MƯỜI BỐN VIÊN NGỌC NHỎ
trong Cổ văn Trung Quốc

Tác giả: Nguyễn Hiến Lê

Đánh máy: Goldfish
Sửa lỗi: QuocSan
Tạo eBook: QuocSan
Ngày hoàn thành: 17/12/11
http://www.e-thuvien.com

MỤC LỤC:

Vài lời thưa trước

1. BÁ DI LIỆT TRUYỆN

- Tư Mã Thiên

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

2. LAN ĐÌNH TẬP TỰ

- Vương Hi Chi

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

3. XUÂN DẠ YẾN ĐÀO LÍ VIÊN TỰ

- Lí Bạch

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

4. TỐNG MẠNH ĐÔNG DÃ TỰ

- Hàn Dũ

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

5. A PHÒNG CUNG PHÚ

- Đỗ Mục

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

6. NHẠC DƯƠNG LÂU KÍ

- Phạm Trọng Yêm

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

7. TUÝ ÔNG ĐÌNH KÍ

- Âu Dương Tu

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

8. HỈ VŨ ĐÌNH KÍ

- Tô Thức

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

9. TIỀN XÍCH BÍCH PHÚ

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

10. HẬU XÍCH BÍCH PHÚ

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

11. KÍ ÂU DƯƠNG XÁ NHÂN THƯ

- Tăng Củng

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

12. TƯ MÃ QUÍ CHỦ LUẬN BỐC

- Lưu Cơ

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

13. THƯƠNG LƯƠNG ĐÌNH KÍ

- Qui Hữu Quang

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

14. XÚC CHIỆP THUẾ TRIỆU THÁI HẬU

- Chiến Quốc Sách

- Nguyên văn

- Phiên âm

- Dịch nghĩa

- Nhận định

VÀI LỜI THƯA TRƯỚC

Trong Hồi kí, cụ Nguyễn Hiến Lê nói về cuốn Cổ văn Trung Quốc như sau:

“Bộ đó tôi dịch kĩ cho nên khá mệt. Phải thuận, sát và giữ đúng thể văn trong nguyên bản. Phải chú thích nhiều.

Các nhà cựu học trong nhóm Nam Phong đã dịch được mươi bài Cổ văn Trung Quốc nhưng không nhà nào chỉ cho ta biết cái hay ở đâu. Bộ Cổ văn bình chú có in thêm ít lời “Bình” sơ sài của cổ nhân. Tôi nghĩ cần phải phân tích cái hay thì thanh niên tân học mới hiểu được, cho nên việc đó tôi làm khá công phu. Đọc các bài Bá Di liệt truyện của Tư Mã Thiên, Lan Đình tập tự của Vương Hi Chi, Xuân dạ yến đào lí viên tự của Lí Bạch, A Phòng cung phú của Đỗ Mục, Tuý Ông đình kí của Âu Dương Tu, Hỉ Vũ đình kí của Tô Thức, Kí Âu Dương xá nhân thư của Tăng Củng… độc giả sẽ thấy tôi đã đem tinh thần mới để xét nghệ thuật của cổ nhân, việc đó chưa ai làm, và những độc giả nào lớn tuổi, biết chữ Hán, đọc kĩ sách của tôi đều nhận đó là một cống hiến đáng kể trong văn học nước nhà.

Tôi mừng rằng đã làm cho một số cựu sinh viên Văn khoa đại học Sài Gòn hiểu được và thích cổ văn Trung Quốc. Trong bài Tựa, tôi đã nói đọc nó, có lợi nhiều về luyện văn: “Nghị luận thì chặt chẽ mà đột ngột, tự sự thì giản lược mà linh hoạt, miêu tả tài hoa mà gợi hình, lời văn thì hàm súc và cảm động”.

Tôi mừng rằng đã làm cho một số cựu sinh viên Văn khoa đại học Sài Gòn hiểu được và thích cổ văn Trung Quốc. Trong bài tựa, tôi đã nói đọc nó, có lợi nhiều về luyện văn: “Nghị luận thì chặt chẽ mà đột ngột, tự sự thì giản lược mà linh hoạt, miêu tả tài hoa mà gợi hình, lời văn thì hàm súc và cảm động.

Còn cái lợi về tinh thần thì “mỗi khi muốn có cái cảm giác nhẹ nhàng như người mới tắm dưới suối lên rồi đứng hóng gió trên ngọn đồi thì chúng ta cứ phải lật bộ Cổ văn ra chứ không tìm được trong các tác phẩm hiện đại nào cả”. Vì tâm hồn của cổ nhân thanh tao mà khoáng đạt hơn chúng ta nhiều.

Đọc những bài Nhạc Dương lâu kí, Thương Lương đình kí… ta muốn quên tất cả mọi vật, thế sự, cảm xúc triền miên; những bài Tuý Ông đình kí, Hỉ Vũ đình kí khiến ta muốn nhảy múa với tác giả, vui cái vui thanh cao của tác giả; hai bài Xích Bích phú tiền và hậu làm cho ta lây cái tinh thần của Lão Trang, lâng lâng như muốn “mọc cánh”. Và mới tháng trước, tôi đã mượn câu “Tích nhật chi sở vô, kim nhật hữu chi, bất vi quá; tích nhật chi sở hữu, kim nhật vô chi, bất vi bất túc”[1] của Lưu Cơ trong bài Tư Mã Quí Chủ luận bốc để an ủi gia đình một bạn mấy năm nay sa sút, phải bán lần đồ đạc mà sống, như hàng ức, hàng triệu gia đình khác. Tôi viết cuốn đó khi buồn về quân Mỹ đổ vào miền Nam nên gởi tâm sự trong lời của Hàn Dũ “bất bình tắc minh”[2] mà tôi in ở trang đầu, và trong phần trên bài Tựa chép đời một ông nghè cuối Lê chán thời cuộc tìm một nơi hẻo lánh để dạy học ở gần làng tôi”.

Cụ còn bảo:

“Sau này mỗi khi muốn có cái cảm giác nhẹ nhàng của người mới tắm dưới suối lên rồi đứng hóng gió trên ngọn đồi thì cứ phải lật bộ cổ văn ra chứ không tìm được trong một tác phẩm hiện đại nào cả. Tới bây giờ tôi vẫn cho những bài Tiền Xích Bích phú, Hậu Xích Bích phú, Hỉ Vũ đình kí của Tô Đông Pha, Tuý Ông đình kí của Âu Dương Tu, Lan Đình tập tự của Vương Hi Chi, Nhạc Dương lâu kí của Phạm Trọng Yêm… là những viên ngọc nhỏ trong văn học Trung Quốc”.

Trước đây tôi đã chép bài Tựa cuốn Cổ văn Trung Quốc[3] cho vào eBook 8 bài tựa đắc ý). Tôi cũng chép ba bài, tức bài Học nhi 1, Thuật nhi 14, Tiên tiến 25[4] cho vào phần phụ lục eBook Luận ngữ và bài Kiêm ái cho vào phụ lục eBook Mặc học. Nay tôi xin được chép mười ba bài cụ Nguyễn Hiến Lê nói ở trên cùng tiểu sử tác giả các bài đó, tức các bài:

-  Bá Di liệt truyện của Tư Mã Thiên,

-  Lan Đình tập tự của Vương Hi Chi,

-  Xuân dạ yến đào lí viên tự của Lí Bạch,

-  Tống Mạnh Đông Dã tự của Hàn Dũ

-  A Phòng cung phú của Đỗ Mục,

-  Nhạc Dương lâu kí của Phạm Trọng Yêm,

-  Tuý ông đình kí của Âu Dương Tu,

-  Hỉ Vũ đình kí, Tiền Xích Bích phú, Hậu Xích Bích phú[5] của Tô Đông Pha,

-  Kí Âu Dương xá nhân thư của Tăng Củng,

-  Tư Mã Quí chủ luận bốc của Lưu Cơ,

-  Thương Lương đình kí của Qui Hữu Quang,

và bài Xúc Chiệp thuế Triệu Thái hậu cùng với lời giới thiệu cuốn Chiến Quốc Sách. Bài này, trong cuốn Cổ văn Trung Quốc, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo đáng là “một viên ngọc trong cổ văn Trung Quốc”.

Với mười bốn bài nêu trên, tạm gọi là “Mười bốn viên ngọc nhỏ trong Cổ văn Trung Quốc”, tuy chỉ là một phần nhỏ trong cuốn Cổ văn Trung Quốc[6], tôi cũng mong rằng nó sẽ giúp chúng ta hiểu được cái hay của cổ văn, tìm được “cái cảm giác nhẹ nhàng của người mới tắm dưới suối lên rồi đứng hóng gió trên ngọn đồi”… và “được thở cái không khí của cổ nhân” như lời của cụ Nguyễn Hiến Lê đã nói trong bài Tựa.

Goldfish
Tháng 09 năm 2011

1. BÁ DI LIỆT TRUYỆN

TƯ MÃ THIÊN[7]

Tư Mã Thiên là một sử gia vĩ đại của Trung Quốc, đời trước không ai hơn mà đời sau cũng chưa ai bằng. Ông thành công lớn, đã đành là nhờ thiên tài, mà cũng nhờ công phu và nhờ hoàn cảnh nữa: từ hồi trẻ ông đã có chí lập nghiệp bất hủ và suốt đời không quên sự nghiệp đó; ông lại được sinh trong một gia đình sử gia, rồi oan ức bị một tội rất nhục, cho nên phát phẫn, đem toàn lực vào công việc trước tác, coi nó là lẽ sống độc nhất của ông.

Ông tự là Tử Trường, sanh năm 145 trước Tây Lịch (đời vua Hán Cảnh Đế) ở Long Môn, nay thuộc tỉnh Thiểm Tây (có sách chép là sanh ở Hạ Dương). Tổ tiên đã có người làm sử quan cho nhà Chu; thân phụ ông là Tư Mã Đàm làm chức Thái sử lệnh cho nhà Hán, học thức uyên bác, thông cả thiên văn, dịch lý, nghiên cứu tất cả các học thuật tư tưởng thời Xuân Thu, Chiến Quốc mà sở trường về học thuyết của Hoàng Lão.

Nhờ được cha dạy dỗ, Tư Mã Thiên khắc khổ học tập, mười tuổi đã thông cổ văn. Từ hai mươi tuổi, ông bắt đầu chu du khắp Trung Quốc, mới đầu xuống Hồ Nam điếu Khuất Nguyên mà ông rất ngưỡng mộ và thương xót, rồi lên Cửu Nghi Sơn tra khảo về những di tích của vua Thuấn, sau tới Cối Kê, Cô Tô, Ngũ Hồ, Hoài Âm, Tề, Lỗ, Sở, Lương, Trường An…, bất kì chỗ nào liên quan tới sử, ông cũng ngừng lại xem xét, phỏng vấn, ghi chép để sau này làm tài liệu viết sử.

Lại thêm một cơ hội tốt nữa: từ năm 122 tới năm 116, ông giữ chức Lang trung, thường theo Hán Vũ Đế tuần du khắp nơi; sau được phụng sứ tây chinh, tới Ba Thục, tới cả Côn Minh; thành thử những kì quan trong nước ông được biết hết, cảnh huống sinh hoạt của dân chúng ông được mục kích đủ, nhãn quan nhờ đó mở rộng và tình cảm nhờ đó dào dạt.

Năm 110 trước Tây Lịch, thân phụ ông hình như không được vua trọng dụng, u uất mà mất, trước khi tắt thở dặn ông phải nối chí mình mà soạn cho xong bộ Sử Kí. Ông quì xuống, sụt sùi mà nhận mệnh.

Ba năm sau, ông được thay cha làm Thái sử lệnh và năm 104, sau khi thu thập được nhiều tài liệu rồi, ông bắt đầu soạn bộ Sử Kí (năm đó ông 41 tuổi). Chẳng may mới viết được một hai năm thì gặp cái án Lý Lăng. Ông ngay thẳng bênh vực Lý Lăng; Hán Vũ Đế nghe lời sàm tấu, nổi giận, bắt ông phải chịu cái tội nhục nhất thời đó là tội bị thiến. Theo luật lệ thì ông có thể đem tiền chuộc tội được, nhưng nhà nghèo, còn bạn bè không ai có nghĩa khí giúp ông, sợ bị vua ghét lây, nên ông uất ức chịu nhục (coi bài Báo Nhiệm Thiếu Khanh Thư ở sau[8]). Ông đã muốn tự tử, nhưng nhớ lại lời căn dặn của cha khi lâm chung, nên ráng sống để hoàn thành bộ Sử Kí.

Ở ngục ra, ông được làm một chức hoạn quan, chứ không được giữ chức Thái sử nữa, thành thử công việc viết sử của ông khó khăn hơn, nhưng ông vẫn kiên nhẫn tiếp tục nó trong bóng tối. Không ai để ý tới ông cả, và ông mất năm nào, chúng ta cũng không biết!

Bộ Sử Kí cả về phẩm và lượng đáng làm vẻ vang cho nhân loại. Toàn bộ chép từ đời Hoàng Đế đến đời Hán Vũ Đế (khoảng năm 100 trước Tây Lịch), gồm 130 thiên, 526.500 chữ[9], chia ra như sau:

-  12 thiên bản kỷ, chép những việc của các Đế vương, theo lối biên niên.

-  30 thiên thế gia, chép chuyện những vị vương hầu, thừa tướng.

-  8 thiên thư chép về điển chương, tài chính, kinh tế, thiên văn, lịch pháp…

-  10 thiên biểu, ghi nét đại cương của những việc lớn.

-  70 thiên liệt truyện chép những sự tích, hành trạng đáng lưu lại.

Đời Hán Tuyên Đế (73-19 trước Tây Lịch) ông mất rồi, một người cháu ngoại của ông mới tuyên bố toàn bộ, nhưng thiếu mất 10 thiên ghi mục lục; sau có người thêm cho đủ, nhưng văn rất tầm thường (theo Trung Quốc Văn Học Sử Gia Liệt Truyện của Dương Ấm Thâm – Quang Hoa thư điếm).

-  Về phương diện sử học, bộ Sử Kí có bốn đặc điểm:

- Nó là bộ sử đầu tiên chép việc nhiều đời, liên tục trong ba ngày năm từ Hoàng Đế tới Hán Vũ Đế, không như những bộ sử trước chỉ chép riêng về một đời: Xuân Thu hoặc Chiến Quốc. Tài liệu lại rất dồi dào, nhờ gom góp được các sách cổ rồi tra khả, phỏng vấn thêm tại từng miền.

- Thái độ của ông rất thành thực: điều gì chưa nghiên cứu rõ thì tồn nghi, nếu có nhiều thuyết bất đồng thì kê hết; cho nên ít sai và tới nay người ta vẫn coi những tài liệu trong tác phẩm của ông là đáng tin hơn cả.

- Ông không những chép hành vi của vua chúa mà còn ghi cả văn hóa, lễ nhạc, triết học, văn học, khoa học. Tới thế kỉ 19, sử gia châu Âu mới có nhãn quan rộng như vậy. Về điểm này ông bỏ xa những sử gia danh tiếng đồng thời với ông ở Hi-Lạp, La-Mã. Hơn nữa, ông còn chú trọng cả đến đời của các thương nhân, y sĩ, thầy bói, đời bọn du hiệp, bọn thích khách, đề cao hành vi của các lãnh tụ nông dân, có ý bênh vực kẻ yếu và ngưỡng mộ những anh hùng vô danh. Tư tưởng của ông quả thật là trác việt.

- Sau cùng, ông rất trọng niên đại[10]. Sử gia trước ông không theo một qui tắc nào nhất định trong việc kê niên đại; tới ông mới lập ra niên biểu của 12 nước chư hầu và niên biểu của lục quốc. Đó là một phát minh rất lớn, tỏ rằng ông có tinh thần khoa học, làm việc rất có phương pháp.

-  Về phương diện văn chương, thuật miêu tả và tự sự trong Sử Kí đạt tới mức rất cao.

Ông tả nhân vật nào thì như hiện lên giấy, từ cử chỉ ngôn ngữ đến hành động đều có những nét đặc biệt; và nhiều nhân vật đã thành điển hình như Kinh Kha, Trần Thiệp, Liêm Pha, Lạn Tương Như…

Ông có lối tự sự rành rẽ mà không rườm, nhiều khi rất nhiều tình cảm, như thiên viết về Bá Di (có trích dịch ở sau). Đặc biệt nhất là khi kể chuyện mà cần dẫn cổ văn thì ông đổi ra văn đương thời cho người đọc dễ hiểu. Chép một việc gần mà dùng đối thoại thì người ta nói làm sao, ông ghi đúng làm vậy, cho nên đọc Sử Kí ta gặp nhiều ngạn ngữ, tục ngữ, ca dao, ví những câu: “Thiên kim chi tử, bất tử vu thị”[11], “Lợi linh trí hôn”[12], “Nhất xích bổ thượng khả phùng; nhất đấu túc thượng khả thung; huynh đệ nhị nhân, bất năng tương dung”[13]. Bút pháp đó ở thời ông thực là mới mẻ.

Văn của ông nhiều đoạn rất hàm súc (coi bài Hạng Võ Bản Kỉ Tán ở sau)[14], thường bình dị mà hùng kính, siêu dật, dào dạt, không hoa mĩ một cách vô ích, luôn luôn nghiêm cẩn, có nhiều ý vị về tư tưởng, đạo đức, cảm người rất sâu. Được vậy, như chúng tôi đã nói, là nhờ ông học rộng, lịch duyệt nhiều, có tâm hồn cao thượng mà lại gặp nhiều nỗi u uất, nên gởi tất cả tấm lòng vào trang giấy.

Ảnh hưởng của bộ Sử Kí rất lớn. Chẳng riêng các sử gia, cả những văn nhân thi sĩ đều học lối văn của ông. Bát đại gia đời Đường, Tống đều nhận ông là một vị thầy; Bồ Tùng Linh cũng phỏng theo bút pháp của ông mà viết bộ Liêu Trai Chí Dị. Các nhà viết lịch sử tiểu thuyết hoặc soạn tuồng đều dùng tài liệu của ông. Vì vậy mà người đời sau cho rằng bộ đó là một phiến đá lớn trong nền tảng văn hóa Trung Hoa.

Ngoài bộ Sử Kí ra, ông còn một bài phú để biểu lộ cái phẫn uất của mình, tức bài: “Bi sĩ bất ngộ phú” (Buồn cho kẻ sĩ không gặp thời); một bức thư cho Nhiệm Thiếu Khanh và một bài Tự sự trong đó ông bày tỏ tất cả tâm sự của mình, giọng rất lâm li, như để tự điếu vậy.

NGUYÊN VĂN

伯夷列傳

(…)孔子曰：“伯夷，叔齊，不念舊惡，怨是用希。求仁得仁，又何怨乎？”餘悲伯夷之意，睹軼詩，可異焉。
其傳曰：“伯夷，叔齊，孤竹君之二子也。父欲立叔齊，及父卒，叔齊讓伯夷，伯夷曰：“父命也。”遂逃去。叔齊亦不肯立而逃之。國人立其中子。於是伯夷，叔齊聞西伯昌善養老，盍往歸焉。及至，西伯卒，武王載木主，號為文王，東伐紂。伯夷，叔齊叩馬而諫曰：“父死不葬，爰及干戈，可謂孝乎？以臣弒君，可謂仁乎？”左右欲兵之。太公曰：“此義人也。”扶而去之。武王已平殷亂，天下宗周，而伯夷，叔齊恥之，義不食周粟，隱於首陽山，採薇而食之。及餓且死，作歌。其辭曰：“登彼西山兮，採其薇矣，以暴易暴兮，不知其非矣！神農，虞，夏忽焉沒兮，我安適歸矣！於嗟徂兮，命之衰矣！”遂餓死於首陽山。”
由此觀之，怨邪，非邪？
或曰：“天道無親，常與善人。”若伯夷，叔齊可謂善人者非邪？積仁洁行，如此而餓死。且七十子之徒，仲尼獨薦顏淵為好學，然回也屢空，糟糠不厭，而卒蚤夭。天之報施善人，其何如哉？盜跖日殺不辜，肝人之肉，暴戾恣睢，聚黨數千人，橫行天下，竟以壽終，是遵何德哉？此其尤大彰明較著者也。若至近世，操行不軌，專犯忌諱，而終身逸樂，富厚纍世不絕；或擇地而蹈之，時然後出言，行不由徑，非公正不髮憤，而遇禍災者，不可勝數也。餘甚惑焉！儻所謂天道，是邪，非邪？
子曰：“道不同，不相為謀。”亦各从其志也。”故曰：“富貴如可求，雖執鞭之士，吾亦為之，如不可求，从吾所好。”
“歲寒，然後知松柏之後雕”。舉世混濁，清士乃見，豈以其重若彼，其輕若此哉？”君子疾沒世而名不稱焉。”賈子曰：“貪夫徇財，烈士徇名，誇者死權，眾庶馮生。”
“同明相照，同類相求。雲从龍，風从虎，聖人作而萬物覩。”伯夷，叔齊雖賢，得夫子而名益彰；顏淵雖篤學，附驥尾而行益顯。岩穴之士，趨舍有時若此，類名堙滅而不稱，悲夫！閭巷之人，欲砥行立名者，非附青雲之士，惡能施於後世哉！

PHIÊN ÂM

(…)

Khổng Tử viết: “Bá Di, Thúc Tề, bất niệm cựu ác, oán thị dụng hi. Cầu nhân đắc nhân, hựu hà oán hồ?”. Dư bi Bá Di chi ý, đổ dật thi, khả dị yên.

