? Gì hử cạnh ai?

Cốc nắm chặt hai tay, rung rung, rung rung, nghiến két đôi hàm răng:

- Con dao! Con dao! Con dao!

- Con dao ấy à? Tôi có biết đâu.

Một quả đấm gân guốc bay vụt về phía lão:

- Ông phải biết. Ông phải biết. Ông không biết thì tôi giết chết ông. Ông phải biết!

Ý định giết bố đã hơn một lần vụt qua óc hắn. Giết bố, nếu vì sự giết ấy mà hắn tìm thấy vợ. Giết cả… hắn nữa, nếu vì sự tự sát mà hắn biết rằng vẫn được vợ yêu thương. Ở hắn, hiện thời, lòng tự ái là Vua. Tình yêu là Hoàng hậu.

Càng nghiến két đôi hàm răng, hắn đứng chờ bố đáp. Song miệng lão vẫn lắp bắp, lắp bắp hoài hoài, vì run sợ, hay vì cái thông bệnh của người già đương nói với mình những câu lẩn thẩn!

Một quả đấm gân guốc khác vụt chĩa về phía lão làm thành hai quả. Cốc kéo gân cổ lên:

- Ông có đưa đây! Mau mau! Hay là ông bằng lòng tôi giết ông? Trời đất ơi!

Lão Thất choàng mở mắt lần thứ hai:

- Gì…? Gì kia?

- Con dao! Con dao!

- Con dao à? Con dao bầu ấy à? Thì đã bảo bác Đĩ Mải bác ấy mượn tối hôm qua, mà lại.

Chạy vùng ra cửa. Cốc ẩn. Cửa đóng. Hắn quanh vào sừng sộ:

- Ai bảo ông cho nó mượn? Ai bảo?

- Con dao ấy à?

- Chứ gì nữa! Ai bảo ông cho nó mượn?

- Thì đã bảo anh cho bác ấy mượn chứ còn ai nữa! Tối qua, lúc anh uống rượu xong, bác ấy có ngồi đây hỏi mượn anh không?

Sực nhớ, Cốc lại chạy vùng ra cửa. Nhưng hắn kéo thế nào cửa cũng không bật ra. Hắn sờ soạng tìm then. Then đã long. Bật lửa lên soi thì… cửa bị khóa trái.

- Bà Trẻ ơi! Bà Trẻ!

Bà Trẻ hắn đã đi chợ bán bún từ gà gáy. Ngảnh lại bố vẫn đương ngồi lắp bắp miệng, hắn thét:

- Ai bảo ông sui con mẹ gù khóa trái cửa? Ông không đưa chìa khóa, tôi đốt nhà ông xem.

Lão không đáp, cứ ngồi nói như tụng kinh. Cốc đánh diêm, giơ lên áp mái nhà, hai chân giậm xuống đất:

- Giời ơi! Ai bảo ông khóa cửa? Mẹ kiếp. Đốt. Đốt!

- Khóa cửa ấy à? Bác Đĩ Mải hôm qua ngồi đây, có cả cậu, bác ấy chả bảo rằng từ mai, sáng sớm mà muốn được ngủ yên, cứ khóa trái cửa lại, khách nợ nó tưởng đi vắng nó không đến réo nữa. Lúc ấy cậu chả khen rằng mưu ấy hay thôi.

Lại sực nhớ. Nhưng sực biết ra cả đó thì là mưu của Đĩ Mải bày ra để lừa mình, việc khóa trái cửa cũng như việc mượn dao. Cốc trút hết uất ức lên đầu bạn. Hắn chửi:

- Cha tổ thằng Mải. Cha tổ bố thằng Sộp đẻ ra thằng Mải. Chúng mày lại đồng mưu với nó để quyến rũ vợ ông. Ông thì giết thằng Mải hôm nay.

Rồi miệng chửi, tay đấm, chân đạp. Tha hồ. Cánh cửa liếp vẫn chẳng chịu thua. Sây sứt cả chân lẫn tay, hắn lại bật lửa giơ lên mái nhà, đốt.

Vừa lúc ấy, ngõ ngoài, có tiếng hỏi nhau:

- Kìa cô Cả đi đâu mà sớm thế?

Cốc tắt phụt lửa, lẳng lặng lần về gian giữa, lại ngồi đối diện lão Thất Cò cứ việc lắp bắp luôn mồm.

- Bà Phó Cò ơi! Có ai ở nhà không?

Không một ai thưa.

- Bà Phó Cò ơi! Nhà đ… gì ngủ trương xác đến nửa ngày! Bà lại điên tiết hồi cho một trận bây giờ.

Người hỏi nợ, quen mui dùng kế mọi bận để người nhà có sợ bị “hồi cho một trận” tất phải trả lời. Lần này vẫn chẳng ai thưa.

Sau mấy tiếng réo gọi nữa. Cốc nghe rõ tiếng chân người tiến vào gần nhà. Hắn vội vàng lay vai bố, chỏ ra phía sân, rồi chỏ trông hắn. Để ra hiệu, một tay Cốc bịt mồm mình, tay khác sua sua chỉ mồm lão. Lão gật.

Tiếng chân người đi vào áp cửa. Tiếng khóa động đậy. Lại tiếng chửi:

- Cha mẹ kiếp! Đi đâu mà bảo nhau đi sớm thế. Có giỏi “biệt vong khí giới” bà cũng thí cho.

Tiếng chân trở ra. Nó xa dần. Mất.

Không nghĩ đến việc tìm dao, Cốc cũng không nghĩ đến việc phá cửa đốt nhà nữa. Hắn ngầm cảm ơn Đĩ Mải. Và hối hận đã buông mồm chửi bạn. Hắn chỉ mong rằng Mải không nghe thấy, và đừng ai mách với y. Hắn nhớ lại câu Mải nói với hắn định… hắn định làm gì đây, mà nhớ mãi không ra. Rằng sự báo thù là trong cả một đời người chứ không phải có một lúc mà thành. Có lẽ vì thế, mà tối qua Mải đã khẩn khoản mượn dao, chứ vì đâu để pha mấy thanh tre. Cũng vì thế mà Mải đã khóa cửa để nhốt Cốc, viện cớ là để đánh lừa mấy tên khách nợ. À, Cốc nhớ ra rồi! Lần ngược từ đầu, Cốc nhớ đến cái lần mà Cốc định đem dao đến giết bố mẹ Tham Tính, báo thù cho Bẩy Út.

Nhưng Tham Tính ở ngay làng, thì còn bảo báo thù hằng đời; chứ Hộ Đạm, anh Lý Tân, quanh năm ở Sà Goòng, răm năm mới về một lần, đợi đến lúc báo thù thì cũng khó. Nhất là nay, quyến rũ được vợ hắn thì có lẽ hằng đời nó cũng chẳng về. Mà Cốc thì hết mất đời.

Nhân lúc bình tĩnh này, Cốc hay nén tức bực, ngồi mà so sánh hắn và Hộ Đạm, xem ai hơn ai, mà “con đàn bà ấy” lại bỏ thằng nọ, theo thằng kia. Về đường gia thế, trước tiên. Hộ Đạm giầu, Cốc nghèo. Đạm làm cựu Hộ lại, Cốc làm… bạch đinh. Cốc kém đứt Đạm rồi. Về con người: Đạm có răng vàng, Cốc cũng có răng vàng. Đạm gày gò. Cốc khỏe mạnh hơn. Đạm năm mươi tuổi. Cốc mới bốn tư. Về con người. Cốc hơn đứt Đạm! Thế là huề, không ai hơn kém. Nhưng về tình duyên, Đạm đã có vợ cả, có bốn con. Cốc chưa vợ - hay vợ cả bỏ thì cũng kể là chưa - và con chưa có. Hỏi người đàn bà nào ở trên thế giới này, đã đeo cái yếm vào ngực, lại bỏ chỗ chồng một vợ một mà theo chỗ chồng chung vợ chạ không? Thế là Cốc hơn Hộ Đạm hẳn ở mặt tình duyên. Vậy thì tại làm sao? Tại làm sao con đàn bà ấy lại bỏ một thằng trẻ, lấy một thằng già? Bỏ cái thằng độc thân, để đi theo cái thằng vợ đàn con đống? Cốc không thể hiểu được gì hết! Ai cũng không thể hiểu được gì hết. Chả qua, nó tại cái… số giời. Bao giờ, và cái gì mà chả tại số giời.

Có số lắm chứ! Ấy, thế mà Đĩ Mải cứ nhất định cãi là không số, không có cả Giời nữa, thì tại làm sao? Mải bảo gì. Cốc cũng còn có thể tin nghe, chứ bảo rằng không có Số Giời, thì Cốc không chịu, quyết không chịu. Hồi tâm nghĩ lại, Cốc lấy “con đàn bà ấy”, ai bảo không là do duyên số? Hắn là phu đồn điền cao su. Thị là một ả bán hàng rong trong đồn điền, chuyên có món “hạt dịt lộng”. Hai đứa chim nhau. Rồi lấy nhau. Nhà bố mẹ thị ở cách đồn điền có dăm trăm thước. Lấy được thị, Cốc tối về ở nhà bố mẹ vợ, ngày đi làm. Nhưng đi làm ở đồn điền cũng chưa chăm chỉ bằng làm ở nhà. Không thế, mười năm sau, bố mẹ vợ hắn trở nên khá giả. Ấy đó, hắn lấy được “vợ giầu” anh em bạn ai cũng bảo rằng tại số. Ngày nay, vợ bỏ ắt nhiên cũng là tại số. Lòng hắn dần dần nguội dịu, nguội dịu. Cái gì cũng là tại số, thì cần gì còn phải báo thù.

Xương sống hắn tự nhiên thấy mỏi. Các đầu gân thấy trùng. Hắn vươn vai, hạ mình xuống giường nằm, vì hắn đã thức trắng đêm qua để mưu cuộc báo thù kẻ tình địch. Hắn chợp mắt. Hắn đương mường tượng đến xứ Nam Kỳ, muốn trở lại xứ Nam Kỳ, muốn trở lại Xuân Lộc, trở lại với những rừng cao su cố hữu đã mấy chục năm, tuy rằng ở đấy chỉ có muỗi, có vắt, có sốt rét rừng, có roi mây của chủ Tây, song chẳng gì, nó cũng còn đượm một thân yêu hơn cái làng của hắn…

Lão Thất Cò bỗng phát cơn ho sù sụ. Đồng thời, mấy tiếng người oang oác chửi từ xa.

Giật mình, Cốc dỏng tai nghe.