Kì truyện viết: “Bá Di, Thúc Tề, Cô Trúc quân chi nhị tử dã. Phụ dục lập Thúc Tề. Cập phụ tốt, Thúc Tề nhượng Bá Di. Bá Di viết: “Phụ mệnh dã”, toại đào khứ. Thúc Tề diệc bất khẳng lập nhi đào chi. Quốc nhân lập kì trung tử. Ư thị Bá Di, Thúc Tề văn Tây Bá Xương thiện dưỡng lão, hạp vãng qui yên. Cập chí, Tây Bá tốt, Vũ Vương tái mộc chủ, hiệu vi Văn Vương, đông phạt Trụ. Bá Di, Thúc Tề khấu mã nhi gián viết: “Phụ tử bất táng, viên cập can qua, khả vị hiếu hồ? Dĩ thần thí quân, khả vị nhân hồ?” Tả hữu dục binh chi. Thái Công viết: “Thử nghĩa nhân dã”, phù nhi khứ chi. Vũ Vương dĩ bình Ân loạn, thiên hạ tôn Chu, nhi Bá Di, Thúc Tề sỉ chi, nghĩa bất thực Chu túc, ẩn ư Thú Dương Sơn, thái vi nhi thực chi. Cập ngã[15] thả tử, tác ca. Kì từ viết: “Đăng bỉ Tây Sơn hề, thái kì vi hĩ, dĩ bạo dịch bạo hề, bất tri kì phi hĩ! Thần Nông, Ngu, Hạ hốt yên một hề, ngã an thích qui hĩ! Vu ta tồ hề, mệnh chi suy hĩ!” Toại ngã tử ư Thú Dương Sơn”.

Do thử quan chi, oán da, phi da?

Hoặc viết: “Thiên đạo vô thân, thường dữ thiện nhân”. Nhược Bá Di, Thúc Tề khả vị thiện nhân giả phi da? Tích nhân khiết[16] hạnh, như thử nhi ngã tử. Thả thất thập tử chi đồ, Trọng Ni độc tiến Nhan Uyên vi hiếu học, nhiên Hồi dã lũ không, tao khang bất yếm, nhi tốt tảo yểu. Thiên chi báo thí thiện nhân, kì hà như tai? Đạo Chích nhật sát bất cô, can nhân chi nhục, bạo lệ tứ tuy, tụ đảng sổ thiên nhân, hoành hành thiên hạ, cánh dĩ thọ chung, thị tuân hà đức tai? Thử kì vưu đại chương minh giác trứ giả dã. Nhược chí cận thế, tháo hạnh bất quỹ, chuyên phạm kị huý, nhi chung thân dật lạc, phú hậu luy thế bất tuyệt; hoặc trạch địa nhi đạo chi, thời nhiên hậu xuất ngôn, hành bất do kính, phi công chính bất phát phẫn, nhi ngộ hoạ tai giả, bất khả thăng số dã. Dư thậm hoặc yên! Thảng sở vị thiên đạo, thị da, phi da?

Tử viết: “Đạo bất đồng, bất tương vi mưu”. Diệc các tòng kí chí dã. Cố viết: “Phú quí như khả cầu, tuy chấp tiên chi sĩ, ngô diệc vi chi, như bất khả cầu, tòng ngô sở hiếu”. “Tuế hàn, nhiên hậu tri tùng bách chi hậu điêu”. Cử thế hỗn trọc, thanh sĩ nãi kiến, khởi dĩ kì trọng nhược bỉ, kì khinh nhược thử tai? “Quân tử tật một thế nhi danh bất xưng yên”. Giả Tử viết: “Tham phu tuẫn tài, liệt sĩ tuẫn danh, khoa giả tử quyền, chúng thứ bằng sinh”.

“Đồng minh tương chiếu, đồng loại tương cầu. Vân tòng long, phong tòng hổ, thánh nhân tác nhi vạn vật đỗ”. Bá Di, Thúc Tề tuy hiền, đắc phu tử nhi danh ích chương; Nhan Uyên tuy đốc học, phụ kí vĩ nhi hạnh ích hiển. Nham huyệt chi sĩ, xô xả hữu thời nhược thử, loại danh nhân diệt nhi bất xưng, bi phù! Lư hạng chi nhân, dục chỉ hạnh lập danh giả, phi phụ thanh vân chi sĩ, ô năng thi ư hậu thế tai!

DỊCH NGHĨA

TRUYỆN BÁ DI

(…)

(Chúng tôi bỏ một đoạn đại ý nói rằng: Thư tịch rất nhiều nhưng chưa đáng tin hết, phải đem Lục Kinh – tức Thi, Thư, Lễ, Dịch, Nhạc, Xuân Thu – ra mà khảo chứng, nếu có chép trong Lục Kinh thì mới chắc là đúng. Có những truyện nhiều người kể lại như truyện Hứa Do, Biện Tuỳ, Vụ Quang – các vị ẩn sĩ thời cổ, vua truyền ngôi cho mà không chịu nhận – mà Thi, Thư không thấy chép, thì còn phải tồn nghi; còn truyện[17] Bá Di, Thúc Tề thì đáng tin vì Khổng Tử có nói tới).

Khổng Tử bảo: “Bá Di, Thúc Tề không nhớ điều ác thời trước của người ta, nên rất ít oán người; cầu nhân thì được nhân, còn oán cái gì?” Tôi buồn cho tấm lòng của Bá Di, đọc bài thơ còn truyền lại của ông, như có lòng oán, điều đó đáng lấy làm lạ[18].

Truyện Bá Di chép rằng:

“Bá Di, Thúc Tề là hai người con của vua Cô Trúc. Cha muốn lập Thúc Tề lên ngôi. Đến khi cha mất, Thúc Tề nhường ngôi cho Bá Di[19]. Bá Di nói: “Đó là mệnh lệnh của cha”, rồi trốn đi. Thúc Tề cũng không chịu lên ngôi mà trốn đi. Người trong nước lập người con giữa. Lúc đó, Bá Di, Thúc Tề nghe tiếng ông Tây Bá Xương[20] khéo nuôi người già[21], muốn tới qui phụ. Tới nơi thì Tây Bá mất. Vua Vũ Vương[22] chở thần chủ[23] của Tây Bá, truy hiệu Tây Bá là Văn Vương, rồi qua phía đông đánh vua Trụ. Bá Di, Thúc Tề dập đầu[24] trước ngựa can rằng: “Cha mất mà không chôn mà dấy việc can qua, có đáng gọi là hiếu không? Làm tôi mà giết vua[25], đáng gọi là nhân không?”. Kẻ tả hữu của Vũ Vương muốn giết, ông Thái Công[26] bảo: “Hai người đó là nghĩa sĩ”, đỡ dậy rồi thả cho đi. Khi Vũ Vương đã dẹp được loạn Ân[27], thiên hạ đều tôn nhà Chu, duy có Bá Di, Thúc Tề cho hành vi của Vũ Vương là đáng xấu hổ, nên giữ nghĩa khí, không chịu ăn lúa nhà Chu, ẩn ở núi Thú Dương, hái rau vi mà ăn. Tới khi đói sắp chết, làm bài ca rằng: “Lên núi tây kia[28], để hái rau vi; lấy bạo trừ bạo, chẳng biết là quấy! Thần Nông, Ngu, Hạ[29] hốt nhiên mất rồi, ta biết về đâu? Than ôi! Ta sắp chết đây, vận mệnh đã suy rồi!”. Rồi chết đói ở núi Thú Dương”.

Xét truyện đó thì Bá Di, Thúc Tề oán chăng, không oán chăng?

Có người bảo: “Đạo trời không thân riêng với ai mà chỉ thân với người thiện”. Như Bá Di, Thúc Tề đáng gọi là người thiện hay không vậy? Chất chúa điều nhân, thanh khiết đức hạnh, như vậy mà chết đói! Vả trong bảy chục môn đồ, Trọng Ni chỉ khen riêng Nhan Uyên là hiếu học mà Nhan Hồi[30] thường xác xơ, ăn tấm cám mà cũng không được no, lại chết yểu. Trời kia báo đáp người thiện mà như vậy ư? Đạo Chích[31] ngày nào cũng giết người vô tội, nuống thịt người làm chả, bạo ngược phóng túng, họp đảng mấy ngàn người, hoành hành trong thiên hạ, mà được chết già, thế là nhờ đức gì vậy? Đó là những việc sờ sờ ra cả. Đến như đời gần đây, có những kẻ hành vi và hạnh kiểm bất chính, chuyên phạm những điều kị huý, mà suốt đời nhàn nhã vui vẻ, giàu sang truyền mấy đời không hết; còn những người chọn đất rồi mới bước, lựa lúc rồi mới nói[32], đi không theo đường tắt[33], không phải việc công bình chính trực thì không phấn phát thi hành, mà lại gặp tai hoạ, hạng đó nhiều không kể xiết. Cho nên tôi rất nghi hoặc: cái gọi là thiên đạo kia, phải chăng, trái chăng?

Khổng Tử nói: “Đạo không giống nhau thì không thể cùng mưu tính cho nhau được”[34], thôi thì ai theo chí hướng người ấy. Cho nên bảo rằng: “Phú quí mà cầu được thì tuy làm kẻ cầm roi, ta cũng làm; nhược bằng không thể cầu được thì ta theo sở nguyện của ta”[35]. “Tiết trời lạnh rồi mới biết rằng cây tùng cây bách rụng lá sau những cây khác”[36]. Thiên hạ ai nấy đều ô trọc, thì kẻ sĩ thanh khiết mới hiển lộ, như vậy thì đâu phải là người có đức trọng kia mà khinh cái này[37]. “Người quân tử hận rằng chết rồi mà danh không được truyền”[38]. Giả Tử nói: “Kẻ tham lam chết vì tiền, bực liệt sĩ chết vì danh, kẻ ham phú quí chết vì quyền thế, hạng thường dân chỉ lo bảo tồn sinh mạng”[39].

“Cùng sáng thì chiếu lẫn nhau, cùng loại thì tìm lẫn nhau. Mây theo rồng, gió theo hổ. Thánh nhân dấy lên mà mọi người đều thấy”[40]. Bá Di, Thúc Tề tuy hiền, nhờ có phu tử mà danh mới càng rực rỡ; Nhan Uyên tuy gắng học, nhờ bám đuôi vào ngựa kí[41] mà đức mới rỡ ràng. Những kẻ sĩ ở trong hang trong núi, tuỳ thời mà tiến lui[42], hạng người đó, danh tiếng bị mai một, không được truyền lại, đáng buồn thay! Những người trong xóm trong ngõ muốn mài giũa đức hạnh để lập danh mà không được phụ vào bậc sĩ có đức vọng thì làm sao mà thanh danh truyền hậu thế được?[43]

NHẬN ĐỊNH[44]

Đời Hán, xét chung, người ta còn trọng chất hơn văn, lời không được chuốt như các đời sau, miễn diễn được ý thì thôi. Văn của Tư Mã Thiên hay là vì tư tưởng sâu sắc hoặc mới mẻ, cảm xúc dào dạt, triền miên; còn lời thì thành thật, tự nhiên không có chút tiểu xảo nào cả; cơ hồ như đôi khi ông không quan tâm đến kỹ thuật nữa. Cảm xúc tràn ra thì ông chép lại, tuy có thứ tự nhưng không dùng những câu để chuyển, cho nên sự liên lạc giữa các đoạn chỉ có ở trong tư tưởng chứ không ở trong văn từ. Tức như trong bài này, sau khi chép lại truyện Bá Di, Thúc Tề rồi, ông ghi cảm tưởng của ông thành ba đợt.

Đợt thứ nhất: nhân truyện Bá Di, Thúc Tề mà nhớ lại những người hiền đời xưa thì chịu khốn khổ (Nhan Uyên), còn kẻ bạo ngược thì được sung sướng, rồi ông tự hỏi đạo trời có hay không. Chắc khi tự hỏi như vậy, ông cũng nghĩ đến số kiếp của ông nữa.

Rồi đột nhiên, chẳng cần chuyển gì cả, ông dẫn ngay một hơi bốn câu trong Luận ngữ, một câu của Giả Nghị, một câu trong Kinh Dịch[45] để tỏ rằng người khác thường nhân ở chỗ không quan tâm tới phú, quí và thọ, mà cứ theo đạo của mình; vậy thì chẳng cần xét trời có thưởng người thiện, phạt kẻ ác hay không nữa. Đó là đợt thứ nhì; ông muốn tự an ủi để gắng sức giữ trọn đạo.

Tới đó ta tưởng đã hết; không ngờ còn có đợt thứ ba: nhân ở đợt đầu ông nhắc đến Bá Di, Nhan Uyên, mà ở đây ông nghĩ tới những người hiền cũng như Bá Di, Nhan Uyên nhưng không được những bậc danh vọng nhắc tới nên tên tuổi bị mai một, và ông tỏ lòng thương họ – thương họ mà cũng chính là thương cho ông nữa. Đợt này cũng vậy, mở đầu bằng một câu trích trong Kinh Dịch, chẳng cần có lời chuyển.

Cảm xúc, tư tưởng hiện ra hết đợt nọ đến đợt kia, y chang như những lớp sòng nối tiếp nhau; văn như vậy là ba lan, rất có nghệ thuật, một thứ nghệ thuật không dựa vào hình thức, không cần sự tô điểm, có lẽ còn tối kị sự tô điểm nữa, vì càng tô điểm thì càng giả tạo mà cảm xúc sẽ kém phần dạt dào, tươi tắn, lôi cuốn. Chúng tôi sẽ trích dịch một bài nữa có thể làm kiểu mẫu cho thứ văn ba lan, bài A Phòng cung phú của Đỗ Mục đời Đường[46].

2. LAN ĐÌNH TẬP TỰ

VƯƠNG HI CHI

Vương Hi Chi tự Dật Thiếu, người đời Tấn, quê ở Cối Kê (nay thuộc Chiết Giang), làm quan đến chức Hữu quân tướng quân[47]. Ông nổi danh về chữ tốt hơn là về văn thơ, nên trong các sách văn học sử không chép tên ông và ông cũng chỉ lưu truyền mỗi một bài Lan Đình Tập Tự[48] mà chúng tôi trích dịch dưới đây. Lối chữ thảo và chữ lệ của ông quán tuyệt cổ kim.

Bài Tựa tập thơ Lan Đình này ông làm rồi viết, văn đã hay, chữ lại tốt, người ta gọi là thiếp Lan Đình, và coi là một nghệ phẩm hi hữu của Trung Hoa. Câu:

So vào với thiếp Lan Đình nào thua?

trong Truyện Kiều đã dùng tích đó.

Lan Đình tập tự
Bản Thần Long – hiện trân tàng tại Viện Cố cung bác vật Bắc Kinh
(Nguồn: http://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%98%AD%E4%BA%AD%E9%9B%86%E5%BA%8F)

NGUYÊN VĂN

蘭亭集序

永和九年，歲在癸丑，暮春之初，會於會稽，山陰之蘭亭，修禊事也。群賢畢至，少長咸集。此地有崇山峻嶺，茂林修竹；又有清流激湍，映帶左右，引以為流觴曲水。列坐其次。雖無絲竹管絃之盛，一觴一詠，亦足以暢敘幽情。是日也，天朗氣清，惠風和暢；仰觀宇宙之大，俯察品類之盛；所以游目騁懷，足以極視聽之娛，信可樂也。
夫人之相與，俯仰一世，或取諸懷抱，悟言一室之內；或因寄所托，放浪形骸之外。雖趣捨萬殊，靜躁不同，當其欣於所遇，暫得於己，快然自足，不知老之將至。及其所之既倦，情隨事遷，感慨繫之矣。向之所欣，俯仰之間，已為陳迹，猶不能不以之興懷；況修短隨化，終期於盡。古人雲：“死生亦大矣。”豈不痛哉！
每覽昔人興感之由，若合一契；未嘗不臨文嗟悼，不能喻之於懷。固知一死生為虛誕，齊彭殤為妄作；後之視今，亦猶今之視昔，悲夫！
故列敘時人，錄其所述，雖世殊事異，所以興懷，其致一也。後之覽者，亦將有感於斯文。

PHIÊN ÂM

LAN ĐÌNH TẬP TỰ

Vĩnh Hoà cửu niên, tuế tại Quí Sửu, mộ xuân chi sơ, hội ư Cối Kê, Sơn Âm chi Lan Ðình, tu hễ sự dã. Quần hiền tất chí, thiếu trưởng hàm tập. Thử địa hữu sùng sơn tuấn lĩnh, mậu lâm tu trúc; hựu hữu thanh lưu kích thoan, ánh đái tả hữu, dẫn dĩ vi lưu thương[49] khúc thuỷ. Liệt toạ kì thứ. Tuy vô ti trúc quản huyền chi thịnh, nhất thương nhất vịnh, diệc túc dĩ sướng tự u tình. Thị nhật dã, thiên lãng khí thanh, huệ phong hoà sướng; ngưỡng quan vũ trụ chi đại, phủ sát phẩm loại chi thịnh; sở dĩ du mục sính hoài, túc dĩ cực thị thính chi ngu, tín khả lạc dã.

Phù nhân chi tương dữ, phủ ngưỡng nhất thế, hoặc thủ chư hoài bão, ngộ ngôn nhất thất chi nội; hoặc nhân kí sở thác, phóng lãng hình hài chi ngoại. Tuy thú xá vạn thù, tĩnh táo bất đồng; đương kì hân ư sở ngộ, tạm đắc ư kỉ, khoái[50] nhiên tự túc, bất tri lão chi tương chí. Cập kì sở chi kí quyện, tình tuỳ sự thiên, cảm khái hệ chi hĩ. Hướng chi sở hân[51], phủ ngưỡng chi gian, dĩ vi trần tích, do bất năng bất dĩ chi hưng hoài; huống tu đoản tuỳ hoá, chung kì ư tận. Cổ nhân vân: “Tử sinh diệc đại hĩ”, khởi bất thống tai!

Mỗi lãm tích nhân hưng cảm chi do, nhược hợp nhất khế; vị thường bất lâm văn ta điệu, bất năng dụ chi ư hoài. Cố tri nhất tử sinh vi hư đản, tề Bành thương vi vọng tác; hậu chi thị kim, diệc do kim chi thị tích, bi phù!

Cố liệt tự thời nhân, lục kì sở thuật, tuy thế thù sự dị, sở dĩ hứng hoài, kì trí nhất dã. Hậu chi lãm dã, diệc tương hữu cảm ư tư văn.

DỊCH NGHĨA

BÀI TỰA TẬP THƠ LAN ĐÌNH

Năm thứ chín niên hiệu Vĩnh Hoà[52] nhằm năm Quí Sửu, đầu tháng ba[53], hội ở Lan Đình tại huyện Sơn Âm, quận Cối Kê[54] để cử hành lễ tu hễ[55]. Quần hiền tới đủ, già trẻ đều họp. Nơi đó có núi cao, đỉnh lớn, rừng rậm, trúc dài, lại có dòng trong chảy xiết, chiếu quanh hai bên, dẫn nước uốn khúc là chỗ thả chén[56]. Mọi người ngồi theo thứ tự. Tuy không có tiếng tơ, tiếng trúc, tiếng quản, tiếng huyền[57] cho vui tai, nhưng uống một hớp rượu, ngâm một câu thơ, cũng đủ sướng u tình[58]. Hôm đó khí trời trong sáng, gió nhẹ lâng lâng, ngẩng nhìn vũ trụ mênh mông, cúi xem vạn vật muôn vẻ, phòng tầm mắt, mở cõi lòng, đủ để hưởng hết cái thú của tai mắt, thực là vui vậy.

Người ta cùng cuối ngửa trong đời[59], có người đem cái hoài bão của mình ra đàm đạo với bạn bè trong một nhà, có kẻ gởi tấm lòng ở một sự tình gì mà phóng lãng ở ngoài hình hài; hai hạng người đó tuy thủ xả tĩnh động[60] khác nhau, nhưng đương lúc cái già sắp tới, kịp đến khi mõi mệt, tình ý theo thế sự mà thay đổi, thì đều sinh ra cảm khái. Cái mà trước kia vui trong lúc cuối ngửa, nay đã thành ra vết cũ, mà nhớ lại lòng không thể không hoài cảm. Huống đời người dài ngắn do trời, nhưng đều qui về cõi chết cả. Cổ nhân nói: “Tử sinh đều là việc lớn”, há chẳng đau lòng thay!

Mỗi khi xét nguyên do người đời xưa cảm khái như in với người đời nay[61], không lần nào đọc văn người trước mà không than thở buồn rầu, trong lòng không hiểu tại sao. Cho nên bảo sinh tử cũng như nhau là lời hư ngoa[62]; bảo Bành Tổ không hơn gì kẻ chết yểu[63] là lời nói láo. Người đời sau nhìn lại đời bây giờ cũng như người bây giờ nhìn lại đời xưa[64], buồn thay!

Vì vậy tôi chép lại chuyện người trong tiệc, sao lục thơ họ làm, tuy đời và việc đều khác nhưng lẽ sở dĩ cảm khái thì là một[65]. Người đời sau đọc bài này chắc không khỏi bùi ngùi[66].

NHẬN ĐỊNH

Phần trên tả cuộc vui xuân, lời bóng bảy mà du dương, hay nhất là những câu: – hựu hữu thanh lưu kích thoan, ánh đái tả hữu; – nhất thương nhất vịnh, diệc túc dĩ sướng tự u tình; – sở dĩ du mục sính hoài, túc dĩ cực thị thính chi ngu.

Phần dưới dài gấp đôi ghi cảm thán của tác giả; chỉ là cái buồn thiên cổ, buồn cho nỗi vui thấm thoắt, cho lẽ tử sinh của con người, nhưng tác giả chẳng những thương cho mình mà còn thương cả cho người trước và người sau, cảm xúc triền miên, bồi hồi, trên hô dưới hứng, uyển chuyển uốn khúc như dòng nước ở trước mặt tác giả vậy.

Cổ nhân khuyên kín những câu: – đương kì hân ư sở ngộ, tạm đắc ư kỉ, khoái nhiên tự túc, bất tri lão chi tương chí; – hậu chi thị kim, diệc do kim chi thị tích; – …

So sánh bài này với bài Xuân dạ yến đào lí viên tự của Lí Bạch (ở sau) thì đề tài như nhau, mà mỗi nhà mỗi giọng: giọng của Vương thì cảm khái triền miên, giọng của Lí thì thoáng đạt vui vẻ, cả hai đều có phong cách tao nhã. Lan Đình tập nay không ai nhắc tới mà Lan Đình tự thì nay vẫn còn truyền, thực cũng là một điều hi hữu trong văn học sử. Giá có được thiếp Lan Đình[67] mà chụp lại, in thành phụ bản trong cuốn này thì thú quá!

3. XUÂN DẠ YẾN ĐÀO LÍ VIÊN TỰ

LÍ BẠCH

Nhiều sách đã chép tiểu sử của Lí Bạch – kĩ nhất là cuốn Đường Thi trích dịch của hai ông Đỗ Bằng Đoàn và Bùi Khánh Đản – dưới đây chúng tôi chỉ xin tóm tắt lại mấy hàng.

Ông sinh năm 701 (năm cuối triều Võ Tắc Thiên) ở Xương Minh đất Thục (có sách chép là Chương Minh cũng đất Thục, lại có sách chép là Sơn Đông, Lũng Tây). Rất thông minh, 10 tuổi đã đọc sách của bách gia chư tử, nhiều người khen là kì tài. Mười lăm tuổi vừa học kiếm thuật, vừa học văn chương. Từ 20 đến 25 tuổi, đi chơi khắp Tứ Xuyên, có chí làm chính trị để giúp nước. Năm 31 tuổi thành gia thất. Vẫn đi du lịch khắp nơi, nổi danh về thơ.

Bốn mươi mốt tuổi, được vua Huyền Tôn vời vào triều, ông có hi vọng thực hiện được hoài bão, nhưng nhà vua chỉ trọng tài văn thơ của ông thôi, chứ không muốn dùng ông trong việc trị nước, kẻ thân cận của nhà vua ghen ghét ông mà tính ông lại khẳng khái, phóng dật, nên ông chỉ ở lại Trường An (kinh đô) có ba năm rồi dưng sớ xin được về nhà.

Rời Trường An ông lại lãng du, kết giao với Đỗ Phủ, Cao Thích.

Năm ông 53 tuổi, có loạn An Lộc Sơn, ông ẩn cư trong núi Lư Sơn. Vĩnh Vương Lân, con thứ mười sáu vua Huyền Tôn vời ông giúp việc nước, ông bất đắc dĩ phải nhận làm mạc phủ tân khách. Sau Lân khởi loạn muốn cướp ngôi vua, thất bại, ông bị bắt và ghép vào tội phản nghịch, may được Quách Tử Nghi xin cho được tha. Năm 762, đời vua Túc Tôn, ông đau rồi mất ở An Huy.

Như vậy, ta thấy sự nghiệp văn chương của ông đã đành là do thiên tài của ông rồi, nhưng cũng là do ông đọc sách rất rộng, du lịch rất nhiều, và do ông có hoài bảo giúp nước mà không được dùng, có tâm hồn khẳng khái, mà suốt đời bất đắc chí.

Ai cũng biết sự nghiệp về thơ của ông mà ít ai biết rằng ông có công với phong trào phục cổ ở đời Đường. Ông nói: “Từ Lương, Trần trở đi, văn diễm lệ mà phù bạc đến cùng cực; Thẩm Ước lại quá chuộng âm thanh. Công việc phục cổ ta không làm thì ai làm?”.

Theo chỗ chúng tôi biết, văn của ông còn truyền lại có hai bài: một bài có giọng biền ngẫu, du dương, có những vế đối nhau, tức bài Xuân dạ yến đào viện tự; một bài tản văn, tức bài Dữ Hàn Kinh Châu thư[68]. Cả hai đều đáng là thượng phẩm cả, chúng tôi xin dịch hết ra ở dưới đây.

NGUYÊN VĂN

春夜宴桃李園序

夫天地者，萬物之逆旅；光陰者，百代之過客；而浮生若夢，爲歡幾何？古人秉燭夜遊，良有以也。況陽春召我以煙景，大塊假我以文章。會桃李之芳園，序天倫之樂事。群季俊秀，皆爲惠連；吾人詠歌，獨慚康樂。幽賞未已，高談轉清。開瓊筵以坐華，飛羽觴而醉月。不有佳作，何伸雅懷？如詩不成，罰依金谷酒數。

PHIÊN ÂM

XUÂN DẠ YẾN ĐÀO LÍ VIÊN TỰ

Phù thiên địa giả, vạn vật chi nghịch lữ; quang âm giả, bách đại chi quá khách; nhi phù sinh nhược mộng, vi hoan kỉ hà? Cổ nhân bỉnh chúc dạ du, lương hữu dĩ dã. Huống dương xuân chiêu[69] ngã dĩ yên cảnh, đại khối giả ngã dĩ văn chương. Hội đào lí chi phương viên, tự thiên luân chi lạc sự. Quần quí tuấn tú, giai vi Huệ Liên; ngô nhân vịnh ca, độc tàm Khang Lạc. U thưởng vị dĩ, cao đàm chuyển thanh. Khai quỳnh diên dĩ toạ hoa, phi vũ thương nhi tuý nguyệt. Bất hữu giai tác, hà thân nhã hoài? Như thi bất thành, phạt y Kim Cốc tửu sổ.

DỊCH NGHĨA

BÀI TỰ[70] “ĐÊM XUÂN UỐNG RƯỢU TRONG VƯỜN ĐÀO MẬN”

Trời đất là quán trọ của vạn vật; quang âm là khách qua đường của trăm đời; mà kiếp phù sinh như mộng, lúc vui được bao? Cổ nhân đốt đuốc đi chơi đêm[71]. Huống chi mùa xuân ấm áp đem mây khói mà mời đón, trời đất mênh mông đem cảnh đẹp mà giúp vui. Họp trong vườn thơm đào mận, bày tiệc vui giữa anh em. Các anh em tuần tự, đều giỏi như Huệ Liên[72]; bọn ta ca vịnh, riêng thẹn với Khang Lạc[73]. Ngắm cảnh chưa chán, xoay ra thanh đàm; mở tiệc dưới hoa, vung chén[74] say với nguyệt. Nếu chẳng có văn hay, sao tả được lòng nhã? Như thơ không thành, phạt theo số rượu ở Kim Cốc[75].

NHẬN ĐỊNH

Lí Bạch có tài vào đề một cách đột ngột, mạnh mẽ và man mác như bốn câu đầu bài Tương Tiến Tửu, và câu đầu bài này. Văn đi một hơi đến “lương hữu dĩ dã”, chỉ hơi ngừng một chút rồi tiếp luôn đến cuối bài một cách nhẹ nhàng như siêu thoát.

Đoạn đầu khí văn mạnh nên không cần đối, có đối chỉ là đối ý (thiên địa giả, vạn vật chi nghịch lữ; quang âm giả, bách đại chi quá khách) chứ không đối chữ.

Trong đoạn sau mới có những vế thật cân đối như: “dương xuân chiêu ngã dĩ yên cảnh” với “đại khối giả ngã dĩ văn chương”; “hội đào lí chi phương viên” với “tự thiên luân chi lạc sự”…

Tư tưởng thật khoáng đạt. Mở bằng một ý bi quan, chịu nhiều ảnh hưởng của Lão, Trang; kết bằng một giọng vui vẻ mà thân mật.

Những điển dùng rất đắc thể, nhất là điển bỉnh chúc dạ du, tiếp với ý trong hàng trên mà mở cái cảnh sẽ tả trong đoạn dưới.

Các vế đối không gò bó; ý liên lạc tự nhiên, ta có cảm tưởng rằng Lí Bạch cảm xúc tới đâu, hạ bút tới đấy, không cần phải suy nghĩ. Bài văn rất ngắn mà đủ ý, đủ tình, đủ cảnh, không thiếu, không dư. Thật là toàn bích. Nhà Nho thời xưa không ai không thuộc bài này.

4. TỐNG MẠNH ĐÔNG DÃ TỰ

HÀN DŨ

Ông được người đời sau khen là tản văn thánh thủ, sanh năm 768 ở Nam Dương (có sách chép là Hà Dương). Cha là Trọng Khanh làm huyện lệnh, có tiếng về văn chương. Ông mồ côi cha hồi ba tuổi, ở với anh là Hàn Hội. Hội có công vận động phục cổ, cũng mất sớm. Ông ở với chị dâu, tự học, có cái chí: “Không phải là sách đời Tam Đại và đời Lưỡng Hán thì không dám đọc, không phải là cái chí của thánh nhân thì không dám giữ”.

Mười chín tuổi lên kinh thi, rớt, mặc dầu đã nổi danh về cổ văn. Năm 24 tuổi mới đậu tiến sĩ, rồi 29 tuổi mới làm quan. Ông thanh liêm mà cương trực, nên cuộc đời thăng trầm mà túng bẩn: “Mùa đông tuy ấm áp mà con kêu lạnh, năm tuy được mùa mà vợ la đói”.

Một lần ông can vua Đức Tôn về những việc xa hoa trong cung mà bị biếm làm lệnh doãn Dương Sơn (lúc đó ông đương làm giám sát ngự sử); lần khác can vua Hiến Tôn đừng rước cốt Phật vào cung, suýt bị tử tội, nhờ đình thần xin cho mới được giáng làm thứ sử Triều Châu. Năm sau, vua nguôi giận, bổ ông làm Viên Châu thứ sử. Tới đâu, ông cũng được dân kính mến: ở Dương Sơn, nhiều nhà lấy họ Hàn đặt tên cho con; ở Viên Châu, ông bãi bỏ cái tục hễ đợ con mà quá hạn không chuộc thì con thành nô lệ suốt đời, nên được dân thờ phụng.

Ông làm quan đến chức Binh bộ thị lang, mất năm 824. Đời Tống truy tặng là Xương Lê Bá (Xương Lê là tổ quán của ông), nên đời sau thường gọi ông là Hàn Xương Lê. Ông có công đầu trong phong trào phục cổ ở đời Đường, lưu lại bộ Hàn Xương Lê tập, hiện còn 48 cuốn trong đó có 10 cuốn về thơ, còn bao nhiêu là tản văn, đa số bàn về đạo lí. Ông sở trường nhất về tạp văn (như tiểu luận, tuỳ bút), giọng hùng tráng, thiết tha, linh hoạt, rõ ràng, giản dị, vừa khéo dùng thành ngữ, vừa khéo tạo tân ngữ và nhiều tân ngữ sau biến ra thành ngữ, như: “đại thanh tật hô”, “thuỳ đầu táng khí”, “dao vĩ khất lân”. Ông phục cổ mà không nô lệ cổ nhân, chủ trương “văn để chở đạo”, muốn phục hưng học thuyết Khổng, Mạnh đã suy từ đời Lục Triều. Có điều này lạ là văn ông rất bình dị, tự nhiên mà thơ ông nhiều bài cầu kì, dùng chữ thật hiểm, thâm, như bài “Nam Sơn thi” dùng một hơn năm chục chữ “hoặc” để tả vẻ quái dị của núi.

NGUYÊN VĂN

送孟東野序

大凡物不得其平則鳴。草木之無聲，風撓之鳴。水之無聲，風蕩之鳴；其躍野，或激之；其趨也，或梗之；其沸也，或炙之。金石之無聲，或擊之鳴。人之於言也亦然，有不得已者而後言︰其哥也有思，其哭也有懷。凡出乎口而為聲者，其皆有弗平者乎？樂也者，鬱於中而泄於外也；擇其善鳴者，而假之鳴。金，石，絲，竹，匏，土，革，木八者，物之善鳴者也。維天之於時也亦然，擇其善鳴者而假之鳴；是故以鳥鳴春，以雷鳴夏，以蟲鳴秋，以風鳴冬；四時之相推敓，其必有不得其平者乎？其於人也亦然。人聲之精者為言；文辭之於言，又其精也，尤擇其善鳴者而假之鳴。
其在唐虞，咎陶、禹其善鳴者也，而假以鳴。夔弗能以文辭鳴，又自假於韶以鳴。夏之時，五子以其歌鳴。伊尹鳴殷，周公鳴周。凡載於詩書六藝，皆鳴之善者也。周之衰，孔子之徒鳴之，其聲大而遠。傳曰：“天將以夫子為木鐸。”其弗信矣以乎？其末也，莊周以其荒唐之辭鳴。楚，大國也，其亡也，以屈原鳴。臧孫辰，孟軻，荀卿，以道鳴者也。楊朱，墨翟，管夷吾，晏嬰，老聃，申不害，韓非，慎到，田駢，鄒衍，屍佼，孫武，張儀，蘇秦之屬，皆以其術鳴。
秦之興，李斯鳴之。漢之時，司馬遷，相如，揚雄，最其善鳴者也。其下魏，晉氏，鳴者不及於古，然亦未嘗絕也。就其善者，其聲清以浮，其節數以急，其辭淫以哀，其志弛以肆，其為言也，亂雜而無章。將天醜其德，莫之顧耶？何為乎不明其善鳴者也？
唐之有天下，陳子昂，蘇源明，元結，李白，杜甫，李觀，皆以其所能鳴。其存而在下者，孟郊東野始以其詩鳴。其高出魏晉，不懈而及於古，其他浸淫乎漢氏矣。從吾遊者，李翱，張籍其尤也。三子者之鳴信善矣，抑不知天將和其聲，而使鳴國家之盛耶？抑將窮餓其身，思愁其心腸，而使自鳴其不幸耶？三子者之命，則懸乎天矣。其在上也，奚以喜？其在下也，奚以悲？
東野之役於江南野，有若不釋然者，故吾道其命於天者以解之。

PHIÊN ÂM

TỐNG MẠNH ĐÔNG DÃ TỰ

Đại phàm vật bất đắc kì bình tắc minh. Thảo mộc chi vô thanh, phong nạo chi minh. Thuỷ chi vô thanh, phong đãng chi minh; kì dược dã, hoặc kích chi, kì xu dã, hoặc ngạnh chi; kì phí dã, hoặc chích chi. Kim thạch chi vô thanh, hoặc kích chi minh. Nhân chi ư ngôn dã diệc nhiên, hữu bất đắc dĩ giả nhi hậu ngôn: kì ca dã hữu tư, kì khốc dã hữu hoài. Phàm xuất hồ khẩu nhi vi thanh giả, kì giai hữu phất bình giả hồ? Nhạc dã giả, uất ư trung nhi tiết ư ngoại giả dã; trạch kì thiện minh giả, nhi giả chi minh. Kim, thạch, ti, trúc, bào, thổ, cách, mộc bát giả, vật chi thiện minh giả dã. Duy thiên chi ư thời dã diệc nhiên, trạch kì thiện minh giả nhi giả chi minh; thị cố dĩ điểu minh xuân, dĩ lôi minh hạ, dĩ trùng minh thu, dĩ phong minh đông; tứ thời chi tương thôi đoạt[76], kì tất hữu bất đắc kì bình giả hồ? Kì ư nhân dã diệc nhiên. Nhân thanh chi tinh giả vi ngôn, văn từ chi ư ngôn, hựu kì tinh dã, vưu trạch kì thiện minh giả nhi giả chi minh.

Kì tại Đường, Ngu, Cao Dao, Vũ kì thiện minh giả dã, nhi giả dĩ minh. Quì phất năng dĩ văn từ minh, hựu tự giả ư thiều dĩ minh. Hạ chi thời, ngũ tử dĩ kì ca minh. Y Doãn minh Ân, Chu Công minh Chu. Phàm tái ư Thi, Thư lục nghệ, giai minh chi thiện giả dã. Chu chi suy, Khổng tử chi đồ minh chi, kì thanh đại nhi viễn. Truyện viết: “Thiên tương di phu tử vi mộc đạc”, kì phất tín hĩ hồ? Kì mạt dã, Trang Chu dĩ kì hoang đường chi từ minh. Sở, đại quốc dã, kì vong dã, dĩ Khuất Nguyên minh. Tang Tôn Thần, Mạnh Kha, Tuân Khanh dĩ đạo minh giả dã. Dương Chu, Mặc Địch, Quản Di Ngô, Án Anh, Lão Đam, Thân Bất Hại, Hàn Phi, Thận Đáo, Điền Biền, Trâu Diễn, Thi Giảo, Tôn Vũ, Trương Nghi, Tô Tần chi thuộc, giai dĩ kì thuật minh.

Tần chi hưng, Lí Tư minh chi. Hán chi thời, Tư Mã Thiên, Tương Như, Dương Hùng tối kì thiện minh giả dã. Kì hạ Nguỵ, Tấn nhị[77] thị, minh giả bất cập ư cổ, nhiên diệc vị thường tuyệt dã. Tựu kì thiện giả, kì thanh thanh dĩ phù, kì tiết xúc dĩ cấp, kì từ dâm dĩ ai, kì chí thỉ dĩ tứ, kì vi ngôn dã, loạn tạp nhi vô chương. Tương thiên xú kì đức, mạc chi cố da? Hà vi hồ bất minh kì thiện minh giả dã?

Đường chi hữu thiên hạ, Trần Tử Ngang, Tô Nguyên Minh, Nguyên Kết, Lí Bạch, Đỗ Phủ, Lí Quán, giai dĩ kì sở năng minh. Kì tồn nhi tại hạ giả, Mạnh Giao Đông Dã thuỷ kì thị minh. Kì cao xuất Nguỵ, Tấn, bất giải nhi cập ư cổ, kì tha tẩm dâm hồ Hán thị hĩ. Tòng ngô du giả, Lí Cao, Trương Tịch kì vưu dã. Tam giả chi minh tín thiện hĩ. Ức bất tri thiên tương hoà kì thanh, nhi sử minh quốc gia chi thịnh da? Ức tương cùng ngạ kì thân, tư sầu kì tâm trường, nhi sử tự minh kì bất hạnh da? Tam tử giả chi mệnh, tắc huyền hồ thiên hĩ. Kì tại thượng dã, hề dĩ hĩ? Kì tại hạ dã, hề dĩ bi?