- Cha bố tiên nhân đứa nào không giả tiền tao. Cha bố nó không giả tiền rượu tao. Cha bố tiên nhân thằng nào mua rượu làm khao không giả tiền tao, mà lại bỏ nhà mà đi. Tao thì chôn ngược cây chuối, đóng ghế ngồi đào ông bới cha nó lên đủ ba tháng mười ngày. Cha bố nó chứ, nó trốn lên giời tao lấy câu liêm tao giật xuống, nó xuống âm phủ tao lấy cần câu tao móc lên, chứ đời nào tao chịu mất!

Tiếng chửi nhịp điệu từ nhỏ ra to. Từ ngõ cái đến ngõ con. Dần dần, nó tiến vào nhà hắn.

Cốc nhỏm ngồi. Tay hắn lại bịt mồm mình, tay khác sua sua vừa chỏ vào mồm bố cho đừng ho nữa. Song cơn xuyễn đương lên, làm thế nào đừng ho được! Không những thế. Cơn xuyễn bây giờ mới đề lên cực độ, làm lão lại vừa ôm ngực, càng ho già.

Ngoài kia, tiếng chửi vẫn om sòm. Càng gần, nó đã đổi thể: từ văn hoa đến tục tĩu, từ chửi kẻ vô danh đến chửi kẻ hữu danh:

- Cha bố tiên nhân thằng Cò! Cha bố tiên nhân thằng Cốc! Cha họ nội họ ngoại, họ gần họ xa, họ năm đời giở lên, ba đời giở xuống thằng Cò thằng Cốc. Cha tam đại tứ đại ngũ đại mai thần chủ thằng Cò thằng Cốc. Cha đứa già đứa trẻ đứa nhớn đứa bé đứa mẹ đứa con, đứa đỏ như son đứa vàng như nghệ, nhà thằng Cò thằng Cốc bảo nhau định vỗ nợ của tao!

Tiếng chửi vừa đến sân, thình lình im. Song tiếng lão vẫn cứ ho như xé phổi.

Có tiếng chân người đi vào cửa. Có tiếng lắc khóa. Cốc đã bịt mãi mồm, sua mãi tay ra hiệu cho bố, thì chỉ như sui lão càng ho. Phía ngoài, một tiếng reo:

- Á à! Có người ở trong nhà! Thằng Cò thằng Cốc ở trong nhà, mà lại bảo nhau khóa trái cửa vỗ nợ bà. Này, bà bảo cho có muốn yên mồ đẹp mả thì mở cửa ra. Gớm! Mưu mô gớm thật!

Bây giờ, lão Thất mới cố nhịn được ho, ra hiệu lại cho con. Nhưng muộn quá rồi, còn nhịn làm gì nữa! Tuy vậy, Cốc cũng không lên tiếng. Hắn hy vọng người ở ngoài cửa nghe ra.

Thì một tràng đấm vào phên liếp, và tiếng rú lên:

- Hú ba hồn bẩy vía ông Phó Cò ơi! Đi đằng nào thì về mở cửa ra. Rõ ràng vừa có tiếng ho, mà đã đi đằng nào, hay chết mất rồi. Hú ba hồn bẩy vía ông Phó Cò ở đâu thì về mà “nhập thân cụ”!

Biết không trốn được nữa, Cốc đành lên tiếng:

- Ai đấy? Ai làm gì mà ầm lên đấy?

- Ai! Ai là bà Cai trên đồn! Thế thì bố con anh làm gì mà ban ngày ban mặt lại đi khóa trái cửa lại, để ăn không ăn hỏng của người ta chăng?

- Nhưng ai đấy đã? Tuy biết tỏng là ai, Cốc hỏi vờ.

- Ai! Còn thiếu mười đồng bạc tiền rượu, mua về làm khao từ năm tháng giời nay, hết mẹ đi đến con đi mòn ngõ vẹt cỏ, vẫn không giả chứ còn ai! Anh có định giả không thì anh bảo? Cha mẹ con cái Cả, sai nó đi từ trống canh ba nó đi chết mẹ nó đâu rồi về bảo nhà khóa trái cửa. Tôi mà không ra tay thì có ai mà đào được bố con nhà anh hôm nay.

Uất đến nghẹn cổ, Cốc cứ phải nuốt giận, gượng cười:

- A, cụ Chánh Cựu. Gớm! Có mười đồng bạc, cụ phải đi rêu rao chửi bới khắp làng. Thôi, mời cụ cứ lại nhà. Chốc nữa bà Trẻ cháu đi chợ về, có chìa khóa mở cửa cháu sẽ xin lại thưa chuyện với cụ. Cụ Chánh ông cháu có nhà đấy chứ?

- Tôi đái vào chốc nữa! Tôi đái vào thưa với gửi. Tôi đái vào cả cụ Chánh ông! Anh có mở cửa ra không thì anh bảo tôi.

- Mở cửa thì quả tình cháu không có chìa khóa. Mà có mở được cửa, thì bây giờ cháu cũng chưa có tiền. Mà có tiền, thì cháu cũng muốn gặp cụ Chánh ông. Vì hôm khao, cụ Chánh cháu có mượn của cháu mười đồng, cháu biết tính cụ, cháu không dám đưa, sau cụ ông nài mãi và bảo cứ trừ vào tiền rượu của cụ, cháu mới đưa. Thì từ trước đến nay, cháu vẫn nói với cụ thế, nhưng cụ cứ đòi, thì cháu cần gặp cụ ông, ba mặt một nhời, để…

- Để… để gì? Để đi mà ăn gì cho cụ ấy! Tiền anh cho ai vay đánh tổ tôm, thì anh cứ người ấy mà đòi. Hừ! Tiền cờ bạc gác bụi tre! Mà anh làm khao, anh phải có tiền cung phụng cho người ta đánh tổ tôm, chứ không có thì chó nó đến nhà. Cha mẹ kiếp! Có đời thuở nào nhà có việc, xuất tiền cho người ta đánh bạc để lấy hồ, mà còn dám mở mồm ra đòi, mà lại còn dám mở mồm xin trừ vào tiền rượu mua về nốc với nhau như nốc… Thế nào? Anh có giả không?

- Bẩm cụ…

- Bà đái vào thưa với bẩm! Cha bố tiên nhân thằng Cò thằng Cốc không giả tiền bà. Cha bố tiên nhân nhà mày không giả tiền bà. Nào! Mày có giả không thì bà cứ đóng ghế ngồi ở đây cả ngày hôm nay bà chửi?

Cốc bỏ giường, chồm xuống đất đi lại hục hặc:

- Nếu cụ chửi tôi không giả tiền rượu của cụ, tôi cũng chửi đứa nào không giả tiền vay của tôi.

Mấy tiếng đập vào cửa phành phạch:

- Bà thách đấy! Mày có giỏi thì mày chửi đi. Bà thì không nhét gì vào mồm. Cha bố tiên nhân thằng Giang đẻ ra thằng Cò… Bà thách đấy!

Rồi lại vẫn tiếng đó chu chéo lên:

- Ới làng nước ơi! Ới hàng xóm láng giềng ơi! Bố con thằng Cò thằng Cốc mua chịu rượu của tôi, tôi hỏi nó lại không giả, nó lại chửi tổ ông Chánh cựu Năm. Đấy, tôi phân vua có hàng xóm láng giềng.

Đáp lời mụ, có hàng trăm tiếng chân chạy vào tới tấp. Hàng nghìn tiếng hỏi xôn xao:

- Ai? Ai? Ai?

- Bố con thằng Cò thằng Cốc nó chửi tổ ông Chánh cựu Năm. Tôi phân vua có cả làng biết.

Trong nhà, Cốc vẫn đi lại hục hặc.

Một tiếng ở ngoài quát:

- Thế thì đánh bỏ mẹ nó đi!

Trăm tiếng khác phụ theo:

- Đánh bỏ mẹ nó đi.

- Phá mẹ nó cửa ra.

- Đốt nhà mẹ nó lên. Đánh bỏ mẹ nó đi!

Nghìn tiếng khác họa thêm. Mấy tiếng gạch, ngói, gậy gộc chạm nhau. Tiếng phá cửa.

Lão Thất Cò thôi lắp bắp miệng. Cốc thôi đi bách bộ. Nhưng tiếng chửi, tiếng hò, tiếng hét, tiếng phá cửa càng ầm ầm.

Cả một luồng ánh sáng phút tràn ngập ba gian nhà.

Đâm hoảng, Cốc chưa kịp tìm kế tháo thân. Thì, cả một bầy… người, kẻ gậy, người gạch ùa vào, miệng hò hét:

- Đánh bỏ mẹ nó đi.

- Đánh mất xác thằng Cốc đi.

- Tội vạ đâu ông chịu.

Hai ba ngọn gậy vụt. Dăm bẩy hòn gạch ném. Lanh chân, Cốc còn tránh được. Nhưng bị một gậy phang trúng đầu, lão Thất Cò nằm ngã kềnh xuống đất, cả lậy lẫn kêu:

- Ới giời ơi! Tôi van các ông các bà. Ới làng nước ơi! Nó đánh chết tôi. Tôi lạy các ông các bà buông tha cho tôi. Già lão bẩy tám mươi tuổi đầu. Ới làng nước ơi! Nó đánh chết tôi. Có ai đến cứu tôi với!

Mặc. Trận đòn hội chợ bắt đầu. Đám hỗn quân mỗi phút một tăng.

Bất thình lình giữa đám hỗn quân, phát ra một tiếng hét lớn:

- Cái gì thế này? Cái gì mà xúm đen xúm đỏ thế này?

Một loạt đáp cho câu hỏi của ai mới đến mà nghe rất hách:

- Kìa ông Lý. Ông Lý đến vừa may quá!

- Thưa ông Lý, nó mua chịu rượu của tôi về làm khao, năm tháng nay nó không giả. Tôi hỏi nó không giả. Tôi hỏi nó lại réo tổ họ Bùi lên nó chửi, hiện có láng giềng hàng xóm biết. Nhờ ông xử cho.

- Bẩm ông Lý…

- Bẩm ông Lý…

- Bẩm ông Lý…

Ai cũng tranh nhau nói, bẩm để kéo về phần mình lẽ phải.

- Bẩm ông Lý, tổ họ Bùi có khác gì tổ họ Hoàng - Lý Tân ắt ở họ Hoàng - tiên tổ là tiên tổ chung. Cha tổ nó chứ, nó dám hỗn.

Tiếng Lý Tân gạt:

- Thôi, thôi! Tôi đã biết. Để tôi vào hỏi xem đầu đuôi xuôi ngược ra sao.