Đông Dã chi dịch ư Giang Nam dã, hữu nhược bất thích nhiên giả, cố ngô đạo kì mệnh ư thiên giả dĩ giải chi.

DỊCH NGHĨA

BÀI TỰA “TIỂN MẠNH ĐÔNG DÃ”

Mọi vật hễ không được cái thế quân bình thì kêu lên. Cây cỏ không có tiếng, gió xao động thì nó phát ra tiếng. Nước không có tiếng, gió chấn động thì nó phát ra tiếng; đập nó thì nó bắn vọt lên; ngăn nó thì nó chảy dồn lại, nấu nó thì nó sôi sùng sục. Kim, thạch không có tiếng, gõ nó thì nó phát ra tiếng. Người xét về lời nói thì cũng vậy; có điều bất đắc dĩ rồi sau mới nói: ca là có điều nhớ nhung, khóc là có điều buồn thảm. Phàm ở miệng phát ra thành tiếng đều là do có điều bất bình[78] cả chăng? Âm nhạc là u uất ở trong mà phát tiết ra ngoài; chọn những vật khéo kêu[79] mà mượn nó kêu thay mình. Kim, thạch, tơ, trúc, bầu, đất, da gỗ, tám cái đó[80] là những vật khéo kêu. Trời, về phương diện thời tiết thì cũng vậy, chọn những vật khéo kêu mà mượn nó kêu cho mình, cho nên dùng chim để kêu xuân, dùng sấm để kêu hè, dùng trùng để kêu thu, dùng gió để kêu đông; bốn mùa xô đẩy nhau, tất có chỗ không quân bình chăng?[81] Ở người ta thì cũng vậy. Tinh hoa của thanh âm loài người là lời nói, mà văn từ so với lời nói còn là tinh hoa hơn nữa, càng nên chọn người khéo kêu để mượn họ kêu cho.

Đời Đường, đời Ngu, ông Cao Dao và ông Vũ[82] là những người khéo kêu, nên mượn hai ông ấy để kêu. Ông Quì[83] không biết dùng văn từ để kêu thì tự mượn nhạc Thiều để kêu. Đời Hạ, năm ông hiền[84] dùng lời hát để kêu. Ông Y Doãn kêu cho đời Ân, ông Chu Công kêu cho đời Chu[85]. Những lời chép trong Kinh Thi, Kinh Thư, trong lục kinh[86] đều là những lời khéo kêu cả. Nhà Chu suy, Khổng tử và môn đệ kêu cho, tiếng lớn mà xa. Sách Truyện chép: “Trời muốn dùng phu tử làm mõ gõ”[87], há chẳng đáng tin ư? Cuối đời Chu, Trang Chu dùng những lời hoang đường mà kêu[88]. Sở là một nước lớn, khi mất, dùng Khuất Nguyên để kêu[89]. Tang Tôn Thần, Mạnh Kha, Tuân Khanh[90] đem đạo của mình ra để kêu. Bọn Dương Chu, Mặc Địch, Quản Di Ngô, Án Anh, Lão Đam, Thân Bất Hại, Hàn Phi, Thận Đáo, Điền Biền, Trâu Diễn, Thi Giảo, Tôn Vũ, Trương Nghi, Tô Tần đều dùng cái thuật của mình để kêu[91].

Nước Tần dấy lên, Lí Tư kêu cho[92]. Đời Hán, Tư Mã Thiên, Tương Như, Dương Hùng đều là những người rất khéo kêu[93]. Về sau, hai đời Nguỵ, Tấn, người kêu không khéo bằng thời cổ, nhưng cũng chưa hề dứt tiếng bao giờ. Những người khéo kêu trong hai đời đó, tiếng thì trong mà khinh phù, âm tiết thì tế toái mà gấp rút, văn từ thì dâm loạn mà ai oán, chí thì buông thả mà phóng túng, lời thì tạp loạn mà không sáng sủa. Trời ghét đức hạnh của họ mà không đoái thương họ chăng? Sao mà không khiến họ kêu những lời kêu hay của họ?[94]

Nhà Đường lấy được thiên hạ, Trần Tử Ngang, Tô Nguyên Minh, Nguyên Kết, Lí Bạch, Đỗ Phủ, Lí Quán đều dùng sở trường của mình để kêu[95], còn lại những người ở dưới như Mạnh Giao Đông Dã[96] bắt đầu dùng thơ để kêu, lời cao hơn đời Nguỵ, Tấn, không trễ nải[97] mà kịp được cổ nhân, thấm nhuần lần lần thì có thể như đời Hán được. Trong số bạn theo chơi với tôi, có Lí Cao, Trương Tịch là hơn cả[98]. Lời kêu của ba ông đó thật là ai khéo. Nhưng không biết rồi đây, Trời sẽ làm cho thanh âm của họ bắt thân họ phải khốn cùng, đói rét, hưng thịnh của quốc gia chăng? Hay là được hài hoà để khiến họ kêu sự lòng họ phải tư lự âu sầu, khiến cho họ tự kêu cái bất hạnh của họ chăng?[99] Vận mệnh của ba ông ấy là do Trời; vậy thì ở ngôi cao, có gì vui? Ở ngôi thấp có chi buồn?

Ông Đông Dã ra nhậm chức ở Giang Nam[100], có ý như không vui, cho nên tôi bàn đến lẽ số mạng ở Trời để khuyên giải ông.

NHẬN ĐỊNH

Bài này rất nổi danh, nhà Nho thời xưa ai cũng phải đọc qua, vì hứng thú văn chương thì ít mà vì lập trường của tác giả thì nhiều. Nó không hẳn là một trang phê bình văn học, cũng không hẳn là một bản tuyên ngôn của một văn phái, chỉ là một thiên tuỳ bút trong đó ta thấy rõ quan niệm của tác giả về văn chương.

Câu đầu: “Đại phàm vật bất đắc kì bình tắc minh” diễn được một chân lí, bao quát được vạn vật, mà áp dụng vào văn nhân thi sĩ lại càng hợp; bốn chữ “bất bình tắc minh” trong câu đó đã thành một ngạn ngữ.

Từ vũ trụ vạn vật, tác giả thu dần về giới văn nhân (văn nhân hiểu theo nghĩa rộng) để chứng minh luật bất bình tắc minh đó. Tác giả lược kể tất cả các văn nhân từ đời Xuân Thu tới đời Đường, và ta thấy rằng ông trọng Nho học hơn những đạo khác, trọng văn đời Hán hơn những đời sau (coi chủ trương phục cổ của ông trong bài tiểu sử).

Những ý chính của ông có thể tóm tắt như sau:

-  người ta bất đắc dĩ mới viết văn, làm thơ.

-  trong sự bất đắc dĩ đó, cũng có phân biệt “thiện” và “bất thiên”; theo ông “thiện” là phục vụ đạo Nho, có thể vui hoặc buồn, nhưng không uỷ mị, ai oán.

-  nhưng dù thiện hay không thiện, thì cũng do Trời cả: Trời bắt suy thì có giọng văn của Nguỵ, Tấn; Trời cho thịnh thì có giọng văn của Hán; người chỉ là một khí cụ của Trời dùng để “minh” lên thôi. Ta tự hỏi: nếu vậy thì văn nhân thi sĩ có chịu trách nhiệm về tư tưởng của mình không?

-  tới cuối bài ông mới kéo ta về Mạnh Đông Dã. Mạnh có tài nhưng không gặp thời nên chán đời (thuở trẻ ở ẩn), gần già mới được làm một chức quan rất nhỏ ở xa kinh đô. Ông tặng bài tự này để an ủi (đã do mệnh cả thì ở chức cao có gì mà vui, ở chức thấp có gì mà buồn?) và khuyên bạn nên dùng âm thanh vui vẻ mà “minh” sự thịnh vượng của quốc gia.

Ta thấy, ông không tích cực như Tuân Tử (triết gia chủ trương rằng việc người với việc trời không quan hệ gì với nhau, mà người có thể thắng được trời), nhưng cũng không hoàn toàn tiêu cực, vẫn cố tận lực hành đạo, rồi thành hay bại là do mệnh trời, không quan tâm tới. Về điểm đó ông theo đúng chủ trương của Khổng, Mạnh, cho nên người đời sau đặt ông đứng sau Mạnh Tử, mà bài này được coi như kim chỉ nam của người cầm bút. Giá trị của nó phần lớn ở đó.

5. A PHÒNG CUNG PHÚ

ĐỖ MỤC

Đỗ Mục (803-852)[101] là một thi sĩ nổi danh vào bậc nhất đời Vãn Đường, không kém gì Đỗ Phủ thời Thịnh Đường, nên người ta gọi ông là Tiểu Đỗ[102].

Ông tự là Mục Chi, quê ở Kinh Triệu (nay ở Thiểm Tây), dòng dõi thế tộc, ông nội làm Tể tướng, nhưng đến đời ông thì đã hơi suy. Năm 26 tuổi đậu Tiến sĩ, làm quan ở triều đình một thời gian ngắn, rồi phải đổi đi các châu huyện. Vì nuôi chí lớn, ưu thời mẫn thế muốn cải thiện xã hội, tước hết quyền hành các phiên trấn mà giảm thiểu nỗi thống khổ của nhân dân, lại thêm tính tình cương trực, có khí tiết, nên ông thường bị các quan trên dị nghị, mà hoạn đồ không được thanh thản. Những tư tưởng chính trị đó, ông phát biểu trong tập Tội ngôn (nhan đề đó hàm cái ý rằng mình ở địa vị thấp mà lạm bàn về quốc gia đại sự, thực là có tội), nhưng chẳng ai nghe ông, ông chán nản, làm văn thơ phúng thích (như bài A Phòng cung phú dưới đây, chê các vua chúa hoang dâm vô độ), hoặc để phóng tình trong cảnh yên hoa.

Ông vốn hào hoa phong nhã, lại khổ tâm sáng tác, không bắt chước cổ nhân, không chiều thị hiếu người đương thời, thành công nhất trong thể tuyệt cú, lời đẹp đẽ, miêu tả tự nhiên, tình cảm nồng hậu, mà lại có giọng bất mãn của một kẻ thấy mình bất lực trước thời thế.

Hai câu này trong bài Cửu nhật Tề sơn đăng cao:

Trần thế nan phùng khai khẩu tiếu,
Cúc hoa tu tháp mãn đầu qui[103].
(Đời người khó gặp được những lúc để hé miệng cười,
Thì cứ nên hái hoa cúc giắt đầy đầu mà đem về).

Tả được cả tâm sự và đời sống của ông.

Ông lưu lại bộ Phàn Xuyên văn tập 20 quyển.

NGUYÊN VĂN

阿房宮賦

六王畢，四海一，蜀山兀，阿房出。
覆壓三百餘里，隔離天日。驪山北構而西折，直走咸陽。二川溶溶，流入宮牆。五步一樓，十步一閣，廊腰縵迴，簷牙高啄；各抱地勢，鉤心鬥角。盤盤焉，囷囷焉，蜂房水渦，矗不知其幾千萬落！
長橋臥波，未雲何龍？複道行空，不霽何虹？高低冥迷，不知西東。歌臺暖響，春光融融；舞殿冷袖，風雨淒淒。一日之內，一宮之間，而氣候不齊。妃嬪媵嬙，王子皇孫，辭樓下殿輦來於秦，朝歌夜絃，為秦宮人。
明星熒熒，開妝鏡也，綠雲擾擾，梳曉鬟也；渭流漲膩，棄脂水也；煙斜霧橫，焚椒蘭也；雷霆乍驚，宮車過也；轆轆遠聽，杳不知其所之也。一肌一容，盡態極妍；縵立遠視而望幸焉。有不得見者三六年。
燕趙之收藏，韓魏之經營，齊楚之精英，幾世幾年，取掠其人，倚疊如山，一旦不能有，輸來其間。鼎鐺，玉石，金塊珠礫，棄擲邐迤，秦人視之，亦不甚惜。
嗟乎！一人之心，千萬人之心也。秦愛紛奢，人亦念其家。奈何取之盡錙銖，用之如泥沙？使負棟之柱多於南畝之農夫；架梁之椽多於機上之工女；釘頭磷磷多在庾之粟粒；瓦縫參差多於周身之帛縷；直欄橫檻多於九土之城郭；管絃嘔啞多於市人之言語；使天下之人不敢言而敢怒，獨夫之心日益驕固。戍卒叫，函谷舉，楚人一炬可憐焦土！
嗚呼！滅六國者，六國也，非秦也。族秦者，秦也，非天下也。嗟夫！使六國各愛其人，則足以拒秦；秦復愛六國之人，則遞三世可至萬世而為君，誰得而族滅也。
秦人不暇自哀，而後人哀之後人哀之而不鑑之；亦使後人復哀後人也！

PHIÊN ÂM

A PHÒNG CUNG PHÚ

Lục vương tất, tứ hải nhất, Thục sơn ngột, A Phòng xuất.

Phú áp tam bách dư lí, cách li thiên nhật. Li Sơn bắc cấu nhi tây chiết, trực tẩu Hàm Dương. Nhị xuyên dung dung, lưu nhập cung tường. Ngũ bộ nhất lâu, thập bộ nhất các, lang yêu mạn hồi, thiềm nha cao trác; các bão địa thế, câu tâm đấu giác. Bàn bàn yên, khuân khuân yên, phong phòng thủy oa, súc bất tri kì kỉ thiên vạn lạc!

Trường kiều ngọa ba, vị vân hà long? Phức đạo hành không, bất tễ hà hồng? Cao đê minh mê, bất tri tây đông. Ca đài noãn hưởng, xuân quang dung dung; vũ điện lãnh tụ, phong vũ thê thê. Nhất nhật chi nội, nhất cung chi gian, nhi khí hậu bất tề. Phi tần dắng tường, vương tử hoàng tôn, từ lâu hạ điện, liễn lai ư Tần, triêu ca dạ huyền, vi Tần cung nhân.

Minh tinh huỳnh huỳnh, khai trang kính dã; lục vân nhiễu nhiễu, sơ hiểu hoàn dã; Vị lưu trướng nhị, khí chi thủy dã; yên tà vụ hoành, phần tiêu lan dã; lôi đình sạ kinh, cung xa quá dã; lộc lộc viễn thính, liểu bất tri kì sở chi dã. Nhất kì nhất dung, tận thái cực nghiên; mạn lập viễn thị nhi vọng hạnh yên. Hữu bất đắc kiến giả tam lục niên.

Yên Triệu chi thu tàng, Hàn Ngụy chi kinh doanh, Tề Sở chi tinh anh, kỉ thế kỉ niên, thủ lược kì nhân, ỷ điệp như sơn, nhất đán bất năng hữu, thâu lai kì gian. Đỉnh sanh, ngọc thạch, kim khối châu lịch, khí trịch lệ dĩ. Tần nhân thị chi, diệc bất thậm tích.

Ta hồ! Nhất nhân chi tâm, thiên vạn nhân chi tâm dã. Tần ái phân xa, nhân diệc niệm kì gia. Nại hà thủ chi tận truy thù, dụng chi như nê sa? Sử phụ đống chi trụ đa ư nam mẫu chi nông phu; giá lương chi chuyên đa ư cơ thượng chi công nữ; đinh đầu lân lân đa tại dữu chi túc lạp; ngõa phùng sâm si đa ư chu thân chi bạch lũ; trực lan hoành hạm đa ư cửu thổ chi thành quách; quản huyền ẩu á đa ư thị nhân chi ngôn ngữ; sử thiên hạ chi nhân bất cảm ngôn nhi cảm nộ, độc phu chi tâm nhật ích kiêu cố. Thú tốt khiếu, Hàm Cốc cử, Sở nhân nhất cự, khả liên tiêu thổ!

Ô hô! Diệt lục quốc giả, lục quốc dã, phi Tần dã. Tộc Tần giả, Tần dã, phi thiên hạ dã. Ta phù! Sử lục quốc các ái kì nhân, tắc túc dĩ cự Tần; Tần phục ái lục quốc chi nhân, tắc đệ tam thế khả chí vạn thế nhi vi quân, thùy đắc nhi tộc diệt dã?

Tần nhân bất hạ tự ai nhi hậu nhân ai chi; hậu nhân ai chi nhi bất giám chi, diệc sử hậu nhân nhi phục ai hậu nhân dã!

DỊCH NGHĨA

BÀI PHÚ “CUNG A PHÒNG”

Sáu vua bị diệt, bốn bể thống nhất, núi xứ Thục trọi, cung A Phòng xuất[104].

Cao muốn đụng trời xanh, ba trăm dặm che lấp. Xây từ Li Sơn ở phương Bắc vòng qua Tây, chạy thẳng xuống Hàm Dương[105]. Hai con sông mông mênh chảy vào tới chân tường[106]. Năm bước lại một lầu, mười bước lại một gác; hành lang uốn cong như tấm lụa, mái nhà cao nhọn như mỏ chim; đều ôm địa thế, góc thì đâu vào nhau, giữa như cái móc. Quanh co chằng chịt như tổ ong, như xoáy nước, không biết là mấy nghìn nóc.

Cầu dài vắt ngang sông: chưa có mây sao có rồng? Đường đôi bắc trên không: không phải mưa tạnh, sao có cầu vồng?[107] Cao thấp hỗn loạn, nào biết tây đông. Xuân quang ấm áp, tiếng ca vui vầy; gió mưa lạnh lẽo, tay áo hết bay[108]. Cùng trong một cung, cùng trong một ngày, khí hậu khác thay! Phi tần thị nữ[109], vương tử hoàng tôn, từ lầu xuống điện, ngồi xe tới Tần, sáng ca tối đờn và thành cung nhân[110].

Kìa sao lấp lánh: mở gương đấy mà; mây xanh rối loạn: mớ tóc xõa ra; dầu sáp đổ đi: sông Vị đầy mà[111]; đốt tiêu đốt lan: đám khói tà tà; sấm động kinh hồn: tiếng xe chạy qua; nào biết đi đâu, ầm ầm ở xa. Da thịt dong mạo, làm đỏm làm duyên, đứng chờ xa xa, mong được vua nhìn. Có kẻ trông ngóng, ba mươi sáu năm liền.

Yên, Triệu gom góp, Hàn, Ngụy kinh doanh, Tề, Sở tinh anh, mấy đời mấy năm, của người cướp lấy chất cao thành non, khi chẳng giữ nổi[112], thu lại nơi đây. Vàng, đỉnh coi tựa đất, lu; châu, ngọc rẻ hơn đá, sỏi; liệng phí vung tay, chẳng ai nhìn nhõi[113].

Than ôi! Lòng ai cũng vậy, nghìn vạn người như một. Người Tần thích xa hoa, thì người ta cũng nghĩ tới nhà[114]. Sao lấy thì thu nhặt từng chút mà dùng thì coi rẻ như cát bùn! Khiến cho cột đỡ rui nhiều hơn nông phu ngoài đồng; kèo đỡ nóc nhiều hơn chức nữ trên khung; cho đầu đinh lấp lánh nhiều hơn hột lúa trong kho; phiến ngói so le nhiều hơn quần áo ngoài phố; lan can bực cửa nhiều hơn thành quách cửu châu[115]; sáo đờn ọ ẹ nhiều hơn tiếng nói trong chợ; làm cho người trong thiên hạ không dám nói mà dám phẫn nộ; lòng kẻ thất phu mỗi ngày càng thêm kiêu căng ngoan cố[116]. Lính thú hò hét[117], Hàm Cốc nổi tung[118], mồi Sở một bùng, thương thay, tro tàn trơ đó![119]

Than ôi! Kẻ diệt lục quốc không phải Tần mà là lục quốc. Kẻ diệt Tần chính là Tần, không phải là thiên hạ. Buồn thay! Người lục quốc nếu biết yêu nhau thì đủ sức để chống cự với Tần; nếu Tần lại yêu người lục quốc thì truyền từ ba đời[120] đến vạn đời, làm chủ thiên hạ, ai diệt Tần được chăng?

Người Tần không kịp tự thương cho mình mà đời người sau than thở cho họ; người đời sau than thở cho họ mà không biết lấy đó làm gương, khiến người đời sau nữa lại phải than thở cho người đời sau nữa.