Hàng rào người ở trước hè bị cắt làm đôi để hở một lối, Lý Tân xách ba toong vào. Sau hắn là hai người tuần tra.

Đương đứng trốn trong xó nhà, Cốc chạy ra, dùng giọng thân mật:

- Bác Lý… Bác…

Sa sầm mặt lại, Lý Tân đẩy vào ngực Cốc bắn lui ra:

- Ai bác nào với anh? Ăn nói phải cho có phép.

Cả ngoài hè được dịp reo:

- Ê, ê! Thấy người sang bắt quàng làm họ! Ê ê!

Ngượng quá, Cốc đành ấp úng:

- Xin… xin lỗi… ông.

Giọng hách dịch của Lý trưởng được thể, càng hách dịch thêm:

- Thế thì thế nào? Đầu đuôi ra sao? Mà đến làm loạn làng, mất hết cả nền nếp văn hiến, chửi đánh nhau lộn bậy, thì tội bởi ai?

- Bẩm… bẩm ông, nghĩa là hôm khao…

Chỉ để cho Cốc nói được ngần ấy tiếng, mụ Chánh Cựu đã xổ lại, cướp:

- Khao cái gì? Nó mua của tôi hai chục chai rượu, mỗi chục mười bốn đồng, hai chục hăm tám đồng. Đòi hàng mười bận nó mới thí cho mười tám đồng. Còn mười đồng nữa, đến hỏi lần nào bố con nó cũng khóa trái cửa, trốn trong nhà. Nó định quịt của tôi. Hôm nay tôi đến, nó cũng khóa cửa không thưa, tôi nói rất tử tế rằng: “Cụ Thất và bác Hai ơi, cứ mở cửa ra để tôi vào chơi đây mà”, ấy thế là nó sấp mặt, nó réo tổ tôi lên nó chửi, chứ nguyện có quỷ thần, tôi có làm gì nó. Ông là ông Lý nhất làng, các quan thì cao xa, vậy ông tức là ông quan trong làng, ông xử cho ra nhẽ, chứ không thì tôi ức quá. Ông tính, nó đã vỗ nợ tôi không giả, nó lại cậy có sức dài vai rộng, thấy tôi là đàn bà đến nhà nó có một thân một mình, bố con nó lại định… hiếp tôi!

- Hiếp bà? Lý Tân láu lỉnh, trông mụ Chánh Cựu xuân xanh và nhan sắc cũng không hơn không kém lão… Thất Cò!

- Ấy nghĩa là nó ăn hiếp bắt nạt tôi, chứ cha thằng tổ nó cũng chẳng dám hiếp…

Vài tiếng cười khúc khích.

- Đấy, cụ Chánh nói thế. Thế còn anh? Ngảnh nhìn Cốc, Lý Tân hỏi.

- Bẩm… Hắn vẫn chưa mở được mồm.

Mụ Chánh Cựu lại lấp liếm:

- Nó bảo rằng nó trừ vào tiền mà ông Chánh nhà tôi lấy đánh tổ tôm hôm nó khao thọ. Nhưng nó mời người ta đến, thì việc nó phải cung đốn chứ, không cung đốn thì hỏi có chó nào thèm bước chân đến thứ nhà nó, ông tính xem. Tôi chỉ bảo có thế mà nó giở mặt chửi tôi ngay. Cha bố tiên sư đồ bất nhân! Cha bố tiên sư đồ bất nhân!

- Thế anh có chửi tổ cụ Chánh không?

- Bẩm không!

Mụ vỗ váy phành phạch, nhẩy cỡn lên, xỉa xói Cốc:

- Không à? Cha bố tiên sư đứa nào chối không nhá! Mày chửi bà hiện còn có cả láng giềng hàng xóm biết. Mụ ngảnh ra hè, gọi; có Nhiêu Tần, Thơ Cẩn, Nhang Nậm, Phó Độ, Hương Lủi, ai cũng biết. Ông cứ hỏi họ xem.

Song chưa đợi ai hỏi, bọn này đã đồng thanh:

- Thưa có chửi ạ.

Gật gật đầu, Lý Tân trông về Cốc:

- Thế anh không chửi bà cụ, có ai làm chứng không?

Cốc run. Hắn kiếm tìm khắp mặt ngoài sân.

- Bẩm, có bác Cán Tảo…

Cán Tảo chối phắt:

- Tôi không biết, tôi vừa mới đến xong…

- Bẩm, có anh… Đĩ Bìm…

- Tôi không biết! Tôi vừa mới ở ngoài đồng về xong.

- Bẩm, thế thì có bà Biểu Múi, chị Đĩ Thơm…

- Ấy không! Ấy không! Chúng tôi không biết. Chúng tôi đi chợ về qua, thấy to tiếng thì tạt vào xem.

- Thế còn những người kia? Lý Tân hỏi gạn. Những ai nghe tiếng Hai Cốc chửi bà cụ Chánh, và những ai không nghe tiếng?

Chẳng ai thở lấy một lời. Ai tội gì mà đi “nghe tiếng” hoặc “không nghe tiếng” để bận vào mình. Sau cùng, trừ vài đứa trẻ con dại dột:

- Không mà lị! Bác ấy có… đâu mà lị…

Nhưng đã bị bọn người lớn quát:

- Vả vỡ miệng bây giờ! Ai hỏi chúng mày mà bép xép?

Lý Tân đắc ý:

- Không ai hử?

Sẹo ở đâu hiện ra, vỗ mạnh vào ngực:

- Có tôi.

Ai cũng sủa vào mặt hắn, cả đàn bà lẫn trẻ con:

- Anh có là hàng xóm đâu? Mà anh lại vừa mới đến! Ai hỏi anh? Ai hỏi anh, láo!

- Tôi không là hàng xóm, nhưng tôi đi qua, tôi không nghe tiếng.

- Anh đi qua bao giờ? Lý Tân vặn.

- Bẩm ông Lý, không đi qua, sao tôi lại ở đây?

Thấy đuối lý, mọi người im. Họ nhìn cầu cứu một lý lẽ khác ở Lý Tân. Y trông Mải:

- Được. Cứ cho là anh đi qua, và không nghe tiếng chửi. Nhưng tất cả mọi người ở đây đều nghe tiếng thế đủ tỏ rằng anh bênh Hai Cốc, anh làm chứng gian.

Lại một loạt sủa vào mặt Sẹo:

- Bẩm chính nó bênh Hai Cốc. Chính nó bênh thằng Cốc.

- Bẩm, chính…

- Thôi hãy im cả. Không cần nói nhiều. Nay cứ biết là tên Cốc có chửi tổ họ Bùi, đáng nhẽ việc này phải đem ra làng. Nhưng đây tôi thương tình bố con nhà anh mới phải mấy cái hạn xong, tôi xử thế này cho êm:

“Tên Cốc phải sửa giầu rượu đến lễ tạ tại từ đường nhà cụ Chánh Cựu, rồi xin lỗi với các cụ ấy…”

Cốc vung tay, phản đối:

- Bẩm ông, chính cụ ấy vay tiền, chính cụ ấy bảo trừ vào rượu.

- Việc đó không biết.

- Nhưng vừa rồi, chính có cả mặt ông ở đây, cụ ấy còn chửi tôi.

- Thế thì anh có quyền chửi lại cụ ấy phải không? Cụ ấy là ai? Anh là ai?

- Nhưng ông xét lại cho, tôi quả không chửi.

- Mặc! Có chứng cớ cả làng nói là anh chửi.

- Như thế thì ông xử tôi ức quá!

Lý Tân giơ ba toong, trợn mắt:

- Anh bảo ức? Tôi thương anh mà anh còn bảo ức? Được!

Hắn quay lại hai người tuần tra:

- Trưởng Nhất! Trói cổ thằng Cốc lại, điệu ra đình cho ta.

- Bẩm ông… ông nhớ lại cho… ông nỡ nào xử thế với tôi…

- Trói cổ thằng Cốc đem ra đình cho ta. Ơ kìa? Trưởng nhất?

Lão Thất Cò giờ mới lóp ngóp bò dậy:

- Bẩm ông Lý… ông Lý…

Quay nhìn lại, Lý Tân thấy lão chỏ mãi vào cái đầu trọc lốc nhuộm lênh láng máu. Rồi lại thấy lão ngã gục xuống. Ai cũng lo trước tình cảnh ấy, Lý Tân sẽ động lòng thương. Không ai chờ ở hắn một tiếng quát:

- Trói cổ cả Thất Cò đem ra đình cho ta. A, định rạch đầu ăn vạ à? Khép thêm cho bố con nó tội “rạch đầu ăn vạ”.

Thấy hai người tuần đã sắp sẵn thừng điệu bộ sun soe, Mải đành hất hàm bảo Cốc:

- Thôi anh ạ. Ông Lý đã bảo thế anh nên lấy giầu rượu đến tạ với cụ Chánh là hơn.

- Nhưng…

Sẹo nháy mắt cho bạn, tay huých tay:

- Không nhưng gì cả. Anh cứ phải nghe tôi. Rồi ngảnh sang Lý Tân: ông Lý ạ, ông cứ để tôi bảo anh ấy đi, không cần gì phải trói.

Tự mình, Mải chạy một mạch về nhà, bảo vợ lấy giầu và mua chịu rượu. Rồi hắn cầm đến. Vẫn tự mình, hắn thân dẫn bạn đến nhà lão Chánh Cựu xin từ tạ.

Tất cả đều hả hê ra về.

III

Cốc đi nốt!

Lão Phó Cò sống lùi lại cảnh nửa năm về trước, vẫn mụ vợ gù ấy. Ba gian lều, vẫn ba gian lều. Thiệt mất con chó ghẻ. Được lợi cỗ quan tài thực sự hoàn thành. Và bệnh lắp bắp luôn miệng nói những câu lẩn thẩn với mình. Và ho xé phổi. Lẽ ra, lão còn được cái áo vóc đỏ của làng mừng hôm khao thọ. Nó lại phải tiễn chân hai mụ nặc nô xuống nhà mẹ Nghị Dư. Quyết toán: trừ một đứa con đi tù, và hai đứa biệt tích: huề.

Từ hôm Cốc ra đi nốt, lão nằm suốt ngày. Lão nằm suốt đêm. Chẳng nằm thì còn biết làm gì nữa. Không cười. Không khóc. Nằm để lắp bắp nói. Nằm để chờ ho. Và nghĩ.

Lão nghĩ gì bây giờ? Lão có còn muốn sống nữa chăng? Có còn muốn chết nữa chăng? Có còn muốn gặp các ông bà ông vải để khoe lão cũng có một cỗ quan tài nữa chăng? Có còn muốn ngày lão chết sẽ là một ngày nắng, hay là một ngày râm? Chết đi một cách êm đềm, hay bệnh tật? Tất cả những cái lão ước mong nửa năm về trước, như ước mong một cơn ảo mộng, bây giờ, lão có còn mong ước nữa chăng? Ai biết!

Điều biết chắc chắn, là bây giờ, lão được tùy thích sống, tùy thích chết, thì lão lại không ra sống, cũng không ra chết. Mấy hôm trước, lão chỉ thích đừng ai đòi nợ. Mấy bữa rầy, lão chỉ thèm… ăn.

Điều biết chắc chắn thứ hai, là lão ốm từ khi Cốc còn ở nhà. Càng ốm từ lúc Cốc ra đi. Ốm trải nửa tháng nay. Mà ba bữa nay chưa được hạt cơm nào vào bụng. Chẳng có cơm, thì đã có bún ế của mụ vợ gù, nếu không thì lão sống làm sao nổi. Nhưng cái bún vừa chua, vừa mủn, vẫn không bằng cơm. Nghĩa là lão cũng đói trải ba bữa nay. Đã ốm, lại đói, chẳng ai bắt, lý đương nhiên, lão phải thèm. Thèm, có cần kén chọn thứ gì? Quả ổi. Quả sung. Miếng sôi. Miếng thịt…

Lão nằm nhớ lại từ ba năm, từ bẩy năm, từ cả bẩy mươi năm đời lão, xem lão đã được ăn vào mồm những thứ gì để mà thèm thứ ấy. Thèm hơn hết tất cả, là bữa cỗ hôm khánh thọ Bàn đào. Trời! Bây giờ mà lão được lấy một mâm. Không, chỉ cần một nửa mâm thôi. Chỉ cần một góc mâm thôi. Hay vài đĩa, vài bát cũng là đủ lắm rồi. Chỉ cần lấy vài đĩa, vài bát của mâm cỗ độ ấy cho lão ăn bây giờ, thì lão thú hơn được giời cho của. Cái món bóng độ ấy nó mới ngon làm sao! Món bóng cũng chưa bằng món mực. Món mực cũng chưa bằng món… tái dê. Tái dê chấm với tương gừng, để đưa cay cho tợp rượu đậu thì ngon quá là ngon! Nhưng ước tái dê lúc này, khó hơn ước của trái mùa. Thôi, giá lúc này, lão chỉ được một đĩa lòng lợn, ăn rồi cũng cam nhắm mắt.

Lão càng nhớ, lại càng thèm. Càng thèm lại càng đói. Và càng đói, thì tinh thần nó lại càng sáng suốt để khám phá ra các thứ gì có thể ăn. Nhờ tinh thần sáng suốt, lão mới sực nhớ ngày mồng một, làng có lễ Sóc vọng từ hôm qua. Nay đã mồng hai. Sao chưa thấy mõ biếu phần? Trong ba tháng hè, mồng một nào làng cũng làm lễ “cờ an”. Tất cả làng có một mâm xôi, một thủ lợn. Như vậy, phần của lão được bao nhiêu, ta đoán ra cũng thấy. Nhưng, một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp. Lão cứ cần phải hỏi, bất cứ là bao nhiêu. Huống chi “miếng giữa làng” này mới là miếng thứ ba của lão trong đời. Nó mới có khởi từ sau khi lão khao khánh thọ. Hai lần đầu việc nghĩ đến hạch phần biếu, lão nhường cho Cốc. Được rồi, hắn đem “lộc” của ông phát cho các con Ba Nông. Hôm nay, nghĩ đến phần, lão muốn nếm lần đầu tiên xem “lộc” nó ngon ra sao. Không vì chỉ có muốn nếm, cũng vì thèm. Càng thèm, càng đói.

Khi tinh thần sáng suốt, mọi giác quan cũng đều sáng suốt. Đợi mõ biếu phần, tuy rằng ho, tuy rằng lắp bắp miệng, lão vẫn lắng tai nghe xem có tiếng chân lạ ở ngoài hiên. Buổi sáng. Buổi trưa. Đói đánh át thèm. Bây giờ, lão hết cả thèm cỗ đồ nấu, thất từ. Hết cả thèm lòng lợn, tái dê. Hết thèm nốt phần “cờ an”. Lão cần có một bát cháo, lưng cơm, bún ế, bún thiu, muốn gì thì gì, miễn có cái gì nhồi vào bụng lão cho nó khỏi thắt lại, quằn ra, thắt lại.

Nhưng có cái gì bây giờ? Gạo hết. Tiền không. Không còn cả bún thiu bún ế. Có cũng phải đợi mụ vợ gù về chợ. Đợi mụ vợ gù, lão lại đành lắng tai nghe xem có tiếng chân bước ở ngoài hiên không.

Mãi không có tiếng chân. Song lại có tiếng “cục cục” ở phía đầu giường lão. Lão ngóc đầu lên ngó: một con… gà? Sao? Một con gà? Một con gà của nhà nào? Nó đến từ bao giờ? Mà đương lục đục trong lòng cối xay để bới tìm những hạt thóc không bao giờ có. Con gà giò trông kháu tệ! Và béo tệ! Trông như cái đít nó quay về phía lão trễ xuống thế kia, và đôi chân vàng mỡ thế kia, đủ biết nó là con gà mái giò sắp đẻ. Gà giò sắp đẻ ăn thì ngon tuyệt! Luộc nó lên, xé nó ra, rắc thêm rúm lá chanh thái nhỏ, chấm với tiêu muối, bỏ vào mồm nhai, thì nhai xong, chết cũng đáng đời!

Ồ nhỉ! Thì sao từ nẫy, lão nhớ lại để thèm đủ thứ, lão lại quên phắt món thịt gà là một thứ dễ ước nhất, lại đứng vào hạng ngon nhất trong các món ăn? Hơn cả lòng lợn, tái dê, đồ nấu, thất từ, thịt sỏ, thịt cầy. Hơn tuốt! Nó lại hơn cả… cơm, vì mình lão mà ăn con gà kia, thì hết cả thèm lẫn đói. Hơn nhất nữa, là nó chỉ cách lão có một… với tay. Chỉ cách có một với tay, mà phải chịu đói chịu thèm? Vô lý!

Hay là lão bắt? Một với tay, chẳng khó.

Nhưng bắt, nghĩa là bắt trộm? Không được! Từ tấm bé, lão không hề gian giảo của ai sợi tơ sợi tóc, huống chi nay đã bẩy mươi hai tuổi đầu, thì cũng phải sống cho nó trót đời.

Ý nghĩ này làm lão rụt vội cổ vào trong chiếu, để tránh những tiếng cảnh cáo của lương tâm.

Nhưng mà… lương tâm lão lúc này cũng… đói!

Ruột lão cứ thắt lại, quằn ra, thắt lại.

Và ác thay! Con gà vẫn cứ “cục cục, cục cục” thách thức, gạ gẫm lão như nó cũng muốn hy sinh cứu lão trong lúc này.

Lão lại thò cổ ra. Lão lại rụt cổ vào. Lão thử với tay lên ngang tầm cối. Lão lại rụt vội tay về. Cứ thế, đã bao nhiêu lần. Con gà vẫn cứ “cục cục”, đã bao nhiêu lần. Con gà vẫn cứ “cục cục”, trệ cái đít nung núc thịt, và gẩy cái chân óng vàng. Ruột lão thắt lại, quằn ra. Càng thắt lại, quằn ra. Làm thế nào? Âu đành… bắt!

Song trước khi bắt, lão tự hẹn với mình như đánh cuộc: lão chỉ với tay ra, hễ bắt được nó, lão mới thịt. Hễ không, thì thôi. Chứ cấm được đuổi theo.

Lão vẫn không với tay. Lão hối hận: thế là ăn trộm. Mà bẩy mươi hai năm nay, cũng đã trải nhiều phen đói bằng mấy bây giờ, lão vẫn không hề ăn trộm. Thế là thôi, không bắt. Không bắt thì lại bị ý nghĩ bắt trộm gà ám ảnh. Và đói, càng đói dữ! Thôi rồi! Đói ít thì mọi giác quan mới còn sáng suốt. Đói dữ, chúng mờ đi, mờ đi! Trước hết là tai. Tai lão bây giờ chỉ còn nghe thấy ý nghĩ bắt trộm gà nó tán rộng ra để giúp thêm lý lẽ cho lương tâm. Nó tán rằng: con gà kia, biết đâu chẳng vẫn sang kiếm ăn ở nhà lão từ nửa tháng trước? Một tháng chưa chừng! Vậy thì chủ nó chỉ có bỏ ra vài hào bạc mua nó, chứ không có công nuôi. Chính hạt rơi hạt vãi nhà lão nuôi nó mới thành lớn ngần này. Vậy thì lão không phải là bắt trộm. Nó lại tán rằng lão có một mình ở nhà. Cửa dả đóng kín, sao con gà nó còn vào được? Vậy thì tự nó tìm đến, tự nó chui qua cái lỗ sau bức vách, mà con chó ghẻ vẫn chui khi trước, số nó phải chết, chứ lão không đến nhà ai định bắt trộm kia mà!

Hai lý lẽ ấy khiến lão cả quyết thò cổ ra, với tay lên. Nhưng lão cũng vẫn cứ rụt lại, với lên, đến mấy lần. Lần sau cùng lão chộp! Một tiếng kêu. Vài tiếng cánh vỗ. Lão đã toan buông con vật ngay ra. Hối hận. Nhưng sao, lão chỉ chộp vào đầu cánh nó, nếu nó vùng mạnh, thì chẳng buông, nó cũng buột được. Đằng này không! Nó chỉ rẫy phành phạch vài cái, kêu lên kéc kéc vài tiếng cho có giẫy, có kêu. Rồi nó nằm yên trong tay lão. Thế là cả sự tự cuộc với mình, lão cũng được nốt. Thôi. Không cần nghĩ ngợi. Phải tìm con dao, mau!

Tìm làm gì? Con gà nắm chặt, lão lại thả ra. Ô hay? Nó vẫn sù cổ đứng im. Mào nó tái nhợt. Chân hết óng vàng. Ở mỏ nó ứa ra một thứ nước rớt và đục. Nó toi! Thảo nào, lão bắt dễ.