NHẬN ĐỊNH

Câu mở bao quát, hùng vĩ, cô động mà hàm súc. Chỉ có mười hai chữ, vừa đối, vừa vần, từ lục quốc gom lại về cung A Phòng, và cho ta một cảm tưởng rằng Tần Thuỷ Hoàng diệt sáu nước chỉ để hưởng lạc thôi, chứ không có mục đích gì khác. Cách dùng chữ táo bạo: nhất và ngột đều dùng làm thuật từ.

Phần tả cung A Phòng thật tỉ mỉ: từ lầu, gác, hành lang, nóc, sông, cầu, đến phấn son, cung nữ, đờn ca, xe pháo, thời tiết…; toàn dùng hình ảnh táo bạo và luôn luôn cô động (lang yêu mạn hồi, thiềm nha cao trác; câu tâm đấu giác; phong phòng thủy oa; vị vân hà long; bất tễ hà hồng;…); rồi khi kể sự tiêu diệt của cả công trình vĩ đại đó thì chỉ dùng mỗi một câu: “Thú tốt khiếu, Hàm Cốc cử, Sở nhân nhất cự, khả liên tiêu thổ!”. Câu đó cũng ngắn, cũng mạnh, cũng bao quát như câu mở (tóm tắt được tất cả những cuộc khởi nghĩa liên tiếp của Trần Thiệp, Hạng Võ, Lưu Bang), mà ta thấy sự nghiệp của Tần Thuỷ Hoàng chỉ là tro bụi.

Phần kết còn hay hơn, cảm khái triền miên, ý tưởng lại đẹp mà lời văn thì ba lan, đọc xong ta không khỏi bâng khuâng suy nghĩ.

Phần đó gồm ba đoạn:

-  Từ “Ta hồ, nhất nhân chi tâm…” tới “Khả liên tiêu thổ”: tác giả trách vua Tần xa hoa, không nghĩ đến nỗi khổ của nhân dân, nên nhân dân phẫn uất nổi lên diệt, mà cung A Phòng ra tro.

-  Bài văn tới đó đã đủ nghĩa, tác giả có thể ngừng được, nhưng cảm xúc của ông còn dào dạt, ông viết thêm một đoạn nữa, từ: “Ô hô! Diệt lục quốc giả.” đến “…thùy đắc nhi tộc diệt dã?” mà đại ý là trách cả lục quốc lẫn Tần: lục quốc không biết yêu dân nên bị diệt; rồi Tần lại không biết yêu người lục quốc nên bị diệt nữa.

-  Đến đây, ta tưởng đã hết hẳn rồi. Nhưng không, tác giả vẫn chưa cất bút, còn viết một đoạn nữa than thở cho tất cả những người đời sau (ông tất có ám chỉ vua Đường) đã thương hại cho Tần mà không biết soi cái gương của Tần, đến nỗi lại mắc cái hoạ diệt vong như Tần.

Độc giả nhận thấy ba đoạn trong phần kết ấy như ba đợt sóng, cứ một đợt hạ xuống thì đợt khác đưa lên, gây cho ta một cảm giác bất ngờ thích thú.

Xét về số chữ thì đoạn trên dài nhất, (trong nguyên văn 132 chữ), đoạn giữa ngắn hơn (59 chữ) và đoạn cuối ngắn nhất (29 chữ), thành thử ta có cảm tưởng như đợt sóng ở xa cao hơn cả, rồi càng vào bờ càng thấp lần đi.

Mà xét về nội dung thì càng gần cuối bài ý càng mở rộng: trong đoạn trên chỉ trách Tần; tới đoạn giữa, trách cả lục quốc lẫn Tần; và đoạn cuối trách hết thảy những đời sau, cả đời Đường mà tác giả đương sống.

Ý liên tiếp nhau mà tự nhiên (độc giả nhận thấy không có một chữ nào để chuyển ý) mà văn chương thì hàm súc. Hình ảnh muôn thuở mà Đỗ Mục gợi lên cho ta đó thực là mênh mông mà cảm thán của ông cũng triền miên như thời gian vô tận.

Khéo nhất là câu cuối:

“Tần nhân bất hạ tự ai / nhi hậu nhân ai chi /; hậu nhân ai chi / nhi bất giám chi /, diệc sử hậu nhân nhi phục ai hậu nhân dã /”.

Những chữ ai, chi và hậu láy đi láy lại như đánh dấu những đợt sóng nhỏ; một đợt sáu chữ rồi một đợt năm chữ; tiếp theo hai đợt nữa, một đợt bốn chữ, sau cùng là một đợt dài nhất, mười chữ: rõ ràng là hình ảnh những đợt sóng gần tới bờ thì tiến gấp lên rồi khi chạm bờ thì toả nhẹ và rộng ra trên cát mịn (6.5.4.4.10).

Tất nhiên là Đỗ Mục không phân tích tỉ mỉ như chúng tôi vừa làm, rồi mới cấu tạo câu văn. Chúng tôi chắc chắn rằng đoạn hay nhất đó chính là đoạn ông viết dễ dàng nhất: cảm xúc theo ngọn bút mà tuôn trên giấy một hơi cho đến hết, mà nhạc trong văn chính là nhạc trong lòng.

Chúng tôi ít thấy bài văn nào mà nội dung và hình thức đều đạt tới mức tuyệt mĩ như vậy.

6. NHẠC DƯƠNG LÂU KÍ

PHẠM TRỌNG YÊM

Phạm Trọng Yêm, tự Hi Văn, là dòng dõi một vị Tể tướng đời Đường, sinh năm 989 ở Ngô Huyện, Tô Châu. Mất năm 1052. Đến đời ông đã sa sút, mới hai tuổi mồ côi, nhà nghèo, thường đói rét, nhưng siêng học, đậu Tiến sĩ, làm chức Tư lí tham quân.

Tính tình ông ngay thẳng cương nghị, rất có hiếu và rất nhân từ. Hồi đã phú quí rồi, ông vẫn giữ lối sống cần kiệm thanh bạch buổi thiếu thời: nếu không có khác thì không dọn hai món thịt, vợ con không bận đồ tơ lụa; có tiền dư thì ông giúp đỡ bà con bạn bè, nhất là những kẻ sĩ nghèo, gần như thi hành được đạo phiếm ái. Vì vậy mà kẻ sĩ khắp nơi tôn ông như thầy và khi ông mất, ai cũng thương tiếc.

Hoạn đồ của ông cũng có lúc long đong; vì ngay thẳng, ghét kẻ chuyên quyền mà một lần bị viên Tể tướng biếm chức; nhưng ông có công dẹp giặc ở Diên Châu, giữ yên được biên giới, nên rồi được vua Tống Nhân Tôn rất tin dùng, vời về kinh, giao cho chức Tham tri chính sự. Khi ông mất, nhà vua tặng tên thuỵ là Văn Chính, hàm Binh bộ Thượng thư.

Ông là một chính trị gia và một triết gia hơn nhà văn, giỏi về kinh Dịch, thường đem ra giảng cho bạn bè, nhưng không phát huy được gì.

Tác phẩm lưu lại có bộ Đan Dương gồm 20 quyển, Biệt tập 4 quyển, Bổ biên 5 quyển, và một tập Tấu nghị gồm 2 quyển.

NGUYÊN VĂN

岳陽樓記

慶曆四年春，滕子京謫守巴陵郡。越明年，政通人和，百廢具興，乃重修岳陽樓，增其舊製，刻唐賢今人詩賦於其上，屬予作文以記之。
予觀夫巴陵勝狀，在洞庭一湖。銜遠山，吞長江，浩浩湯湯，橫無際涯；朝暉夕陰，氣象萬千；此則岳陽樓之大觀也，前人之述備矣。然則北通巫峽，南極瀟湘，遷客騷人，多會於此，覽物之情，得無異乎？
若夫霪雨霏霏，連月不開；陰風怒號，濁浪排空；日星隱耀，山岳潛形；商旅不行，檣傾楫摧；薄暮冥冥，虎嘯猿啼；登斯樓也，則有去國懷鄉，憂讒畏譏，滿目蕭然，感極而悲者矣！
至若春和景明，波瀾不驚，上下天光，一碧萬頃；沙鷗翔集，錦鱗游泳，岸芷汀蘭，郁郁青青。而或長煙一空，皓月千里，浮光躍金，靜影沈璧，漁歌互答，此樂何極？登斯樓也，則有心曠神怡，寵辱偕忘、把酒臨風，其喜洋洋者矣！
嗟夫！予嘗求古仁人之心，或異二者之為，何哉？不以物喜，不以己悲，居廟堂之高則憂其民；處江湖之遠則憂其君。是進亦憂，退亦憂；然則何時而樂耶？其必曰：“先天下之憂而憂，後天下之樂而樂歟！”噫！微斯人，吾誰與歸！時六年九月十五日。

PHIÊN ÂM

NHẠC DƯƠNG LÂU KÍ

Khánh Lịch tứ niên xuân, Đằng Tử Kinh trích thủ Ba Lăng quận. Việt minh niên, chính thông nhân hoà, bách phế cụ hưng, nãi trùng tu Nhạc Dương lâu, tăng kì cựu chế, khắc Đường hiền kim nhân thi phú ư kì thượng, chúc dư tác văn dĩ kí chi.

Dư quan phù Ba Lăng thắng trạng, tại Động Đình nhất hồ. Hàm viễn sơn, thôn Trường Giang, hạo hạo thương thương, hoành vô tế nhai; triêu huy tịch âm, khí tượng vạn thiên; thử tắc Nhạc Dương lâu chi đại quan dã, tiền nhân chi thuật bị hĩ. Nhiên tắc bắc thông Vu Giáp, nam cực Tiêu Tương, thiên khách tao nhân, đa hội ư thử, lãm vật chi tình, đắc vô dị hồ?

Nhược phù dâm vũ phi phi, liên nguyệt bất khai; âm phong nộ hào, trọc lãng bài không; nhật tinh ẩn diệu, sơn nhạc tiềm hình; thương lữ bất hành, tường khuynh tiếp tồi; bạc mộ minh minh, hổ khiếu viên đề; đăng tư lâu dã, tắc hữu khứ quốc hoài hương, ưu sàm uý cơ, mãn mục tiêu nhiên, cảm cực nhi bi giả hĩ!

Chí nhược xuân hoà cảnh minh, ba lan bất kinh, thượng hạ thiên quang, nhất bích vạn khoảnh; sa âu tường tập, cẩm lân du vịnh, ngạn chỉ đinh lan, úc úc thanh thanh. Nhi hoặc trường yên nhất không, hạo nguyệt thiên lí, phù quang dược kim, tĩnh ảnh trầm bích, ngư ca hỗ đáp, thử lạc hà cực? Đăng tư lâu dã tắc hữu tâm khoáng thần di, sủng nhục giai vong, bả tửu lâm phong, kì hỉ dương dương giả hĩ.

Ta phù! Dư thường cầu cổ nhân nhân chi tâm, hoặc dị nhị giả chi vi, hà tai? Bất dĩ vật hỉ, bất dĩ kỉ bi, cư miếu đường chi cao tắc ưu kì dân; xứ giang hồ chi viễn tắc ưu kì quân; thị tiến diệc ưu, thoái diệc ưu; nhiên tắc hà thời nhi lạc da? Kì tất viết: “Tiên thiên hạ chi ưu nhi ưu, hậu thiên hạ chi lạc nhi lạc” dư? Y! Vi tư nhân, ngô thuỳ dữ qui?

DỊCH NGHĨA

BÀI KÍ “LẦU NHẠC DƯƠNG”

Mùa xuân năm thư tư niên hiệu Khánh Lịch[121], Đằng Tử Kinh bị trích ra làm thái thú ở quận Ba Lăng[122]. Được một năm, chính thông, dân hoà[123], mọi việc chỉnh đốn; ông bèn trùng tu lầu Nhạc Dương[124], xây cất thêm, sai khắc trên lầu những thi phú của chư hiền đời Đường cùng các người ngày nay, cậy tôi làm bài văn kỉ niệm.

Tôi coi thì thắng cảnh ở Ba Lăng chỉ nhờ hồ Động Đình[125], nó ngậm non xa, nuốt Trường Giang, mênh mông, cuồn cuộn, rộng không thấy bờ, sáng chiều thay đổi, muôn hình vạn trạng: đó là cảnh đại quan của lầu Nhạc Dương, người trước đã tả nhiều rồi. Nhưng phía Bắc thông với núi Vu Giáp, phía Nam suốt tới sông Tiêu Tương[126], thế thì kẻ bị biếm trích cùng tao nhân mặc khách đều họp nhau ở đó, ngắm cảnh sinh tình, mà cảm tưởng lẽ nào chẳng khác?[127]

Gặp lúc mưa dầm lả tả, mấy tháng không quang, gió lạnh cuồng rít, sóng đục tung mây, mặt trời lẩn bóng, lan can ngả nghiêng, mái chèo bể nát; rồi chiều tối u ám, cọp rống vượn kêu; lúc đó mà lên lầu này tất có lòng nhớ quê hương tổ quốc, lo sợ những lời dèm chê, mà trước mắt toàn là cảnh tiêu điều, cảm khái tới cực điểm, tâm sự thật là bi thảm!

Đến khi quang ấm áp, mặt nước như tờ, trời đất sáng sủa, xanh biếc một màu, đàn âu trên cồn bay lượn tụ tập, đàn cá vảy gấm bơi lội thung thăng, cỏ chỉ cỏ lan trên bờ trên bãi, thơm phúc xanh xanh; hoặc khi khói sương một giải giắt ngang, ánh trăng ngàn chiếu sáng, gieo vàng trên nước, in ngọc dưới dòng, giọng chài xướng hoa, vui thực vô cùng; những lúc đó mà lên lầu này, thì trong lòng khoan khoái, tinh thần vui vẻ, vinh nhục[128] đều quên, nghiêng hồ[129] hóng gió, sự thật là phơi phới.

Ôi! Tôi thường tìm hiểu tâm lí của bậc nhân giả[130] thời xưa, hoặc có chỗ khác hai chỗ thường tình trên kia[131], là vì đâu? Chỉ do lẽ các bậc đó không vì ngoại vật mà vui, không vì bản thân mà buồn; khi giữ ngôi cao tại triều đình thì lo cho dân, khi ở cảnh giang hồ xa xôi thì lo cho chúa[132]; như vậy tiến thoái đều là lo cả, mà lúc nào mới được vui? Tôi đáp rằng: “Lo trước cái lo thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ” chăng? Ôi! Không có hạng người đó thì tôi biết theo ai đây?

NHẬN ĐỊNH

Bố cục cổ điển mà cân xứng: đoạn mở đầu và đoạn kết dài ngang nhau; đoạn giữa gồm hai bức hoạ đối chiếu nhau: một bức về mùa mưa, một bức về mùa xuân; trong mỗi bức lại chia ra hai phần: cảnh ban ngày và cảnh ban đêm; thành thử tuy có hai bức mà gần như một bộ tứ bình. Lời trong đoạn này bóng bảy mà du dương; dùng toàn những vế bốn chữ một, câu cuối hơi văn dài hơn (6 chữ) hợp với cảm thán của tác giả.

Khéo nhất là đoạn kết: ca tụng Đằng Tử Kính một cách kính đáo: câu “hậu thiên hạ chi lạc nhi lạc” ứng với “chính thông nhân hoà, bách phế cụ hưng, nãi trùng tu Nhạc Dương lâu” ở đoạn mở; lại có cái giọng nhẹ nhàng khuyên đời, than thở cho đời nữa: “vi tư nhân, ngô thuỳ dữ qui?” Đọc xong ta thấy rõ nỗi lòng và tư cách cao thượng của tác giả.

Lời rất gọn, nhiều chỗ chuyển tiếp rất tế nhị, ta phải suy nghĩ mới hiểu được, nhưng có vậy cái thú đọc văn mới tăng lên.

7. TUÝ ÔNG ĐÌNH KÍ

ÂU DƯƠNG TU

Trong số Đường, Tống bát đại gia, Đường chỉ có hai nhà: Hàn Dũ và Liễu Tôn Nguyên, còn sáu nhà kia: Âu Dương Tu, Tăng Củng, Vương An Thạch, Tô Tuân[133], Tô Thức, Tô Triệt đều ở đời Tống và đều đồng thời với nhau, cùng sanh ở thế kỉ XI cả, Âu Dương Tu lớn tuổi hơn hết, nổi danh sớm nhất và về cổ văn cũng viết nhiều nhất.

Ông sanh năm 1007, tự là Vĩnh Thúc, quê ở Lô Lăng (nay ở tỉnh Giang Tây). Bốn tuổi mồ côi cha, nhờ được mẹ hiền nuôi nấng và dạy dỗ, cho nên lớn lên mỗi lần nhắc đến mẹ là giọng ông rất cảm động (coi bài Lung Cương thiên biểu ở sau). Nhà nghèo, phải lấy cỏ lau vạch chữ xuống đất mà học. Nhờ tư chất rất thông minh, nên sớm nổi danh là hay chữ. Mới đầu ông cũng theo thời thượng, luyện lối văn biền ngẫu rất thịnh hành ở thời Ngũ Đại; nhưng lớn lên, qua chơi đất Tuỳ, được đọc di cảo của Hàn Dũ, sinh lòng khâm phục, muốn noi chí họ Hàn, từ đó chuyên luyện cổ văn, nhất là thể nghị luận, cùng Mai Nghiêu Thần (coi bài Mai Thánh Du thi tập ở sau) nổi danh nhất đương thời.

Ông đậu Tiến sĩ năm 1030, làm chức Quán các hiệu khám ở triều. Lúc đó Lữ Di Gián chấp chính, nắm hết quyền tiến dụng bách quan, không theo thứ tự, luật lệ nào cả. Phạm Trọng Yêm tỏ lời trách, bị Lữ buộc tội là chê bai triều chính, rồi biếm chức. Âu Dương Tu và đa số các quan họp nhau để bênh vực Phạm Trọng Yêm, bị một kẻ quyền thần trách là họp bè đảng, tâu vua biếm ông làm huyện lệnh ở Di Lăng, rồi Càn Đức. Ông viết bài Bằng đảng luận (coi ở sau) để dâng vua, được vua khen; nhưng cũng chưa được về triều. Mười hai năm sau mới làm chức Hàn lâm học sĩ và lãnh việc soạn bộ sử Đường thư. Xong bộ đó, ông thăng Hàn Lâm thị độc học sĩ, rồi Khu mật phó sứ. Tới khi Vương An Thạch cầm quyền, ông vốn thủ cựu, không chịu chính sách của Vương, xin về hưu; lúc mất (1072), được tặng chức Thái tử Thái Sư, thuỵ là Văn Trung.

Ông có khí tiết như Hàn Dũ, đúng là một nhà Nho, thủ cựu, rất tôn quân nhưng rất chú ý tới việc tiến cử hiền tài, đề bạt hạng hậu tiến nên danh vọng rất cao.

Riêng về văn, ông khêu lại phong trào phục cổ và thành công lớn lao, nên người ta thường gọi ông là Hàn Dũ đời Tống. Ông bảo: “đạo” là nội dung, là bản chất mà văn là hình thức, là công cụ để sáng tạo. Phải tu dưỡng đạo đức đã rồi hãy biết văn, nếu lòng đạo mà sung mãn rồi thì văn tự nhiên tới; nếu đạo không đủ mà tô chuốt lời văn thì một là chỉ bắt chước người trước, hai là chỉ chiều thị hiếu của thế tục, không có giá trị gì cả. Vì vậy ông phản đối kịch liệt bọn chỉ luyện thuật tiểu xảo cho văn được hoa mĩ, lời thì huêch hoang mà không có thực dụng. Từ năm 1057 trở đi, nhờ có quyền hành trong triều, nhờ làm chủ khảo các kì thi, ông càng tận lực đề cao lối văn bình dị, giản minh; những bài nào kêu mà rỗng, đẹp mà sáo hoặc vô dụng cho nhân sinh, ông đều đánh hỏng cả. Triều đình và dân gian có một số đông phản đối, oán trách, ông vẫn giữ chủ trương, riết rồi phong trào phải chuyển hướng theo ông. Đương thời những bậc anh tài như Vương An Thạch, Tăng Củng, Tô Thức, Tô Triệt theo chủ trương của ông, đều nhờ ông mà đổ cao và nổi danh. Như vậy ông là bậc thầy trên văn đàn và đã có công đào tạo nhiều văn sĩ lỗi lạc.