Nó toi, thì lão càng không mang tiếng là ăn trộm. Cần tìm dao làm gì nữa. Bàn tay lão bóp chặt vào cổ nó. Sau một vài giẫy giụa, nó lịm dần.

Tất cả những việc ấy lão đều làm khi lão nằm. Như vừa làm vừa chơi. Hễ có ai đến, lão vứt tọt nó xuống gậm giường. Tiện lắm!

Bây giờ, mới đến lúc cần phải thi hành thực nhanh mọi việc. Việc thứ nhất, tra thêm… rõi cửa. Việc thứ hai, bỏ xác gà vào cối xay, lấy rổ chặn lên trốc. Việc thứ ba, đun nước làm lông.

Như quên cả ốm, được cái đói chỉ huy, cả ba việc lão làm xong không đầy nhai dập miếng trầu. Mổ và luộc càng dễ hơn. Tìm chỗ đổ lông cho không ai nom thấy, mới là việc khó. Nhưng sự cần dùng khiến nẩy óc sáng kiến. Đói càng khiến mạnh hơn sự cần dùng. Lão đổ luôn ngay nắm lông vào bếp, vùi lấp gio ra ngoài. Tối sẽ đổ ra bờ ao. Giời biết!

Lão đương luộc gà với nghìn hình ảnh tươi đẹp. Mọi biến cố xa gần dần mất. Lửa rơm lem lém cháy, lúc bùng, lúc tắt, như những đứa trẻ mặc áo xanh, hồng, nhẩy múa. Nước trong nồi reo là những tiếng hát dăng ca.

Hòa với tiếng dăng ca, từ ngõ ngoài, vẳng có tiếng người ca. Tai lão nay đã thính hơn. Tiếng ca thành tiếng chửi:

- Cha bố tiên nhân đứa nào ăn trộm gà của tao!

Lão giật mình, luống cuống. Tiếng chửi cứ tiếp:

- Khắp làng xóm láng giềng, ai bắt được con gà giò của tôi thì giả tôi, không thì tôi chửi lên cho.

Không cuống nữa, lão yên tâm: chả biết kẻ chửi đó là ai, song nó chưa biết lão ăn trộm gà. Yên tâm rồi hối hận: giá nó rao độ một giờ trước… Lão tặc lưỡi. Thôi, cả đời mới có một lần. Ai muốn ăn trộm làm gì.

- Cha bố tiên nhân thằng nào con nào ở gần ở xa ăn trộm gà của tao!…

Chửi cứ chửi. Gà cứ chín. Lão cứ vớt ra. Chặt bầy được ba đĩa. Nếu còn lòng là bốn. Nhưng lòng, lão đã ngốn hết từ khi đương luộc. Rồi chặt bầy đến đâu, ngốn đến đấy. Ngốn cả đĩa thứ nhất. Ngốn gần hết đĩa thứ hai. Già thì háu đói, chứ ăn được bao nhiêu. Có thế đã lưng lửng dạ dày. Giờ, mới nghĩ đến lá chanh. Lão ra vườn hái.

- Cha bố tiên nhân nhà mày, nó ở nhà tao nó là con gà, nó về nhà mày nó biến ra con thành nanh đỏ mỏ, nó mổ chết người nhớn người bé thằng nào con nào bắt trộm gà của tao kia!

Không dám ra sân nữa, lão lại ngồi bốc ăn. Vừa ăn, vừa cười nói một mình:

- Thành nanh đỏ mỏ thì cũng đã chui vào bụng rồi. Mổ thế nào được nữa mà lo chết.

Tiếng chửi xa dần, vọng về ngõ khác. Lão yên chí. Còn hơn một đĩa, với hai chân, hai cánh, một cái đầu, một xương sống mà lão không gặm được. Thôi thì để phần mụ vợ. Chỗ nạc, bây giờ lão mới đi hái lá chanh vào để nhắm nốt với chỗ rượu vét chai từ khi còn Cốc. Vì nẫy giờ còn mải ngốn cho đỡ đói, đã kịp nghĩ gì đến rượu đâu!

Tiếng chửi không còn vọng. Thế là tiêu cái án trộm gà. Lão rung đùi thở dài.

Thình lình, mấy tiếng gọi cửa. Giật bắn mình lên đánh rơi cả đũa lẫn chén, lão hấp tấp nhặt nhạnh tất cả cho vào rổ, nghệ ráo cả lên bàn thờ, rồi mới lên tiếng:

- Ai?

- Chúng cháu đây! Tiếng lũ con Ba Nông.

- Đéo mẹ con mẹ mày! Lại kéo sang ăn phần sóc vọng ông đấy chứ gì? Đã thấy nó biếu đâu. Ở đấy, rồi ông mở.

Ba đứa trẻ, một trai, hai gái, trông cũng ít… kháu khỉnh. Đứa lớn, độ mười tuổi, mắt toét, bế đứa bé độ lên hai, đầu thì bằng quả mít mà mình bằng cái que. Đứa nhỡ lên bốn lên năm, trốc lở đầy người. Cả ba giống nhau ở cái mặt cùng đần độn, và cái bụng cùng đầy giun sán.

- Bố mày có nhà không? Mẹ đi tỉnh về chưa? Lão chào chúng trước.

- Bố ra đánh tổ tôm ngoài cụ Chánh. Mẹ vừa về.

- Chúng mày đến ăn lộc của ông chứ gì?

Hai đứa lớn mút tay.

- Thôi được, cứ về đi, lúc nào nó biếu, ông bảo bà Trẻ đem đến.

Vẫn đứng mút tay, chúng không nhúc nhích.

Làm thế nào để ăn hết con gà? Miệng lão thấy chua lắm! Lại mới tợp được vài tợp rượu, lòng vừa dịu đói lại thấy nóng ran lên… Hay là… cứ để chúng ở đây, đóng cửa lại, hạ rổ xuống ăn. Thế cũng được. Bởi vì chúng có lớn mà chẳng có khôn, biết lão ăn gì mà sợ? Nhưng chẳng lẽ lại ăn một mình, để chúng đứng chầu hẫu. Tội nghiệp trẻ: Ông nào mà chả thương cháu, cũng như dâu nào mà chả khinh cha! Sau một hồi suy nghĩ rất lung, lão với lên bàn thờ, lấy rổ thịt, ngả ra. Lão bảo thằng lớn nhất đặt em đấy, đi đóng cửa lại, rồi gọi chúng đến, làm như chia phần:

- Này, cho thằng Trung con cái cẳng này. Con Hiếu cái cẳng này. Thằng Thảo con miếng lườn này. Ở đây mà ăn, đợi chốc nữa có phần việc làng, ông cho nữa.

Phân phát đoạn, lão khật khưỡng đưa cay, ai còn để ý gì đến chúng. Chén xong, lão nằm kềnh ra ngủ. Khi đã thức trắng ba đêm vì đói, khi sắp chết đói, được no say cẩn thận, thì người ta ngủ phải biết rằng không còn thiết chó gì là… đời!

* * *

Lão ngủ say lắm. Mơ rất nhiều. Lão mơ ra chợ mua được con cá quả to làm thức nhắm. Mơ ra đình phá cỗ việc làng. Đương mơ sắp phải nhịn đói ở nhà quê, lão mơ vụt được Bẩy Út đón ra ăn cao lâu ngoài Hà Nội. Mơ cả thấy Tư Sếu, Sáu Diệc. Cả vợ chồng Hai Cốc. Đương mơ cùng chúng đối ẩm ở hàng cháo lòng, lão mơ lên tiên. Trên tiên, lão thấy lão đương dự bữa tiệc tế thọ Bàn đào. Cứ thế nhẩy từng bước một, lão mơ lung tung, không cần trình tự.

Lão chỉ còn mang máng nhớ lão trở mình thức giấc hai lần cả thẩy. Lần đầu thức giấc, vì tiếng cửa động. Con Ba Nông kéo nhau về. Lão biết. Nhưng tặc lưỡi:

- Chào ồi! Kệ cho chúng về.

Đoạn trở mình vào trong tiếp tục giấc mơ.

Lần sau thức giấc, vì tiếng khìn khịt như tiếng chó đánh hơi ở gian bếp. Lão vẫn tặc lưỡi:

- Chào ồi! Có cóc khô gì ở bếp mà sợ chó ăn mất. Kệ cho nó đánh hơi.

Lại trở mình, lão tiếp tục mơ.

Đến lần thứ ba, cánh cửa mở toang, lão vẫn như còn thấy trong mơ. Lão thấy mình đương nằm bắt chân chữ ngũ trong cỗ quan tài của lão đã thực sự hoàn thành, thì có một làn hào quang sán lạn tràn vào. Đi sau làn hào quang, là bốn người: ba đàn ông, một đàn bà. Sau bốn người là ba cháu lão.

Một tiếng quát:

- Ông cụ Thất ngồi dậy!

Lão bàng hoàng tỉnh, mở to hai mắt: quả thị bốn người thực. Một Phó lý, một Trưởng nhất, một trạ tuần và người đàn bà là con vợ nhà Hương Đuềnh.

Lão vẫn còn ngờ mình trong mơ, nếu không có tiếng quát thứ hai:

- Kìa! Dậy để cho tôi hỏi đây.

Chắc chắn là sự thực, lão bàng hoàng ngồi nhỏm liên tưởng ngay đến việc chẳng lành. Lão phải cố trấn tĩnh mới khỏi run, để hỏi một câu cho nó có vẻ tự nhiên:

- Kìa, ông Phó, ông Trương. Hai ông đến chơi có việc gì thế ạ?

- Việc trộm gà. Ông có ăn trộm gà của bà Hương, thì ông phải nói thực?

Lão làm mặt ngây dại:

- Gà nào mà tôi ăn trộm?

- Nhưng ông có ăn thịt gà không đã? Ăn thịt, chứ không ăn trộm.

- Gà nào mà tôi ăn?

Người có chức Phó lý vẫy lũ con Ba Nông. Thoáng bóng chúng, lão phát run.

- Những thằng kia! Có phải vừa rồi ông mày cho chúng mày chân gà không? Và mày khoe với cái Gái, con ông Xã Tảo không?

Hai đứa lớn, ngây độn, mút tay, gật.

Họ quay lại nhìn lão. Lão giẫy nẩy lên chối bai bải:

- Nó nói láo! Nó nói láo! Chúng mày giết tao nhé! Nó nói láo. Tôi không ăn.

Mụ Hương Đuềnh bàn:

- Thôi được. Nhờ các ông hãy đi khám nhà xem. Khám dao, khám thớt. Hễ có dính máu, dính thịt, thì có mà chối đằng giời cho thoát.

Thất Cò nhẹ nhõm: làm gì có dao dính máu? Làm gì có thớt dính thịt? Cũng may mà nhà không thớt, lão đã chặt gà lên một cái mê rổ rách, rồi vùi cả vào đống gio. Lão thách già:

- Đấy! Các ông các bà cứ khám. Tha hồ.

Song họ chẳng phải khám lâu. Khi vừa sang gian bếp cả bốn người đều reo lên một lúc:

- Ồ nắm lông! Nắm lông gà nào mà chó bới tung ra đây? Chính lông gà. - Và hãy còn ướt.

- Ông Thất. Ông không ăn thịt gà, sao đây lại có lông gà còn ướt như mới vặt?

Thất Cò vẫn chối:

- Tôi không biết! Thế dễ các ông cấm không cho tôi ăn thịt gà của tôi à?

- Thịt gà của ông? Ông mua từ bao giờ? Mua của ai? Nuôi bao giờ? Nuôi ở đâu? Có ai biết ông mua không? Có ai thấy ông nuôi không? Ông phải nói!

Bị dồn thẳng một hồi, lão lúng túng, ấp úng…

Mụ Hương Đuềnh bây giờ mới sắn váy, sổ lại sát mặt lão:

- Kìa! Sao không nói? Sao không nói? Cha mẹ kiếp cái mặt. Cái mặt thế mà đi ăn trộm gà. Ông Thất Cò mà đi ăn trộm gà! Ối làng xóm láng giềng ơi; đến mà xem ông Thất Cò ăn trộm gà! Đến mà xem cái mặt ông Thất. Cha mẹ kiếp, cái mặt!…

Phó lý gạt mụ ra, rồi quay bảo người trạ:

- Thôi, không cần phải nói nhiều. Người ta già lão, không cần phải chửi. Anh Đĩ! Nhặt mớ lông gà lại, đem ra đình dựng trống họp làng cho tôi.

Bốn người hùng hổ bước rảo ra sân.

Thấy nói họp làng, lão hoảng sợ, chạy theo túm vạt áo mụ Hương Đuềnh:

- Bà Hương! Tôi van bà. Quả tình tôi có đói quá, nhưng không biết là gà của bà. Bà Hương, tôi chót…

Mụ gạt phắt tay lão:

- Đói thì ăn ngô ăn khoai, không có thì nhịn chứ! Sao lại ăn trộm? Chả cứ gì của tôi.

- Bà Hương! Tôi van bà. Bà để tôi đền. Mẹ nó về chợ, tôi đền tiền bà. Bà bỏ quá cho, chứ họp làng, tôi chết mất. Bà gọi giúp các ông ấy lại.

Một cái hất tay làm lão ngã quỵ xuống đất.

- Lấy xác ra mà đền. Không biết. Chạy ra mà van các ông ấy. Một xu chả có, lấy gì mà đền người ta?

Lóp ngóp bò dậy, lão toan chạy theo những người kia. Song họ đã đi xa mất rồi. Chợt nẩy một định kiến trong đầu, lão quanh trở lại.

Lão vừa trèo lên giường, thì tiếng Nông vợ đã chì chiết kêu la từ ngõ:

- Giời đất ơi! Là giời đất ơi! Thế này thì tôi sống làm sao được! Bẩy mươi tuổi đầu chết chẳng trọn đời. Còn đi ăn trộm gà của người ta.

Thị vào, hai tay khuỳnh lên háng, đứng trước lão, miệng vẫn kêu rên:

- Thế thì tại làm sao ông ăn trộm gà của người ta?

Lão ứa nước mắt:

- Khổ lắm! Tôi đói… đói mấy hôm nay.

Bỏ khuỳnh tay, thị xỉa sói:

- Đói! Đói thì muốn ăn gì, muốn ăn nem công chả phượng gì, ông phải bảo tôi, tôi mua cho ông chứ? Chẳng qua là ông chỉ nghe cái con chết mất thây mất xác là cái con gù. Ông khí khái! Ông khí khái để bêu xấu bêu hổ các con, bôi gio bôi chấu, chát bùn chát cứt vào mặt chúng tôi. Ông khí khái thế thì sao không cứ nhịn đói mà chết?

Lão gục mặt vào gối, thổn thức:

- Thì tao vẫn muốn chết. Tao chỉ có là muốn chết. Nhưng nào chết… chết được!

- Thế thì ông sống để bôi gio chát chấu vào mặt chúng tôi hử? Giời đất ơi là giời đất ơi! Mấy thằng con ông, một thằng đi tù, một thằng công nợ, hai thằng công nợ, ba thằng công nợ, một thằng nửa người nửa ngợm là cái thằng Nông, còn chửa đủ làm khổ làm nhục tôi sao? Bây giờ, tôi lại phải đâm đầu đi van đi lậy khắp làng để người ta không trói ông lại, người ta không điệu ông xuống phủ, người ta tha bỏ tù ông. Giời ơi là giời! Đất ơi là đất!

Thị đã vùng quay ra để “đi van đi lạy”. Lão ngẩng lên, lau ráo mắt, gọi:

- Chị Ba! Chị cứ về nhà làm gì thì làm, tôi không dám phiền chị đi đâu cả. Cho nó trói. Cho nó giải. Cho nó bỏ tù. Mặc xác tôi cho tôi chết.

Mặt hầm hầm, thị quay vào xốc váy lần nữa:

- Ông chết thì ông cứ chết. Ông thì ông còn cần gì ai kia chứ. Nhưng mà ông có biết rằng ngày mai, ngày kia, năm bẩy hôm nữa, con ông ra tranh bầu Lý trưởng, mà bố đi ở tù vì ăn trộm gà, thì cái mặt thằng Nông chó nó cho ra! Chó nó bầu cho!

Thế rồi thị vùng đi.

Lão quả quyết ra nêm chặt cửa. Lão quả quyết đứng lên giường. Lão cởi tấm khố dưới hạ bộ ra. Lão vắt nó lên xà nhà. Lão thực hành ý định lúc nẫy: tự tử!

- Ừ chỉ có chết! Chỉ có chết mới khỏi nhục. Chỉ có chết thì các con nó mới khỏi nhục. Chỉ có chết mới khỏi đói, mới khỏi đi ăn trộm gà. Tự nhủ mình, rồi lão tự nhủ thêm: Tại sao từ trước lão lại không nghĩ đến cách giản dị này? Từ trước mấy hôm? Từ trước mấy tháng? Từ trước cả khi khao? Thì có phải lão đã được mồ yên mả đẹp rồi. Việc gì để mãi đến hôm nay lão mới nghĩ đến? Nhưng thôi, dù có mất hết tất cả, cả của lẫn con, cả tiếng tăm lẫn danh giá, lão chết bây giờ vẫn kịp. Lão không còn sợ phải bó chiếu, cho bốn đứa lôi ra đồng chôn như chôn một con chó hủi. Cỗ quan tài của lão đã hoàn thành.

Vừa lẩm bẩm, tay lão đã tết xong hai đầu khố thành một cái tròng. Khoan! Không lẽ chết lại… cởi truồng. Lão đi lấy cái bao tải quấn xuống dưới thân, che kín cả đùi và đít. Lão lại đứng, nhớ thêm về cả một cuộc đời quá vãng. Hỏi xem trải bao nhiêu vinh nhục? Lão chỉ thấy nó toàn có nhục. Cái vinh độc nhất, vẫn là cái… khao. Ấy thế rồi lão cứ liên miên nhớ từ cái khao đến tiệc Bàn đào, từ tiệc Bàn đào đến các bữa cỗ… Liên miên… Có lẽ lão đã quên mất tự tử rồi, nếu lão không sực nhớ đến việc bắt trộm gà, và mọi việc vừa mới xẩy ra.

Bằng một nhất định, lão đứng kiễng chân lên, trông lại ba gian lều một lượt, và thêm một lượt nữa ngắm kỹ cỗ quan tài. Lão kiễng chút nữa, hai tay với dải khố, kéo gần sát lại. Lấy hết sức mình, hai tay lão phải đu lên cho đầu mới vừa tấm khố. Bằng một nhất định khác, lão đâm đầu vào tròng.

Con người giẫy giụa. Cái khố giẫy giụa. Mỗi cái giẫy là một cái cả người, cả khố đưa đi đưa lại như người rún đu. Cái giẫy cuối cùng vừa qua. Dây khố từ từ đứng…

Thình lình, có tiếng đập cửa. Rồi tiếng bẩy, phá. Cửa đổ. Năm sáu người gậy gộc ồ vào:

- Ôi lão tự tử! Anh em ôi!

Chửa đợi rứt tiếng kêu, năm sáu người đều nhảy bổ lên giường, giật đứt khố, cởi nút thắt ra, ôm xốc lấy cái xác còn mềm nhũn, đặt nằm. Lại một loạt ồ lên:

- Anh em ôi! Chưa chết! May quá! Chưa chết!

Vì ai để cho lão chết? Bốn năm người xúm đến. Họ xốc nách lôi tuột lão đi.

IV

Có dễ là lần thứ hai, trong bẩy mươi năm, lão Thất Cò ra đình giữa lúc việc làng. Lần trước ra, định kiện Trương Tùng chửi lão không khao. Lão còn nhớ rõ hôm ấy, làng cũng họp bắt vạ đám chửa hoang, con gái Xã Kình. Lão có ngờ đâu rằng lần này ra, làng lại bắt vạ chính… lão.

Quang cảnh đình vẫn như lần trước. Vẫn cụ Tiên, cụ Thứ, ông Chánh, ông Nhang, ai ngồi chiếu nấy. Vẫn những cái mặt nhũn nhặn, hóm hỉnh, tủn mủn, khinh người, chợt thấy lão bị điệu đến, càng hợm hĩnh, khinh người hơn. Bảo rằng những cái mặt ấy, tất cả những cái mặt ấy đều đã có một lần nhũn nhặn quá thành khuất lụy, lễ phép quá thành xun xoe, hôm chúng vác đến nhà lão dự tiệc thọ Bàn đào. Nhưng đó là việc khác.

Chỉ có một điểm không giống lần trước, là ngoài tường, có rất nhiều trẻ con, người lớn, đàn ông, đàn bà xúm lại đông như người làng vào đám. Và trong tường, ngay gần chỗ lão Thất, cùng với dăm người nữa… Đĩ Mải đương… đứng tựa cột đình.