Tuy trọng nội dung, ông không hề coi thường hình thức. Văn của ông nghiêm chỉnh, sáng sủa, uyển chuyển, rất nhiều tình cảm, đôi khi hùng hồn. Có người đã ví văn của Hàn Dũ với những lớp sóng trong biển động, lên xuống bất thường, dào dạt, lôi cuốn, mà văn của Âu Dương Tu như mặt hồ trong trẽo, phẳng lặng, tuy có lúc gợn sóng nhưng xét chung là bình đạm, minh bạch. Đọc những bài trích ở sau, độc giả sẽ thấy lời đó đúng.

Âu Dương Tu sáng tác rất nhiều. Về sử, ngoài bộ Đường thư do vua sai soạn, còn bộ Ngũ Đại sử do ông tự ý soạn. Ông lại thu thập và phê bình rất nhiều tài liệu cổ, thành bộ Tập cổ lục. Ngoài ra còn bộ Cư sĩ tập 153 quyển, bộ Thi bản nghĩa 16 quyển, bộ Lục Nhất từ 3 quyển (Lục Nhất là tên hiệu của ông[134], tên hiệu nữa là Tuý Ông: ông lão say) và tập Lục Nhất thi thoại 1 quyển.

Tô Thức phê bình văn của ông, bảo: “Luận về đạo lớn thì tựa như Hàn Dũ, luận về việc nước thì tựa Lục Chí (một văn sĩ đời Đường giỏi về văn tấu nghị), viết văn kí thì như Tư Mã Thiên, mà thơ phú thì tựa Lí Bạch”. Lời khen đó cũng đúng một phần nào.

Về cổ văn ông lưu lại nhiều bài bất hủ. Chúng tôi sẽ trích của ông sáu bài về các thể loại khác nhau: hai bài nghị luận, một bài đề tựa một tập thơ, một bài kí, một bài phú và một bài biểu.

NGUYÊN VĂN

醉翁亭記

環滁皆山也。其西南諸峰林壑尤美；望之蔚然而深秀者，琅琊也。山行六七里，漸聞水聲潺潺而瀉出於兩峰之間者，釀泉也。
峰回路轉，有亭翼然臨於泉上者，醉翁亭也。作亭者誰？山之僧智仙也。名之者誰？太守自謂也。
太守與客來飲於此，飲少輒醉，而年又最高，故自號曰醉翁也。醉翁之意，不在酒，在乎山水之間也。山水之樂，得之心而寓之酒也。
若夫日出而林霏開，雲歸而巖穴暝；晦明變化者，山間之朝暮也。野芳發而幽香，佳木秀而繁陰，風霜高潔，水落而石出者，山間之四時也。朝而往，暮而歸，四時之景不同，而樂亦無窮也。至於負者歌於途，行者休於樹，前者呼，後者應，傴僂提攜，往來而不絕者，滁人遊也。
臨溪而漁，溪深而魚肥；釀泉爲酒，泉香而酒冽；山餚野蔌，雜然而前陳者，太守宴也。宴酣之樂，非絲非竹，射者中，弈者勝，觥籌交錯，起坐而喧嘩者，衆賓歡也。蒼顔白髮，頹然乎其中者，太守醉也。
已而夕陽在山，人影散亂，太守歸而賓客從也。樹林陰翳，鳴聲上下，遊人去而禽鳥樂也。然而禽鳥知山林之樂，而不知人之樂；人知從太守遊而樂，而不知太守之樂其樂也。醉能同其樂，醒能述以文者，太守也。太守謂誰？廬陵歐陽修也。

PHIÊN ÂM

TUÝ ÔNG ĐÌNH KÍ

Hoàn Trừ giai sơn dã. Kì tây nam chư phong lâm hác vưu mĩ; vọng chi uý nhiên nhi thâm tú giả, Lang Da dã. Sơn hành lục thất lí, tiệm văn thuỷ thanh sàn sàn, nhi tả xuất ư lưỡng phong chi gian giả, Nhưỡng tuyền dã.

Phong hồi lộ chuyển, hữu đình dực nhiên lâm ư tuyền thượng giả, Tuý Ông đình dã. Tác đình giả thuỳ? Sơn chi tăng Trí Tiên dã. Danh chi giả thuỳ? Thái thú tự vị dã.

Thái thú dữ khách lai ẩm ư thử, ẩm thiếu chiếp tuý, nhi niên hựu tối cao, cố tự hiệu viết Tuý Ông dã. Tuý Ông chi ý, bất tại tửu, tại hồ sơn thuỷ chi gian dã. Sơn thuỷ chi lạc, đắc chi tâm nhi ngụ chi tửu dã.

Nhược phù nhật xuất nhi lâm phi khai, vân qui nhi nham huyệt minh; hối minh biến hoá giả, sơn gian chi triêu mộ dã. Dã phương phát nhi u hương, giai mộc tú nhi phồn âm, phong sương cao khiết, thuỷ lạc nhi thạch xuất giả, sơn gian chi tứ thời dã. Triêu nhi vãng, mô nhi qui, tứ thời chi cảnh bất đồng, nhi lạc diệc vô cùng dã. Chí ư phụ giả ca ư đồ, hành giả hưu ư thụ, tiền giả hô, hậu giả ứng, ủ lũ đề huề, vãng lai nhi bất tuyệt giả, Trừ nhân du dã.

Lâm khê chi ngư, khuê thâm nhi ngư phì; nhưỡng tuyền vi tửu, tuyền hương chi tửu liệt; sơn hào dã tốc, tạp nhiên nhi tiền trần giả, thái thú yến dã. Yến hàm chi lạc, phi ti phi trúc, sạ giả trúng, dịch giả thắng, quang trù giao thác, khởi toạ nhi huyên hoa giả, chúng tân hoan dã. Thương nhan bạch phát, đồi nhiên hồ kì trung giả, thái thú tuý dã.

Dĩ nhi tịch dương tại sơn, nhân ảnh tán loạn, thái thú qui nhi tân khách tòng dã. Thụ lâm âm ế, minh thanh thượng hạ, du nhân khứ nhi cầm điểu lạc dã. Nhiên nhi cầm điểu tri sơn lâm chi lạc, nhi bất tri nhân chi lạc; nhân nhi tòng thái thú du nhi lạc, nhi bất tri thái thú chi lạc kì lạc dạ. Tuý năng đồng kì lạc, tỉnh năng thuật dĩ văn giả, thái thú dã. Thái thú vị thuỳ? Lô Lăng Âu Dương Tu dã.

DỊCH NGHĨA

BÀI KÍ “ĐÌNH ÔNG LÃO SAY”

Chung quanh đất Trừ[135] đều là núi. Ở phía tây nam, núi non rừng suối càng đẹp, nhìn thấy um tùm thanh tú là ngọn Lang Da[136]. Theo núi đi sáu bảy dặm, dần nghe tiếng nước ào ào chảy ra giữa hai ngọn núi, đó là suối Nhưỡng[137].

Núi quanh co, đường uốn khúc; có ngôi đình như dương cánh trên bờ suối, đó là đình Ông Lão Say. Dựng đình đó là ai? Là nhà sư trên núi tên là Trí Tiên vậy. Đặt tên đình đó là ai? Là quan Thái thú tự xưng vậy[138].

Thái thú và khách khứa lại uống rượu nơi đó, mới uống ít mà đã say, tuổi lại cao lắm, nên tự đặt tên hiệu là Ông Lão Say. Ý say trong tên đó không phải say tại rượu mà tại sơn thuỷ vậy. Cái vui phong cảnh thấy trong lòng mà ngụ trong rượu vậy.

Mặt trời mọc mà màn sương rừng hé mở; mây bay về hang hoá tối; tối sáng biến hoá, đó là cảnh sáng chiều trong núi vậy. Cỏ thơm mọc trong đồng nội mà hương u nhã, cây cao tốt mà bóng dày; gió sương trong sạch, nước rút đá nhô; đó là cảnh bốn mùa trong núi vậy. Sớm đi tối về, cảnh bốn mùa không giống nhau mà cái vui vô cùng vậy. Đến như kẻ đội vác hát trên đường, kẻ bộ hành nghĩ dưới gốc cây, người trước hô, kẻ sau ứng, lom khom đề huề qua lại không ngớt, đó là người đất Trừ đi chơi vậy.

Vào ngòi câu cá, ngòi sâu mà cá mập; cất nước suối làm rượu, nước suối thơm mà rượu trong; thịt thú, rau đồng la liệt ở trước đó là bữa yến của Thái thú vậy. Yến ẩm vui say, không đờn không sáo, đầu hồ thì trúng, đánh cờ thì thắng; chén thẻ[139] ngổn ngang; ngồi đứng ồn ào, đó là khách khứa vui thích vậy. Da xanh, tóc bạc, ngả nghiêng giữa đám, đó là Thái thú say vậy.

Rồi mà tịch dương hiện trên núi, bóng người tán loạn, Thái thu về mà khách khứa theo sau vậy. Cây rừng âm u, chim kêu cao thấp, khách chơi đi hết mà chim chóc vui hót vậy.

Song chim biết cái vui của rừng núi mà không biết cái vui của người; người biết theo chơi với Thái thú mà vui, nhưng không biết rằng Thái thú vui cái vui của họ vậy. Say biết cùng vui với họ, tỉnh chép lại thành văn, đó là Thái thú vậy. Thái thú là ai? Là Âu Dương Tu ở Lô Lăng[140] vậy.

NHẬN ĐỊNH

Đọc bài này không thể không lây cái vui của tác giả. Cứ cuối mỗi câu, tác giả lại hạ một chữ “dã” nghĩa là vậy; ngâm tới, ta có cảm tưởng như thấy ông gật gù cái đầu, ngà ngà say mà thích chí. Sợ độc giả không quen tai, chúng tôi phải bỏ nhiều chữ dã đó đi, chỉ dịch vừa vừa cho có thôi.

Bài văn ngắn mà tả đủ cả: từ đất Trừ, lần lần gom lại tới núi Lang Da, tới suối Nhưỡng, tới ngôi đình, tới tên đình rồi tới tác giả.

Đoạn sau tả cảnh sáng chiều, cảnh bốn mùa, cảnh người trong miền đi chơi, toàn bằng vài nét phát như một bức tranh thủy mặc.

Tới cái vui trong bữa tiệc thanh đạm, ông tả kĩ hơn cho hợp với tên đình. Ta thấy cái vui của tác giả bình dân mà cao nhã: vui vì thấy người khác vui, vui vì phong cảnh và tiếng chim, chứ không phải vì rượu (ứng với câu “Tuý Ông chi ý, bất tại tửu, tại hồ sơn thuỷ chi gian” ở trên).

Đoạn kết (từ “Nhiên nhi cầm điểu tri sơn lâm chi lạc…”) lời rất bình dị mà ý thâm trầm, lòng ông phơi phới, vì chếch choáng chăng, vì khoáng đạt chăng?

Toàn bài bút mau lời nhẹ.

8. HỈ VŨ ĐÌNH KÍ

TÔ THỨC

Gọi là Tô Thức thì còn có người lạ tai, chứ gọi là Tô Đông Pha thì ai cũng biết ông, nhờ bài Tiền Xích Bích phú. Ông là người có tài nhất trong số bát đại gia (vì văn thơ đều hay cả mà rất phong phú), khoáng đạt nhất, tư tưởng và tính tình cũng phức tạp nhất.

Ông sanh năm 1037 (có sách chép là 1036), mất năm 1101, tên tự là Tử Chiêm. Hồi 10 tuổi, cha là Tô Tuân đi du học bốn phương; mẹ, họ Trình, dạy ông học. Khi nghe giảng về truyện Phàm Bàng, ông khái nhiên hỏi mẹ: “Con sau này được như Phạm Bàng, mẹ có chịu không?”. Bà mẹ đáp: “Con mà được như Bàng thì mẹ sao lại không làm được như mẹ Bàng?”[141].

Mới mười lăm mười sáu tuổi ông đã thông kinh sử, rất thích đọc sách của Giả Nghị và Lục Chí (về Giả Nghị coi tiểu sử ở phần II và bài Giả Nghị luận ở sau – Lục Chí là Tể tướng đời Đường, có đức cao, giỏi về văn tấu nghị). Như vậy ta thấy ông rất trọng đạo Nho và có chí giúp nước. Nhưng khi đọc sách Trang Tử, ông lại bảo: “Trước kia tôi có ý kiến, nhưng chưa diễn ra được; nay đọc sách này, hợp ý tôi quá”. Tính tình ông phức tạp, mâu thuẫn ở điểm đó; suốt đời ông chịu ảnh hưởng cả của Nho, lẫn Lão và Phật nữa, nhờ vậy mà tâm hồn ông khoáng đạt, tuy trong hoạn đồ chìm nổi nhiều phen mà không có giọng ai oán như Giả Nghị, Liễu Tôn Nguyên, vẫn mỉa mai ngạo đời được. Cũng nhờ vậy mà văn ông siêu thoát, có nhiều vẻ hơn các nhà khác.

Năm 21 tuổi ông đậu Tiến sĩ, nhờ bài Hình thưởng trung hậu chi chí luận (sẽ trích ở sau) mà Âu Dương Tu rất thưởng thức, ngờ rằng của Tăng Củng làm (về Tăng Củng, coi cuối phần này) nên không lấy ông khôi nguyên mà hạ xuống á nguyên.

Hết tang mẹ[142], ông lãnh chức Chủ bạ Phúc Xương rồi làm quan luôn ba chục năm, nhưng chìm nổi bất thường, một phần vì ông có giọng mỉa mai, hay làm thơ châm biếm về chính trị[143], nên ít người ưa; một phần vì ông đứng vào phe cựu đảng của Tư Mã Quang, nên khi tân đảng của Vương An Thạch lên cầm quyền (về Vương An Thạch coi ở sau) thì ông bị biếm ra những châu quận ở ngoài.

Ông làm Thông phán ở Hàng Châu, rồi chuyển qua Mật Châu, Từ Châu, Hồ Châu; có hồi vì chê bai tân pháp mà bị giam vào ngục, rồi biếm đi Hoàng Châu[144], làm chức Đoàn luyện phó sứ. Ở Hoàng Châu, ông cùng các ông lão nhà quê ngao du sơn thuỷ, cất nhà ở một sườn núi phía đông (đông pha), rồi lấy hiệu là Đông Pha cư sĩ (do đó người đời sau gọi ông là Tô Đông Pha).

Năm 1085, vua Triết Tôn lên ngôi, Thái Hoàng Thái hậu đương chính, bỏ chính sách của Vương An Thạch, dùng cựu đảng, ông được gọi về kinh, nhận chức Trung thư xá nhân, rồi chức Hàn lâm học sĩ kiêm Thị độc học sĩ, nhưng không được lâu, rồi lại bị đổi ra Hàng Châu, Dĩnh Châu, Định Châu cũng vì tánh hay châm biếm.

Năm 1093, vua Triết Tôn mới thực cầm quyền, lại dùng tân đảng, và hoạn đồ của ông càng trắc trở, bị biếm hai ba lần, có lần tới Quỳnh Châu (nay là đảo Hải Nam ở ngoài khơi Bắc Việt). Sống tịch mịch, già cả mà vất vả, phải cất lấy nhà mà ở, thuốc thang không có, đành viết sách để tiêu khiến. Năm 1100, vua Huy Tôn lên ngôi, ông được đại xá, về lục địa, năm sau mất ở Thường Châu.

Ông ở trong phái thủ cựu, không ưa những cải cách mạnh bạo của Vương An Thạch, khi luận về chính trị thường giữ đạo trung hoà, không cầu gấp thành công, cứ bình tĩnh đợi sự tình biến đổi mà đối phó. Ông viết những bài Tần Thuỷ Hoàng luận, Thương Ưởng luận, mượn cổ mà chê kim, có ý so sánh chính sách của Vương An Thạch với chính sách của Tần Thuỷ Hoàng, của Thương Ưởng, bảo chính sách đó dùng ít thì hại ít, càng dùng nhiều càng hại nhiều.

Tuy nhiên ông không phải là cổ hủ, rất lo đến kinh tế, võ bị, lập một kế hoạch di dân, đề nghị nuôi binh ở trong dân (thời bình thì là nông dân, nhưng luyện tập quân sự để thời loạn thì thành lính), ông lại thực hiện được công việc khơi sông ở Từ Châu, công việc đắp đê ở Hàng Châu, làm lợi cho nông dân rất nhiều. Đê đó mang tên ông (Tô đê), trồng đào liễu ở hai bên, rất ngoạn mục.

Ông sáng tác được 4.000 bài thơ, 300 bài từ, tản văn rất nhiều bài hay. Tác phẩm ông lưu lại có bộ Đông Pha văn tập 60 quyển, bộ Đông Pha thi tập 25 quyển, bộ Đông Pha từ 1 quyển, bộ Cửu Trì bút kí 2 quyển, bộ Đông Pha chí lâm 5 quyển. Ngoài ra, vâng lời dặn dò của cha lúc lâm chung, ông viết tiếp cuốn Dịch truyện mà cha bỏ dở, rồi viết thêm những cuốn: Luận ngữ thuyết, Thư truyện để truyền bá đạo Khổng. Văn nhân đương thời rất trọng ông, và coi ông là người nối gót Âu Dương Tu trên văn đàn.

Ở đây chúng tôi không xét công việc giả phóng thể từ đời Tống, bỏ niêm luật, mở rộng phạm vi của nó, dắt nó từ cảnh mơ mộng hương phấn qua khu vực khoáng đạt, hào hùng của tình cảm; chúng tôi chỉ giới thiệu tản văn của ông thôi.

Về chính trị, ông hoàn toàn theo Khổng, mà về nghệ thuật ông có cả hai khuynh hướng Khổng và Lão. Những bài luận về chính trị, về nhân vật lịch sử như bài Giả Nghị luận ông có giọng của Âu Dương Tu nhưng hùng hồn hơn; mà những bài kí của ông như: Siêu nhiên đình kí, Phóng hạc đình kí và nhất là bài Tiền Xích Bích phú thì có giọng của phái Lão, Trang.

Ông cũng theo phong trào phục cổ của Âu Dương Tu, cũng muốn dùng văn để cứu đời, có lúc đã viết: “Vĩnh quí thử bang nhân, mang thích phu cơ, bình sinh ngũ thiên quyển, nhất tự bất cứu cơ!”: Thẹn hoà cho người nước nay, gai đâm trong da thịt; bình sinh (đọc) năm ngàn quyển sách, mà không một chữ nào cứu đói cho dân được; nhưng có hồi ông lại ca tụng thú tiêu dao, bảo: “Ý kì siêu dật tuyệt trần, độc lập vạn vật chi biểu, ngự phong kị khí, dĩ dữ tạo vật giả du”: Ý phóng dật siêu việt tuyệt trần, độc lập ở ngoài vạn vật, cưỡi gió khí để cùng ngao du với tạo vật.

Chính vì chịu ảnh hưởng Lão, Trang như vậy, nên văn ông như hành vân lưu thuỷ, hùng vĩ mà khoáng đạt, không chịu một sự trói buột nào cả. Chúng ta nên biết thêm rằng ông chẳng những giỏi về thơ, văn, từ, phú mà vẽ cũng khéo, viết chữ cũng tài, ông lại thông cả âm nhạc nữa. Thực là một thiên tài trác việt.

Lâm Ngữ Đường, một học giả Trung Hoa hiện nay, rất trọng ông, cho rằng văn ông càng về già càng bình dị, sâu sắc, viết một cuốn kể đời ông, tức cuốn The gay genius – Life and times of Su Tungpo.

NGUYÊN VĂN

喜雨亭記

亭以雨名，志喜也。古者有喜，則以名物，示不忘也。周公得禾，以名其書；漢武得鼎，以名其年；叔孫勝狄，以名其子。其喜大小不齊，示其不忘一也。
予至扶風之明年，始治官舍。為亭於堂之北，而鑿池其南，引流種樹，以為休息之所。是歲之春，雨麥於岐山之陽，其占為有年。既而彌月不雨，民方以為憂。越三月，乙卯乃雨，甲子又雨，民以為未足；丁卯大雨，三日乃止。官吏相與慶於庭，商賈相與歌於市，農夫相與忭於野，憂者以喜，病者以愈，而吾亭適成。
於是舉酒於亭上，以屬客而告之，曰：“五日不雨可乎？曰：“五日不雨則無麥。”十日不雨可乎？曰：“十日不雨則無禾。”無麥無禾，歲且薦飢。獄訟繁興而盜賊滋熾；則吾與二三子，雖欲優游以樂於此亭，其可得耶？今天不遺斯民，始旱而賜之以雨，使吾與二三子得相與優游以樂於此亭者，皆與之賜也。其又可忘耶？”
既以名亭，又从而歌之，曰：“使天而雨珠，寒者不得以為襦；使天而雨玉，飢者不得以為粟。一雨三日，伊誰之力？民曰太守，太守不有；歸之天子，天子曰不然；歸之造物，造物不自以為功；歸之太空，太空冥冥，不可得而名，吾以名吾亭。”

PHIÊN ÂM

HỈ VŨ ĐÌNH KÍ

Đình dĩ Vũ danh, chí hỉ dã. Cổ giả hữu hỉ, tắc dĩ danh vật, thị bất vong dã. Chu Công đắc hòa, dĩ danh kì thư; Hán Vũ đắc đỉnh, dĩ danh kì niên; Thúc Tôn thẳng địch, dĩ danh kì tử. Kì hỉ chi đại tiểu bất tề, kì thị bất vong nhất dã.

Dư chí Phù Phong chi minh niên, thủy trị quan xá, vi đình ư đường chi bắc, nhi tạc trì kì nam, dẫn lưu chủng thụ, dĩ vi hưu tức chi sở. Thị tuế chi xuân, vũ mạch ư Kì Sơn chi dương, kì chiêm vi hữu niên. Kí nhi di nguyệt bất vũ, dân phương dĩ vi ưu. Việt tam nguyệt, ất mão nãi vũ, giáp tí hựu vũ, dân dĩ vi vị túc; đinh mão đại vũ, tam nhật nãi chỉ. Quan lại tương dữ khánh ư đình, thương cổ tương dữ ca ư thị, nông phu tương dữ biện ư dã; ưu giả dĩ hỉ, bệnh giả dĩ dũ, nhi ngô đình thích thành.

Ư thị cử tửu ư đình thượng, dĩ chúc khách nhi cáo chi, viết: “Ngũ nhật bất vũ khả hồ?” Viết: “Ngũ nhật bất vũ tắc vô mạch”. – “Thập nhật bất vũ khả hồ?” Viết: “Thập nhật bất vũ tắc vô hòa” – “Vô mạch vô hòa, tuế thả tấn cơ. Ngục tụng phồn hưng, nhi đạo tặc tư xí; tắc ngô dữ nhị tam tử, tuy dục ưu du dĩ lạc ư thử đình, kì khả đắc da? Kim thiên bất di tư dân, thủy hạn nhi tứ chi dĩ vũ, sử ngô dữ nhị tam tử, đắc tương dữ ưu du nhi lạc ư thử đình giả, giai vũ chi tứ dã, kì hưu khả vong da?”.

Kí dĩ danh đình, hựu tòng nhi ca chi, viết: “Sử thiên nhi vũ chu, hàn giả bất đắc dĩ vi nhu; sử thiên nhi vũ ngọc, cơ giả bất đắc dĩ vi túc. Nhất vũ tam nhật, y thùy chi lực? Dân viết Thái thú, Thái thú bất hữu; qui chi Thiên tử, Thiên tử viết bất nhiên; qui chi tạo vật, tạo vật bất tự dĩ vi công; qui chi thái không, thái không minh minh, bất khả đắc nhi danh, ngô dĩ danh ngô đình”.

DỊCH NGHĨA

BÀI KÍ: ĐÌNH MỪNG MƯA

Đình[145] đặt tên là Mưa, để ghi một việc mừng. Người xưa có việc mừng thì lấy mà đặt tên cho vật để tỏ ý không quên. Ông Chu Công được lúa, lấy lúa đặt tên cho sách[146], vua Hán Vũ được đĩnh, lấy đĩnh đặt niên hiệu[147]; Thúc Tôn thắng quân địch, lấy tên địch đặt tên con[148]. Việc mừng lớn nhỏ có khác nhau nhưng cái ý tỏ rằng không quên thì là một.

Tôi đến Phù Phong[149] năm trước thì năm sau[150] mới sửa lại quan nha, cất cái đình ở phía bắc công đường, đào ao ở phía nam, dẫn nước trồng cây, làm nơi yên nghỉ. Mùa xuân năm ấy, mưa lúa mì ở phía nam núi Kì Sơn[151], người ta đoán là điềm được mùa. Về sau trọn một tháng không mưa, dân bắt đầu lo. Tới tháng ba, ngày Ất mão mới mưa, ngày Giáp tí lại mưa[152], dân cho rằng chưa đủ; ngày Đinh mão[153] mưa lớn, ba ngày mới tạnh. Quan lại cùng nhau ăn mừng ở đình[154], thương gia cùng nhau ca hát ở chợ, nông phu cùng nhau vui vẻ ở đồng. Người lo nhờ đó mà mừng, người đau nhờ đó mà bớt và đình của tôi may cũng vừa cất xong.

Lúc ấy tôi bày tiệc rượu ở đình, họp khách mà nói rằng:

-  Năm ngày không mưa có sao không?

Khách đáp:

-  Năm ngày không mưa thì không có lúa mì.

-  Mười ngày không mưa có sao không?

-  Mười ngày không mưa thì không có lúa nếp.

-  Không có lúa mì, không có lúa nếp, một năm liên tiếp đói, việc tụng ngục thêm nhiều mà đạo tặc thêm nhộn, thì tôi với mấy ông muốn an nhàn vui vẻ ở đình này được chăng? Nay Trời không bỏ dân miền này, mới nắng hạn đã giáng cho mưa, để cho tôi và mấy ông được an nhàn vui vẻ ở đình này, đó là nhờ mưa thưởng cho cả, thế thì làm sao mà có thể quên được?

Đã đặt tên cho đình rồi lại tiếp theo ca rằng:

“Trời mà mưa châu,
Kẻ lạnh làm áo được đâu!
Trời mà mưa ngọc,
Kẻ đói làm sao có thóc?
Một trận ba ngày,
Là nhờ sức ai?
Dân bảo: “Là nhờ Thái thú”.
Thái thú lắc đầu.
Qui về Thiên tử,
Thiên tử bảo: “Có đâu!”
Qui về tạo vật,
Tạo vật không tự nhận công.
Qui về thái không,
Thái không mù mịt bao la,
Biết gọi tên gì?
Thôi thì đặt tên đình ta”.

NHẬN ĐỊNH

Vào đề chỉ có bảy chữ, tóm tắt được hết ý trong bài, rồi từ đoạn chính tới đoạn kết, không câu nào không diễn cái ý mừng và ý mưa. Lời văn xoắn lấy hai ý đó mà tiến, lui, có lúc như nhảy nhót, reo hò (nhất là trong bài ca), và ta có cảm tưởng cũng được dự cái vui của tác giả. Câu cuối: “thái không minh minh, bất khả đắc nhi danh, ngô dĩ danh ngô đình”, ý thật đột ngột, kì dị, có chút Lão, Trang mà lại tương ứng với câu đầu: “Đình dĩ vũ danh, chí hỉ dã”, thực là tròn trặn.

Xin độc giả so sánh bài này với bài Tuý Ông đình kí của Âu Dương Tu, không thể định được bài nào hơn, bài nào kém.

9. TIỀN XÍCH BÍCH PHÚ

NGUYÊN VĂN

前赤壁賦

壬戌之秋，七月既望，蘇子與客泛舟遊於赤壁之下。
清風徐來，水波不興。舉酒屬客，誦明月之詩，歌窈窕之章。少焉，月出於東山之上，徘徊於斗牛之間，白露橫江，水光接天。縱一葦之所如，凌萬頃之茫然。浩浩乎如馮虛御風，而不知其所止；飄飄乎如遺世獨立，羽化而登仙。於是飲酒樂甚，扣舷而歌之。歌曰︰

桂棹兮蘭槳，
擊空明兮，泝流光。
渺渺兮予懷，
望美人兮天一方。

客有吹洞蕭者，倚歌而和之；其聲嗚嗚然，如怨如慕，如泣如訴；餘音裊裊，不絕如縷。舞幽壑之潛蛟，泣孤舟之嫠婦。
蘇子愀然，正襟危坐，而問客曰︰
-何為其然也？
客曰︰”月明星稀，烏鵲南飛，”此非曹孟德之詩乎？西望夏口，東望武昌，山川相繆，鬱乎蒼蒼；此非孟德之困於周郎者乎？方其破荊州，下江陵，順流而東也，舳艫千里，旌旗蔽空，釃酒臨江，橫槊賦詩；固一世之雄也，而今安在哉？況吾與子，漁樵於江渚之上，侶魚蝦而友糜鹿，駕一葉之扁舟，舉匏樽以相屬；寄蜉蝣與天地，渺滄海之一粟。哀吾生之須臾，羨長江之無窮；挾飛仙以遨遊，抱明月而長終；知不可乎驟得，托遺響於悲風！
蘇子曰︰客亦知夫水與月乎？逝者如斯，而未嘗往也；盈虛者如彼，而卒莫消長也。蓋將自其變者而觀之，而天地曾不能一瞬；自其不變者而觀之，則物與我皆無盡也，而又何羨乎？且夫天地之間，物各有主，苟非吾之所有，雖一毫而莫取。惟江上之清風，與山間之明月，耳得之而為聲，目遇之而成色，取之無盡，用之不竭，是造物者之無盡藏也，而吾與子之所共適。
客喜而笑，洗盞更酌，肴核既盡，杯盤狼藉，相與枕藉乎舟中，不知東方之既白。

Tiền Xích Bích Phú
http://pds.exblog.jp/pds/1/200907/23/81/f0171581_23133039.jpg

PHIÊN ÂM

TIỀN XÍCH BÍCH PHÚ

Nhâm Tuất chi thu, thất nguyệt kí vọng, Tô Tử dữ khách phiếm chu du ư Xích Bích chi hạ.

Thanh phong từ lai, thuỷ ba bất hứng, cử tửu chúc khách, tụng Minh Nguyệt chi thi, ca Yểu Điệu chi chương. Thiểu yên, nguyệt xuất ư đông sơn chi thượng, bồi hồi ư Đẩu Ngưu chi gian, bạch lộ hoành giang, thuỷ quang tiếp thiên. Túng nhất vi chi sở như, lăng vạn khoảnh chi mang nhiên. Hạo hạo hồ như bằng hư ngự phong, nhi bất tri kì sở chỉ; phiêu phiêu hồ như di thế độc lập, vũ hoá nhi đăng tiên. Ư thị ẩm tửu lạc thậm, khấu huyền nhi ca chi. Ca viết:

Quế trạo hề lan tương[155],
Kích không minh hề, tố lưu quang,
Diểu diểu hề dư[156] hoài,
Vọng mĩ nhân hề thiên nhất phương.
Khách hữu xuý đỗng tiêu[157] giả, ỷ ca nhi hoạ chi; kì thanh ô ô nhiên, như oán như mộ, như khấp như tố, dư âm niểu niểu, bất tuyệt như lũ. Vũ u hác chi tiềm giao, khấp cô chu chi li phụ.

Tô tử sậu nhiên, chính khâm nguy toạ, nhi vấn khách viết:

-  Hà vi kì nhiên dã?

Khách viết:

-  “Nguyệt minh tinh hi, ô thước nam phi”, thử phi Tào Mạnh Đức chi thi hồ? Tây vọng Hạ Khẩu, đông vọng Vũ Xương, sơn xuyên tương liễu[158], uất hồ thương thương, thử phi Mạnh Đức chi khốn ư Chu Lang giả hồ? Phương kì phá Kinh Châu, hạ Giang Lăng, thuận lưu nhi đông dã, trục lô thiên lí, tinh kì tế không, sỉ tửu Lâm Giang, hoành sáo phú thi, cố nhất thế chi hùng dã, nhi kim an tại tai? Huống ngô dữ tử, ngư tiều ư giang chử chi thượng, lữ ngư hà nhi hữu mi lộc, giá nhất diệp chi thiên chu, cử bào tôn dĩ tương chúc; kí phù du ư thiên địa, diểu thương[159] hải chi nhất túc, ai ngô sinh chi tu du, tiện trường giang chi vô cùng; hiệp phi tiên dĩ ngao du, bão minh nguyệt nhi trường chung. Tri bất khả hồ sậu đắc, thác di hưởng ư bi phong!

Tô tử viết:

-  Khách diệc tri phù thuỷ dữ nguyệt hồ? Thệ giả như tư, nhi vị thường vãng dã; doanh hư giả như bỉ, nhi tốt mạc tiêu trưởng dã. Cái tương tự kì biến giả nhi quan chi, nhi thiên địa tằng bất năng dĩ nhất thuấn; tự kì bất biến giả nhi quan chi, tắc vật dữ ngã giai vô tận dã, nhi hựu hà tiện hồ? Thả phù thiên địa chi gian, vật các hữu chủ, cẩu phi ngô[160] chi sở hữu, tuy nhất hào nhi mạc thủ. Duy giang thượng chi thanh phong, dữ sơn gian chi minh nguyệt, nhĩ đắc chi nhi vi thanh, mục ngộ[161] chi nhi thành sắc, thủ chi vô cấm, dụng chi bất kiệt, thị tạo vật giả chi vô tận tạng dã, nhi ngô dữ tử chi sở cộng thích.

Khách hỉ nhi tiếu, tẩy trản cánh chước. Hào hạch kí tận, bôi bàn lang tạ, tương dữ chẩm tạ hồ chu trung, bất tri đông phương chi kí bạch.

DỊCH NGHĨA

BÀI PHÚ TIỀN XÍCH BÍCH

Ngoài rằm tháng bảy mùa thu năm Nhâm Tuất[162], Tô tử cùng với khách bơi thuyền chơi ở dưới núi Xích Bích[163].

Hây hây gió mát, sóng lặng như tờ, cầm chén rượu lên mời khách, đọc bài thơ Minh Nguyệt và hát một chương Yểu Điệu[164]. Một lát, trăng mọc lên trên núi Đông Sơn[165], đi lững thững trong khoảng hai sao Ngưu, Đẩu[166]. Khi đó sương toả trên mặt sông, nước trong tiếp đến chân trời. Tha hồ cho một chiếc thuyền nhỏ đi đâu thì đi, vượt trên mặt nước mênh mông muôn khoảnh. Nhẹ nhàng như cưỡi gió đi trên không, mà không biết là đi đến đâu; hớn hở sung sướng như người quên đời đứng một mình, mọc cánh mà bay lên tiên. Vì thế uống rượu vui lắm, rồi gõ vào mạn thuyền mà hát. Hát rằng:

Thung thăng thuyền quế chèo lan,
Theo vừng trăng tỏ vượt làn nước trong[167].
Nhớ ai cánh cánh bên lòng,
Nhớ người quân tử[168] ngóng trông bên trời.

Trong bọn khách có một người thổi ống sáo, bèn theo bài ca của ta mà hoạ lại. Tiếng sáo não nùng rên rỉ như sầu như thảm như khóc như than. Tiếng dư âm vẫn còn lanh lảnh, nhỏ tít như sợi tơ chưa dứt. Làm cho con giao long ở dưới hang tối cũng phải múa mênh, người đàn bà thủ tiết ở một chiếc thuyền khác[169] cũng phải sụt sùi.

Tô Tử buồn rầu sắc mặt, thu vạt áo, ngồi ngay ngắn mà hỏi khách rằng:

-  Làm sao lại có tiếng não nùng làm vậy?

Khách đáp rằng:

-  Câu “Minh nguyệt tinh hi, ô thước nam phi” chẳng phải là câu thơ của Tào Mạnh Đức đó ru?[170] Đương khi Tào Mạnh Đức phá đất Kinh Châu[171], xuống thành Giang Lăng[172], thuận dòng mà sang mặt đông, tàu bè muôn dặm, cờ tán rợp trời, rót chén rượu đứng trên mặt sông, cầm ngang ngọn giáo ngâm câu thơ, đó thực là anh hùng một đời mà nay thì ở đâu ? Huống chi tôi với bác đánh cá, kiếm củi ở bến sông này, kết bạn cùng tôm cá, chơi bời với hươu nai, bơi một chiếc thuyền nho nhỏ, nhắc chén rượu để mời nhau, gởi thân phù du ở trong[173], trời đất xem ta nhỏ nhặt như hạt thóc ở trong bể xanh, thương cho sự sống của ta không bao lâu mà khen cho con sông này dài vô cùng[174]. Vậy mà muốn được dắt tiên bay để vui chơi cho sung sướng, ôm lấy vừng trăng tỏ mà sống mãi ở đời. Tôi không làm sao được như vậy cho nên nảy ra tiếng rầu rĩ ở trong cơn gió thoảng!

Tô tử nói:

-  Vậy thế thì bác có biết nước và mặt trăng không? Nước chảy thế kia mà chưa từng đi bao giờ; mặt trăng khi tròn khi khuyết như vậy mà chưa từng thêm bớt bao giờ. Bởi vì ta tự ở nơi biến đổi mà xem ra thì cuộc trời đất cũng chỉ ở trong một cái chớp mắt; mà nếu tự ở nơi không biến đổi mà xem ra thì muôn vật cùng với ta đều không bao giờ hết cả; cần gì phải khen đâu! Vả lại ở trong trời đất nào có chủ ấy, nếu không phải là của ta thì dẫu một li ta cũng không lấy. Chỉ có ngọn gió mát ở trên sông cùng vừng trăng sáng ở trong núi, tai ta nghe nên tiếng, mắt ta trông nên vẻ, lấy không ai cấm, dùng không bao giờ hết, đó là kho vô tận của Tạo hoá mà là cái vui chung của bác với tôi.

Khách nghe vậy, mừng và cười, rửa chén lại, rót rượu uống một lần nữa. Khi đồ nhắm, hoa quả đã khan, mâm bát bỏ ngổn ngang, cùng nhau gối đầu ngủ[175] ở trong khoang thuyền, không biết rằng vừng đông đã sáng bạch từ lúc nào.

PHAN KẾ BÍNH dịch.

NHẬN ĐỊNH

Phú xuất hiện từ thời Chiến Quốc ở nước Sở; người mở đường cho nó là Tống Ngọc, rồi tới đời Hán thì cực thịnh, văn nhân nào cũng luyện nó. Nó có vần, có điệu, là một loại giữa thơ và tản văn; nhưng đời Hán các văn nhân thường chỉ dùng nó để ca tụng tài đức của thiên tử cùng cảnh bình trị đương thời, làm vui tai đẹp mắt bề trên, thiếu hẳn giá trị về nội dung.

Qua đời Đường nó có những qui tắc rất nghiêm khắc và những qui tắc này được giữ cho tới đời Thanh. Coi những bài phú Nôm của ta thời Lê, Nguyễn thì thấy những qui tắc đó bó buộc văn nhân ra sao.

Đời Tống, Âu Dương Tu và Tô Thức là những người đầu tiên có sáng kiến gạt bỏ những qui tắc đó, dùng thể văn xuôi để phá phú, nhờ vậy dễ diễn được tình, ý hơn và tạo được những bài bất hủ như bài này, bài Hậu Xích Bích phú (coi ở sau) và bài Thu thanh phú (ở trên)[176]. Trong ba bài đó, chúng ta nhận thấy tác giả dung hoà hai thể biền và tản: cũng có những về đối nhau, cũng giữ vần, nhưng lúc nào đối không được tự nhiên thì bỏ, số chữ không nhất thiết phải cân xứng; bằng trắc không nhất thiết phải theo luật.

Bài Tiền Xích Bích phú này nổi danh vào bậc nhất trong cổ văn Trung Hoa; lời đẹp mà hùng (như câu: Kích không minh hề, tố lưu quang; – bạch lộ hoành giang, thuỷ quang tiếp thiên; túng nhất vi chi sở như, lăng vạn khoảnh chi mang nhiên; – hạo hạo hồ như bằng hư ngự phong, nhi bất tri kì sở chỉ; phiêu phiêu hồ như di thế độc lập, vũ hoá nhi đăng tiên…), cảm xúc lại dạt dào hoài cổ mà ý tưởng lại thâm trầm khoáng đạt. Ngâm cả đoạn cuối, từ “Khách diệc tri phù thuỷ dữ nguyệt hồ…” ta thấy lâng lâng như muốn “vũ hoá” thật.

Tô Thức là một nhà Nho mà chịu ảnh hưởng nhiều của Lão, Trang; ông dung hoà được Nho và Lão, vì vậy mà ai cũng thích văn của ông. Đọc câu: “tự kì bất biến giả nhi quan chi, tắc vật dữ ngã giai vô tận dã”, chúng ta nhớ đến câu của Trang Tử trong thiên Đức sung phù: “Tự kì dị giả thị chi, can đảm Sở Việt dã; tự kì thử đồng giả thị chi, vạn vật giai nhất dã”[177]. Ý tuy khác mà giọng thì như một.