Trông thấy Mải, lão chợt càng hổ thẹn, nhưng cũng chợt yên tâm. Bao nhiêu hổ thẹn của lão, vì sự có mặt của Mải, đều nhẹ bớt. Nhờ thế, lão mới dám khẽ ngẩng đầu lên liếc trông mọi người đương thi nhau nói to lên tất cả ý nghĩ đáng nên thầm kín của họ về lão, để góp thành một thứ ồn ào.

Cụ Tiên đã phải gãi bụng chờ, và đập quạt xuống chiếu đến lần thứ tư, mọi tiếng mới im. Cụ Thứ vuốt vểnh hai càng râu. Cụ Bá bảo trạ điệu lão đến gần bệ của họ cho cụ Tiên hỏi.

- Ông Thất! Sao ông ăn trộm gà của Hương Đuềnh. Nó có nhờ làng xử. Và hiện có chứng cớ là nắm lông đây. Ông bảo sao?

Liếc Đĩ Mải, thấy hắn vẫn chăm chú nhìn mình, lão Thất Cò mạnh dạn:

- Bẩm làng, bởi vì tôi… đói.

- Tôi đói! Hơn năm chục lỗ miệng nhắc lại thành một tiếng. Một tiếng ấy lại đẻ ra biết bao ồn ào, ồn ào. Làm cụ Tuần anh lại phải đập quạt mấy cái luôn:

- Ông đói sao ông không ăn cơm?

- Tôi làm gì có cơm.

Lão vẫn liếc Mải trước khi cất mỗi câu trả lời:

- Sao ông không đong gạo?

- Tôi làm gì có tiền mà đong gạo.

- Không có tiền thì hỏi vay chứ, hả?

- Bẩm, ai cho tôi vay mà tôi vay.

Đập mạnh quạt mấy cái cho mọi người chú ý đã, cụ Tuần anh mới nói to lên:

- Nếu ông không hỏi vay ai được, thì xuống hỏi tôi, hỏi quan Lãnh, hỏi ai ở đây mà không cho ông ăn được một vài bữa?

Liếc luôn Mải mấy cái để cầu cứu. Lão vẫn không biết đáp sao câu ấy.

Đứng ngoài, Sẹo buột miệng:

- Bẩm các cụ, nếu được các cụ thương cho thế, thì ông ấy chẳng phải xin ai, cũng chẳng phải vay ai…

- Im! Cụ Tuần em, và quan Lãnh đều đỏ tai, đều quát. Ai hỏi đến thứ anh?

Rồi, vẫn lão Tuần trông về lão Thất:

- Nói tóm lại, là ông vẫn cố ý ăn trộm gà thực chứ không phải vì đói. Tội ăn trộm, lý ưng làng phải lập biên bản, bẩm phủ làm án vi cảnh, sáu ngày tù, mười hai đồng án phí. Nhưng vừa rồi, tôi và tất cả các cụ đồng dân đây đều có thấy chị Ba đến kêu xin châm chước cho việc bẩm phủ, và hỏi nhà Hương Đuềnh nó cũng bằng lòng nhận đền mà không theo kiện ông. Như vậy, việc bẩm phủ, làng cũng châm trước tha cho…

- Bẩm trên hai cụ lớn, và các cụ. Sao lại tha?

Người đứng lên nói là Thơ Cần, vốn có tư thù với Ba Nông.

- Bẩm hai cụ lớn, con nói xin hai cụ lớn bỏ quá cho, cụ Tuần là họ nội, quan Lãnh họ ngoại với ông Thất Cò. Các cụ xử như thế thì khí thiên, đàn em họ không phục.

Nói được một câu bẻ người trên, kẻ đàn em ấy đắc ý, vùng vằng ngồi xuống.

Lão Lãnh trông lão Tuần. Lão này trông hỏi ý các hàng chức sắc, kỳ mục.

Lão Chánh tổng Đương đứng dậy:

- Bẩm các cụ đồng dân, các cụ lớn là nhất làng, các cụ xử cho ông Thất như thế có lượng lắm. Bác Thơ Cần nói rằng đàn em họ không phục, thì hỏi đàn em là những ai? Hay chỉ có mình bác thôi?

- Bẩm ông, chính ông làm thày chạy Lý trưởng cho Ba Nông mà ông lại chẳng bênh!

- Bênh hay không, đã có làng. Cái gì ta cũng phải lấy sự công bằng. Bây giờ, tôi xin cụ lớn hỏi ai bằng lòng xử tha cho ông Thất Cò thì đứng lên, ai không phục thì nói lên… Làng cứ chiểu theo đa số mà xét.

Đề nghị của lão được thi hành không ai phản đối. Trong hơn năm chục người, chỉ có độ mươi người về phe Thơ Cần không phục, còn toàn thể bằng lòng tha cho Thất Cò.

Mươi người kia đồng loạt rủ nhau bỏ ra về. Lão Tuần lại đập quạt:

- Ai nấy yên đã. Tuy vậy, “công pháp bất vị thân”. Một lẽ là muốn để cho không ai còn nghi ngờ chúng tôi bênh người trong họ. Hai lẽ là nếu đã tha không bẩm phủ, thì cũng phải nghị phạt ông Thất ăn trộm gà ở trong làng với nhau, để làm gương cho con em, kẻ dưới, có phải không? Vậy thì làng cứ nghị phạt năm đồng…

- Bẩm các cụ, phạt như đánh bùn sang ao! Ông ta làm gì có tiền.

- Không có thì vợ chồng Ba Nông phải nộp cho làng số ấy.

Nông vợ và Nông chồng cố nhiên không có mặt. Thơ Cần đã bước ra, đứng lại phản đối:

- Bẩm các cụ, nếu không bẩm phủ, các cụ phải ngả vạ, thế là nhẹ lắm. Từ xưa đến nay vẫn thế. Công pháp bất vị thân…

- Đã đói bỏ mẹ mới bắt trộm gà ăn cho khỏi chết, còn ngả vạ cái nỗi gì?

Thơ Cần sầm mặt, trông ra:

- Anh Đĩ Mải im! Ai bàn việc làng với anh? Này, có muốn nói, vào đây ta nhường chỗ cho ngồi mà nói.

Đoạn, y ngảnh lên chiếu các cụ:

- Xin cứ là phải bắt vạ. Nếu làng không thuận nữa chúng tôi làm giấy “giác” lại tỉnh. Muốn đi đến đâu thì đi. Nào, ai cho tôi nói phải nhẽ, thì đi về.

Mọi chiếu đều gật, nhường lời cho lão Tuần:

- Ừ thôi, bắt vạ cũng được. Phép vua thua lệ làng. Thày Phó lý đâu? Trưởng nhất. Trưởng nhì đâu? Lấy năm người tuần vào nhà ông Thất Cò xem có cái gì bắt hết ra đây để làng ngả vạ.

Mấy tiếng “dạ” lên tăm tắp. Ai cũng nhìn vào mặt lão để lấy chút khoái trá khi thấy lão lo sợ. Trái lại, lão bình thản hơn thường. Cả ngoài kia, Đĩ Mải cũng bình thản hơn thường. Và lại tủm tỉm cười. Họ bình thản, vì ngả vạ lão thì có cái gì? Có độc một cái khố, thì đã làm dây thắt cổ rồi. Hay bắt cái khố ấy ra cho làng… thắt cổ?

Ngồi đợi suông nhàn mõm, họ thi nhau ra những bài luân lý cho kẻ “can phạm”:

- Không có thì đi vay, chứ sao lại đi ăn trộm? Mà chả vay ai được, thì đi mà vác bị vác gậy ăn mày, còn hơn là ăn trộm.

Một kẻ khác:

- Việc gì phải thế? Tôi như cụ, tôi cứ đến nằm ở nhà Ba Nông xem nó có phải nuôi không.

Một kẻ khác nữa cãi theo:

- Khốn nhưng mà nằm ăn không ở nhà nó, vợ nó không móc họng ra. Nó còn bắt giữ con cho nó, xay lúa, giã gạo, nấu cám, băm bèo, cho lợn, mỗi ngày nó giao cho ngần ấy việc làm từ gà gáy đến nửa đêm, không xong cho nó, thì cứ gọi là… Chả phải đợi bác xui, cũng đã năm lần bẩy lượt đến nằm ở nhà nó rồi, nhưng không nuốt trôi cơm, mới lại phải bò về với vợ kế.

- Thế thì đói sao không chết? Tôi mà đến nước ấy thì tôi cứ là chết quách đi cho nhẹ nợ.

- Tôi thế, tôi cũng đâm cổ mà chết.

Đĩ Mải buột mồm, nói chõ:

- Chết thế đếch nào được. Các ông lúc no bụng thì nói thế. Cứ cho các ông đói một bữa xem…

- Ai nói chuyện với anh? Ai nói với anh?

Lão Tuần, vốn chẳng ưa gì Mải được dịp quát theo:

- Đĩ Mải! Ai nói chuyện với các anh? Muốn đứng đấy thì im. Không thì ra! Ra hết!

Đến lượt lão trông mọi người, gõ quạt giảng luân lý:

- “Phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất…”. Ông Thất Cò! Ông có nghe tôi nói không hả? Người ta ở đời, cái gì cũng vậy, đói cho sạch, rách cho thơm.

Bao nhiêu miệng phụ họa theo:

- Nhì ạ. Đói cho sạch, rách cho thơm!

Cứ ngứa miệng. Mải hỏi khẽ người đứng bên:

- Đói cho sạch, rách cho thơm là cái chó gì?

- Anh này lạ! Là chữ của Thánh nhân.

- Thế thì sao cứ thằng đói, Thánh nhân mới khuyên phải sạch? Cứ thằng rách mới răn phải thơm? Còn những thằng no ắt là cứ việc bẩn như… chó! Những thằng lành cứ việc thối như… cứt!…

Mấy tiếng sau, vì hắn quên mất rằng mình đương đứng tại đình, chót hăng máu buột miệng nói to lên, làm cụ Tiên chỏ quạt vào thẳng mặt:

- Đĩ Mải! Anh bảo cái gì bẩn? Cái gì thối như gì hả? Trạ! Đuổi cổ chúng nó ra ngoài kia.

Biết thân, lần này chẳng để đuổi, Mải cũng tự ra. Đến sân đình, hắn gặp bọn Phó lý, Trưởng nhất về, mặt ỉu như bánh đa dúng nước.

- Thế nào? Không có gì cả à? Ai nấy tranh nhau hỏi.

- Bẩm, không có gì cả.

Cụ Tiên lắp lại kính lên mắt:

- Anh đã tìm lục khắp nhà? Không có nhẽ. Độ trước Hai Cốc về có khối là đồ đạc thôi. Sao lại không?

- Bẩm, bán hết cả từ lâu ạ. Chỉ còn vài cái nồi đất, vài cái tã đụp. Bẩm, với lại cỗ quan tài! Nhưng chúng con tưởng ai đi rước cỗ quan tài làm gì?

Cụ Tiên, cụ Thứ và mấy bô lão gật đầu:

- Ừ nhà đương làm ăn mát mẻ, ai rước cỗ quan tài về làm gì. Thế ngoài ra, không có gì hết cả?

Bọn trạ tuần cũng chẳng buồn đáp cho câu hỏi thứ một trăm mốt ấy.

Ai cũng buồn. Chỉ có Thất Cò là sướng. Sướng nhất, là lão đã có câu trả lời cho những nỗi băn khoăn trong mấy tháng: tại sao mấy lâu nay, bọn khách nợ lớn, chủ nợ bé đứa nào cũng kẻ trước người sau đến vơ vét từ cái nồi, cái dế, mà không đứa nào đả động đến cỗ quan tài vẫn nằm sờ sờ ra đấy? Thì ra “nhà đương làm ăn mát mẻ, rước nó về làm gì”. Sướng rồi, thiếu một chút, lão hích hích cười.

- Vậy thì làm thế nào? Cụ Tiên hỏi cụ Thứ.

- Vậy thì làm thế nào? Cụ Thứ hỏi các bô lão.

Hơn năm chục cái trán mênh mang đều nghĩ ngợi. Nghĩ ngợi để tìm ra cái gì cho… làng đánh chén. “Tốt mõ không bằng gõ thớt”. Tục ngữ đã nói mãi. Bận sau dựng trống họp làng ai ra?

Hơn ai hết, cụ Tiên lấy năm đầu móng tay lêu lổng dài gõ lên cái trán mênh mang. Đột nhiên, cụ “à” như mới lôi được ở đó ra một diệu kế:

- Được rồi! Này Trưởng nhất!

Trăm con mắt nẩy lửa đổ dồn lại lão.

- Các anh hãy cứ đi khiêng về đây cỗ… quan tài!

Đương sướng, Thất Cò lặng ngắt người, mặt chóng, mắt hoa. Mọi người khác thất vọng ít hơn.

- Nhưng đem về phát mại thì ai mua? Hay là cụ lớn tạm ứng…

- Ừ, tôi tạm ứng tiền. Thế nhưng mà, Trưởng nhất! Gỗ có tốt không đã? Đáng giá độ bao nhiêu?

- Bẩm cụ lớn, gỗ đề, tốt lắm ạ. Đóng kỹ. Trạm chổ long, ly, quy, phượng, cẩn thận ạ. Bẩm bây giờ giá mua ở Ngã tư cũng phải tính đến trên dưới tám chục đồng.

- Thế thì được rồi. Linh tám chục đồng, bán đấu giá cho ai cũng được đôi ba mươi đồng. Các chú cứ đi khiêng về đây. Nếu ai cũng kiêng không dám lấy, tôi cứ biết tôi tạm ứng hôm nay cho làng ba mươi đồng. Tôi lấy! Ở nhà, cụ cố cũng… đương yếu.

Như bị hất bởi một cần tre, lão Thất Cò nhẩy cẫng lên một cái.

Rồi lão cắm đầu đuổi theo lũ tuần trạ.

Song khốn nỗi! Lão đuổi theo thế nào được! Cứ mỗi cái lão lò cò nhẩy cẫng lên như chân sáo, thì lại ngã dúi về bên tả, ngã dúi về bên hữu, nếu không ngã sóng soài.

Công chúng ở đình, người già, người trẻ, con gái con trai chạy ồ theo lão cười chế rầm trời.

Cứ mỗi cái lão ngã, chúng lại reo lên. Không ai can. Có kẻ cầm sành gạch ném theo lão vào lưng, vào đầu. Chẳng ai nâng. Vài kẻ vô lại còn tinh nghịch, ngáng chân hoặc thọc gậy ra giữa đường, để cho lão ngã nữa, rồi ngã nữa!

Mỗi tiếng lão rống:

- Ới làng nước ơi! Nó ăn cướp! Ăn cướp!

Là nghìn tiếng đối chọi:

- Ới làng nước ơi! Lão Thất ăn trộm gà…! Trộm gà!

Do kêu, dân làng lại tuôn ra như nước, chạy theo. Càng cười. Và càng thêm kẻ tinh nghịch.

Về đến ngõ nhà, lão mới gặp Đĩ Mải. Thực không may, Mải bỏ ra về trước mất, sợ ở lại, y nóng tai lên, thế nào cũng sinh sự.

Song gặp được Mải, lão cũng gặp cả cỗ quan tài đương bị khênh ra.

Lại như bật bởi một cần tre, lão ôm choàng lấy cỗ quan tài. Ôm trượt. Lão ôm lấy bọn tuần. Lão bíu lấy chúng, lão giằng áo, lão cắn tay, lão lậy van, lão chửi rủa.

Bọn tuần cùng cười rộ, vừa gỡ lão ra, như gỡ đỉa. Gỡ không được, chúng đẩy. Đẩy, lão vẫn bám. Chúng đạp, chúng đá, chúng hất ngã, chúng giày xéo lên.

Một mình Mải không tài nào cản nổi lão lúc máu đương hăng. Hắn cũng bị lão cấu, lão xé, lão cắn, lão cào, và bị đánh lây bởi bọn tuần trạ.

Thừa lúc bọn khiêng nghỉ để đổi tay, lão lật phắt ván thiên, nhẩy tọt vào nằm thu hình trong cỗ hậu sự.

Lại một chuỗi cười nữa:

- Anh em ơi! Ông Thất Cò chết! Tò tí te! Lão Thất Cò chết. Ới ông Cò ơi là ông Cò ơi!

Lôi lão dậy, lão bám chặt, xốc lão dậy, lão cắn. Họ bàn nhau khênh cả lão ra đình.

- Tò tí te! Ới ông Thất Cò ơi!

Mải chạy xông đến thử một bận cuối cùng. Hắn cởi áo đưa nhờ một người cầm. Rồi moi hai tay vào cỗ quan tài, hắn ôm bế xốc lão chạy một mạch về, mặc chửi, rủa, cấu, xé…

Trừ vợ chồng Ba Nông, làng trên xóm dưới xúm đầy nhà lão. Thấy lão trên giường lăn xuống đất, quằn quằn quại quại và hết cào mặt đến đập đầu, hết đập đầu đến gào chửi, ai nấy lại cười ran.

Mải lậy van họ đi về. Họ xúm thêm lại. Hắn đẩy họ ra. Họ kéo vào nhiều. Không dùng lời, hắn đưa tay sục sạo lên mái tranh. Tìm được con dao bầu, hắn giật xuống, chạy đi chạy lại, vừa hoa lên mấy vòng. Bấy giờ, họ mới chịu giãn.

Biết rằng thắng thế, hắn vung dao, đứng chặn ngang bậu cửa. Hắn hét:

- Đứa nào muốn sống thì cút. Muốn chết thì vào đây!

Ba bốn chục đàn bà trẻ con xô đẩy nhau tìm lối tháo thân. Người lớn tản mạn dần.

Vài kẻ muốn cứu vãn danh diện:

- Á à! Mày gọi ai là đứa? Hử Mải?

- Ông gọi tuốt. Ông gọi tuốt chúng mày là đứa, là chó, là lợn. Ông chửi tiên sư chúng mày nữa cũng vẫn chưa chó bằng những lỗ miệng chúng mày đương toét ra mà cười với nhau kia.

Hắn phóng bước ra giữa sân, cầm dao múa may quay cuồng như một thằng điên.

Kẻ muốn cứu vãn danh diện lảng nốt.

Quay vào, Mải chỉ còn thấy vợ hắn với một vài người bạn, Sẹo vợ đương ngồi bóp đầu cho lão Thất. Mấy người bạn xoa nắn chân tay.

Trông Mải, mọi người cúi vội mặt giấu hắn đôi mắt lệ rưng rưng. Hắn ngoắt gót ra, sì mũi ngoài hiên, trước khi đứng nhìn vợ và mọi người. Đã cất giọng nhưng hắn chỉ nuốt ực được mấy cái. Sẹo hất hàm ra hiệu thay cho câu hỏi.

Mải vợ và mấy người đều ngậm miệng, xua tay ra hiệu lại.

Trên tấm giường xiêu vẹo, một xác người co quắp nằm…

…

Trời chiều.

Đôi cọc rậu ngả bóng xuống hè thành những cố gông. Chão xích là bóng mớ giây bìm bìm. Trên các cột tre, từng tràng dài tiếng mọt ken két nghiến.

Còn lại một mình Mải ngồi bên lão Thất. Lão vẫn nằm, nhưng mở mắt. Họ im lặng nhìn nhau như nhìn nhau đã một nghìn đời.

Tên mõ đến biếu phần “cờ an”. Mải lấy đĩa, đặt phần vào, đưa đến bên giường:

- Này, cụ dậy xơi.

Lão liếc trông. Phần! Một búng xôi cố lắm mới to bằng… quả sung. Một sợi thịt bằng lá liễu. Hết.

Không nói, không rằng, lão Thất Cò trở nằm nghiêng, đưa bàn tay run lật bật, đón cầm miếng thịt giơ lên ngang tầm mắt. Lão nhìn. Lão nhìn mãi cũng như chưa được nhìn nó từ một nghìn đời. Lão nằm nhìn không cựa cậy. Nhìn đăm chiêu, để thu hết tinh thần vào hai mắt vắng xa thăm thẳm.

Trên các cột, mọt vẫn nghiến lên từng tràng ken két… dài.

1941 - 1944

Credits

Nguồn ebook

tve-4u.org

Chuyển text và tạo ebook

Caruri

Một số từ cũ về chính tả trong sách in được giữ nguyên trong ebook. Dù đã cố gắng nhưng ebook có thể còn sót một số lỗi chính tả, mong bạn đọc thông cảm! Ebook được thực hiện không nhằm mục đích kinh doanh.

Caruri

Table of Contents

1. PHẦN THỨ NHẤT

1. I

2. II

3. III

4. IV

2. PHẦN THỨ HAI

1. I

2. II

3. III

4. IV

3. PHẦN THỨ BA

1. I

2. II

3. III

4. IV

4. Credits

Landmarks

1. Cover

Table of Contents

PHẦN THỨ NHẤT

I

II

III

IV

PHẦN THỨ HAI

I

II

III

IV

PHẦN THỨ BA

I

II

III

IV

Credits