Bản dịch của Phan Kế Bính đã khá sát, nên chúng tôi không dịch nghĩa lại nữa; nhưng xin chép thêm bản dịch ra thơ Song thất lục bát của Đào Nguyên Phổ, một bản dịch rất hay mà hai ông Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề đã có công sưu tầm và cho in trong bộ Việt Nam ca trù biên khảo:

Năm Nhâm Tuất qua rằm tháng bảy,
Ông Tô công cùng mấy người quen,
Trên sông Xích Bích con thuyền,
Gió hiu hiu thổi, sóng êm êm dừng.
Cuộc mời khách tay nâng chén rượu,
Thơ Nguyệt minh Yểu điệu ngâm rền,
Non đông chợt thấy sáng lên,
Vầng trăng lơ lửng giữa chiền Đẩu, Ngưu.
Móc ngang sông phau phau làn trắng,
Nước in trời loang loáng vẻ xanh,
Buông theo chiếc lá lênh đênh,
Ðè muôn đợt sóng mông mênh cõi ngoài.
Lồng lộng tựa lưng trời cỡi gió,
Mà biết rằng dừng đỗ nơi nao,
Nhởn nhơ thoát tục lên cao,
Hóa ra lông cánh bay vào cõi tiên.
Vui vẻ rượu nhắp liền mấy chén,
Gõ nhịp thuyền cất tiếng hát ran,
Hát rằng: “Chèo quế buồm lan,
Ðập tung ánh sáng, miết lên ngược dòng.
Xa thăm thẳm chạnh lòng tưởng nhớ,
Trông mỹ nhân cách trở phương trời.”
Khách liền thổi sáo họa bài,
Vo vo tiếng sáo như người khóc than.
Như mến tiếc căm hờn mọi nỗi,
Giọng ngân dài tựa mối tơ vương.
Hang sâu quằn quại thuồng luồng,
Thảm tình gái góa thuyền suông sụt sùi.
Ông Tô xốc áo ngồi chỉnh chệ,
Hỏi khách sao buồn thế này ư?
Khách rằng: “Trăng sáng sao thưa,
Ðàn chim ô thước lững lờ về nam”.
Câu thơ ấy ai làm thủa trước,
Chẳng phải Tào Mạnh Ðức đó không?
Vũ Xương, Hạ Khẩu tây đông,
Nước non quanh quất mấy trùng xanh xanh.
Ấy chẳng phải Tào binh thuở nọ,
Bị Chu Lang đánh đổ đấy không?
Kinh Châu vừa mới phá xong,
Giang Lăng đạp đổ thuận sông xuôi thuyền.
Sông nghìn dặm chật liền tàu chiến,
Trời bốn phương che kín bóng cờ.
Giữa vời lọc rượu nhởn nhơ,
Quay ngang ngọn giáo ngâm thơ một bài.
Anh hùng nhất trên đời lừng lẫy,
Mà bây giờ nào thấy ở đâu,
Huống ta vớt củi buông câu,
Lứa đôi tôm cá, bạn bầu hươu nai.
Thuyền một lá vui chơi chèo chống,
Rượu lưng bầu êm giọng chuốc luôn.
Xác vờ gởi mặc kiền khôn,
Tẻo teo hạt thóc trong cồn bể xanh.
Thoáng một chốc kiếp sinh là mấy,
Khen con sông nước chảy khôn cùng.
Cắp tiên chơi chốn non Bồng,
Tay ôm chị nguyệt những mong trọn đời.
Biết không thể vật nài thế được,
Giọng buồn ngâm gởi trước gió bay”.
Ông Tô rằng: “Khách có hay,
Kìa kìa nước ấy trăng này đó không?
Nước kia vẫn xuôi dòng chảy xiết,
Mà chưa từng đi hết chút nao.
Trăng kia có lúc đầy hao,
Mà ta chưa thấy khi nào bớt thêm.
Cứ lúc biến mà xem trời đất,
Thì chẳng qua chớp mắt mà thôi.
Cứ khi không biến mà coi,
Thì ai ai cũng lâu dài như nhau.
Vả thử ngẫm trong bầu vũ trụ,
Có vật gì không chủ đâu mà.
Vật gì chẳng phải của ta,
Dẫu từ một mảy, chớ hòa nhúng tay.
Chỉ trên nước hây hây gió thổi,
Với sườn non vòi vọi trăng treo,
Tai nghe văng vẳng tiếng reo,
Mắt trông thấp thoáng có nhiều vẻ tươi.
Mặc sức lấy nào ai dám giữ,
Tha hồ tiêu vẫn cứ chứa chan,
Của Trời kho đụn vô vàn,
Mà đôi ta hãy chơi tràn là vui”.
Khách mừng rỡ miệng cười tay rót,
Nhắm cạn rồi mâm bát ngổn ngang,
Kề lưng dựa gối trong khoang,
Quá say nào biết đã tang tảng ngày.
ĐÀO NGUYÊN PHỔ dịch[178]

Sau khi viết bài phú đó, Tô Đông Pha lại có dịp đi chơi ở Xích Bích nữa, lại làm một bài phú nữa, nhan đề là Hậu Xích Bích phú. Bài này về phần tư tưởng không có gì, nhưng cũng nổi danh, miêu tả rất khéo, và cũng cho ta thấy cái tâm trạng khoáng đạt, phiêu diêu của tác giả, nên chúng tôi cũng trích dịch ra dưới đây. Cả hai bài thường dùng làm đầu đề thi họa cho các nghệ sĩ Trung Hoa thời sau. Ta thường thấy những bức tranh vẽ một người bơi thuyền giữa dòng sông, trên bờ là một ngọn núi cheo leo, giữa trời có trăng và một con chim đen bay ngang; cảnh đó chính là cảnh Tô Đông Pha chơi Xích Bích.

10. HẬU XÍCH BÍCH PHÚ

NGUYÊN VĂN

後赤壁賦

是歲十月之望，步自雪堂，將歸於臨皋。二客從予，過黃泥之阪。霜露既降，木葉盡脫，人影在地，仰見明月，顧而樂之，行歌相答。已而歎曰：“有客無酒，有酒無餚；月白風清，如此良夜何？”
客曰：“今者薄暮，舉網得魚，巨口細鱗，狀如松江之鱸。顧安所得酒乎？”
歸而謀諸婦。婦曰：“我有鬥酒，藏之久矣，以待子不時之需。”於是攜酒與魚，復遊於赤壁之下。
江流有聲，斷岸千尺。山高月小，水落石出。曾日月之幾何，而江山不可復識矣！予乃攝衣而上，履巉岩，披蒙茸，踞虎豹，登虯龍，攀棲鶻之危巢，俯馮夷之幽宮；蓋二客不能從焉。劃然長嘯，草木震動，山鳴谷應，風起水湧。予亦悄然而悲，肅然而恐，凜乎其不可留也。
反而登舟，放乎中流，聽其所止而休焉。時夜將半，四顧寂寥。適有孤鶴，橫江東來。翅如車輪，玄裳縞衣，戛然長鳴，掠予舟而西也。
須臾客去，予亦就睡。夢一道士，羽衣蹁躚，過臨皋之下，揖予而言曰︰”赤壁之遊樂乎？”問其姓名，俛而不答。”嗚呼！噫嘻！我知之矣！疇昔之夜，飛鳴而過我者，非子也耶？”道士顧笑，予亦驚悟。開戶視之，不見其處。

(http://pic.zhuokearts.com/auction.autogo/?404;http://pic.zhuokearts.com:80/2006/11/01/5c8d8294-f836-4144-bc37-77628e64c062.jpg?getthumb=true&jdfwkey=cz38a2)

PHIÊN ÂM

HẬU XÍCH BÍCH PHÚ

Thị tuế thập nguyệt chi vọng, bộ tự Tuyết Đường, tương qui ư Lâm Cao. Nhị khách tòng dư, quá Hoàng Nê chi pha[179]. Sương lộ kí giáng, mộc diệp tận thoát, nhân ảnh tại địa, ngưỡng kiến minh nguyệt, cố nhi lạc chi, hành ca tương đáp. Dĩ nhi thán viết: “Hữu khách vô tửu, hữu tửu vô hào; nguyệt bạch phong thanh, như thử lương dạ hà?”

Khách viết: “Kim giả bạc mộ, cử võng đắc ngư, cự khẩu tế lân, trạng như Tùng Giang chi lư. Cố an sở đắc tửu hồ?”

Qui nhi mưu chư phụ. Phụ viết: “Ngã hữu đấu tửu, tàng chi cửu hĩ, dĩ đãi tử bất thời chi nhu”. Ư thị huề tửu dữ ngư, phục du ư Xích Bích chi hạ.

Giang lưu hữu thanh, đoạn ngạn thiên xích. Sơn cao nguyệt tiểu, thủy lạc thạch xuất. Tằng nhật nguyệt chi ki hà, nhi giang sơn bất khả phục thức[180] hĩ! Dư nãi nhiếp y nhi thướng, lí sàm nham, phi mông nhung, cứ hổ báo, đăng cầu long; phan tê cốt chi nguy sào, phủ Phùng[181] Di chi u cung; cái nhị khách bất năng tòng yên. Hoạch nhiên trường khiếu, thảo mộc chấn động, sơn minh cốc ứng, phong khởi thủy dũng. Dư diệc tiễu nhiên nhi bi, túc nhiên nhi khủng, lẫm hồ kì bất khả lưu dã.

Phản nhi đăng chu, phóng hồ trung lưu, thính kì sở chỉ nhi hưu yên. Thời dạ tương bán, tứ cố tịch liêu. Thích hữu cô hạc, hoành giang đông lai, sí như xa luân, huyền thường cảo y, giát[182] nhiên trường minh, lược dư chu nhi tây dã.

Tu du khách khứ, dư diệc tựu thụy. Mộng nhất đạo sĩ, vũ y biên tiên, quá Lâm Cao chi hạ, ấp dư nhi ngôn viết: “Xích Bích chi du lạc hồ?”. Vấn kì tính danh, phủ nhi bất đáp. “Ô hô! y hi! Ngã tri chi hĩ! Trù tích chi dạ, phi minh nhi quá ngã giả, phi tử dã da?” Đạo sĩ cố tiếu, dư diệc kinh ngộ, khai hộ thị chi, bất kiến kì xứ.

DỊCH NGHĨA

BÀI PHÚ HẬU XÍCH BÍCH

Rằm tháng mười năm ấy[183], tôi đi bộ từ Tuyết Đường về Lâm Cao[184]. Có hai người khách đi theo, qua dốc Hoàng Nê[185]. Sương móc đã đổ, lá cây rụng hết, bóng người chiếu trên đất, ngửng đầu nhìn trăng sáng; ngắm bốn bề vui vẻ, đối lập nhau ca hát. Rồi than rằng: “Có khách mà không có rượu, có rượu mà không có thức nhắm, trăng thanh gió mát, tính thế nào với cái đêm nay?”

Khách nói: “Sẩm tối, tôi cất lưới được một con cá, miệng to vẩy nhỏ, hình dáng tựa con lư Tùng Giang[186]. Tìm đâu ra được rượu đây?”

Tôi về bàn với nhà tôi. Nhà tôi đáp: “Tôi có một đấu rượu, cất đã lâu, phòng lúc thầy bất thần dùng đến”. Thế là xách rượu và cá, lại đi chơi dưới chân núi Xích Bích một lần nữa.

Sông chảy róc rách, bờ dựng đứng ngàn thước[187]. Núi cao trăng nhỏ, nước rút đá nhô, ngày tháng cách chẳng bao lâu mà sông núi đã không còn nhận ra được!

Tôi bèn vén áo mà leo, giẫm mỏm đá lởm chởm, rẽ đám cỏ rậm rạp, ngồi lên những tảng đá hình con hổ, con báo, trèo lên những cành cây hình con cầu[188], con rồng, ngửng vịn tổ cắt chênh vênh, cúi xuống nhìn thủy cung thăm thẳm[189], mà hai ông khách theo tôi không kịp.

Bỗng có một tiếng hú dài, cây cỏ chấn động, núi hang vang dội, gió nổi, nước tung. Lòng nao nao buồn, nghiêm lặng mà sợ, thấy gợn người, không thể ở lâu được.

Tôi bèn quay về thuyền, thả nó ra giữ dòng, mặc cho nó trôi, ngừng đâu thì ngừng. Lúc đó gần nửa đêm, bốn bề tĩnh mịch, chợt có một con hạc lẻ bay ngang sông, từ phía đông lại, cánh xòe như bánh xe, xiêm đen áo mộc, vụt lên kêu một tiếng dài, lướt ngang thuyền tôi mà qua hướng tây.

Lát sau khách về, tôi cũng về nhà ngủ, nằm mộng thấy một đạo sĩ, áo lông phơi phới, tới phía dưới Lâm Cao, vái tôi, hỏi: “Đi chơi Xích Bích có vui không?”. Tôi hỏi tên tuổi thì cúi đầu mà không đáp. “Ô hô, a ha! Tôi biết rồi! Hồi khuya, bay qua thuyền tôi và kêu đó, phải là ông không?”. Đạo sĩ quay lại cười, tôi cũng giật mình tỉnh dậy, mở cửa ngó ra, thì đạo sĩ đã biến đi đâu mất.

11. KÍ ÂU DƯƠNG XÁ NHÂN THƯ

TĂNG CỦNG

Cổ nhân nói: “Có ba điều hận: một là hoa hải đường không hương, hai là cá cháy nhiều xương, ba là Tăng Tử Cố không biết làm thơ”. Tử Cố là tên tự của Tăng Củng. Đứng trong hàng bát đại gia, nhưng Tăng Củng không có tên trong các văn học sử vì ông không lưu lại một tác phẩm nào quan trọng, lại không biết làm thơ, làm từ.

Ông nhỏ hơn Âu Dương Tu mười hai tuổi, quê ở Kiến Xương, làng Nam Phong, sanh năm 1019, mất năm 1083… Mười hai tuổi đã nổi danh về văn chương, Âu Dương Tu cho là kì tài. Năm 1057, ông đậu Tiến sĩ rồi làm Tư pháp tham quân ở Thái Bình Châu, sau làm Thông phán ở Việt Châu, Tề Châu… Ông thanh liêm, mẫn cán, thẳng tay trị những quân gian tà, trộm cướp, cứu giúp dân chúng trong những năm bệnh dịch hoành hành ở Giang Tây; nhưng không chịu luồn cúi, nên phải làm quan ở ngoài. Sau vua Thần Tôn vời ông về triều, ông dâng sớ xin giảm tất cả các kinh phí, tiết dụng tới triệt để; vua khen nhưng không thi hành, bổ ông vào sử quán. Ông không có tư tưởng gì đặc sắc về chính trị, hình như cũng không tham gia tân đảng hay cựu đảng, nên thời vua Thần Tôn, một chính khách, Lữ Công Trứ, đã phê bình ông giỏi văn mà kém về chính sự.

Văn của ông có nhiều ý đột ngột, châm chước Tư Mã Thiên và Hàn Dũ. Còn lưu lại bộ Nguyên Phong loại cảo. Các bộ Cổ văn chỉ trích của ông có ba bài: Kí Âu Dương Tu xá nhân thư, Tặng Lê, An nhị sinh tự và Việt Châu Triệu Công cứu tai kí; chúng tôi xin giới thiệu hai bài trên.

NGUYÊN VĂN

寄歐陽舍人書

去秋人還，蒙賜書，及所撰先大父墓碑銘，反復觀誦，感與慚並！
夫銘志之著於世，義近於史，而亦有與史異者。蓋史之於善惡，無所不書；而銘者，蓋古之人有功德，材行，志義之美者，懼後世之不知，則必銘而見之，或納於廟，或存於墓，一也。苟其人之惡，則於銘乎何有？此其所以與史異也。
其辭之作，所以使死者無有所憾，生者得致其嚴；而善人喜於見傳，則勇於自立；惡人無有所紀，則以愧而懼。至於通材達識，義烈節士，嘉言善狀，皆見於篇，則足為後法。警勸之道，非近乎史，其將安近？
及世之衰，人之子孫者，一欲褒揚其親，而不本乎理；故雖惡人，皆務勒銘，以誇後世。立言者，既莫之拒而不為。又以其子孫之所請也，書其惡焉，則人情之所不得；於是乎銘始不實。後之作銘者，當觀其人，茍託之非人，則書之非公與是，則不足以行世而傳後。故千百年來，公卿大夫至於里巷之士，莫不有銘，而傳者蓋少；其故非他，託之非人，書之非公與是故也。
然則孰為其人，而能盡公與是歟？非畜道德而能文章者，無以為也。蓋有道德者之於惡人，則不受而銘之；於眾人，則能辨焉。而人之行，有情善而跡非，有意姦而外淑，有善惡相懸而不可以實指，有實大於名，有名侈於實；猶之用人，非畜道德者，惡能辨之不惑，議之不徇？不惑不徇，則公且是矣！而其辭之不工，則世猶不傳，於是又在其文章兼勝焉。故曰﹕非畜道德而能文章者，無以為也。豈非然哉？
然畜道德而能文章者，雖或並世而有，亦或數十年或一二百年而有之。其傳之難如此，其遇之難又如此。若先生之道德文章，固所謂數百年而有者也。先祖之言行卓卓，幸遇而得銘，其公與是，其傳世行後，無疑也。
而世之學者，每觀傳記所書古人之事，至於所可感，則往往齂然不之涕之流落也，況其子孫也哉？況鞏也哉？其追晞祖德，而思所以傳之之由，則知先生推一賜於鞏，而及其三世；其感與報，宜若何而圖之？
抑又思若鞏之淺薄滯拙，而先生進之，先祖父之屯蹶否塞以死，而先生顯之，則世之魁閎豪傑不世出之士，其誰不願於進於門？潛道幽抑之士，其誰不有望於世？善誰不為？而惡誰不愧以懼？為人之父祖者，孰不欲教其子孫？為人之子孫者，孰不欲寵榮其父祖？此數美者，一歸於先生。
既拜賜之辱，且敢進其所以然。所論世族之次，敢不承教而加詳焉。愧甚不宣。

PHIÊN ÂM

KÍ ÂU DƯƠNG XÁ NHÂN THƯ

Khử thu nhân hoàn, mông tứ thư, cập sở soạn tiên đại phụ mộ bi minh, phản phúc quan tụng, cảm dữ tàm tịnh!

Phù minh chí chi trứ ư thế, nghĩa cận ư sử, nhi diệc hữu dữ sử dị giả. Cái sử chi ư thiện ác, vô sở bất thư; nhi minh giả, cái cổ chi nhân hữu công đức, tài hạnh, chí nghĩa chi mĩ giả, cụ hậu thế chi bất tri, tắc tất minh nhi hiện chi, hoặc nạp ư miếu, hoặc tiến ư mộ, nhất dã. Cẩu kì nhân chi ác, tắc ư minh hồ hà hữu? Thử kì sở dĩ dữ sử dị dã.

Kì từ chi tác, sở dĩ sử tử giả vô hữu sở hám, sinh giả đắc trí kì nghiêm; nhi thiện nhân hỉ ư kiến truyền, tắc dũng ư tự lập; ác nhân vô hữu sở ki, tắc dĩ quí nhi cụ. Chí ư thông tài đạt thức, nghĩa liệt tiết sĩ, gia ngôn thiện trạng, giai hiện ư thiên, tắc túc vi hậu pháp. Cảnh khuyến chi đạo, phi cận hồ sử, kì tương an cận?

Cập[190] thế chi suy, nhân chi tử tôn giả, nhất dục bao dương kì thân, nhi bất bản hồ lí; cố tuy ác nhân, giai vụ lặc minh, dĩ khoa hậu thế. Lập ngôn giả, kí mạc chi cự nhi bất vi. Hựu dĩ kì tử tôn chi sở thỉnh dã, thư kì ác yên, tắc nhân tình chi sở bất đắc; ư thị hồ minh thuỷ bất thực. Hậu chi tác minh giả, đương quan kì nhân, cẩu thác chi phi nhân, tắc thư chi phi công dữ thị, tắc bất túc dĩ hành thế nhi truyền hậu. Cố thiên bách niên lai, công khanh đại phu chí ư lí hạng chi sĩ, mạc bất hữu minh, nhi truyền giả cái thiểu; kì cố phi tha, thác chi phi nhân, thư chi phi công dữ thị cố dã.

Nhiên tắc thục nhi kì nhân, nhi năng tận công dữ thị dư? Phi húc đạo đức nhi năng văn chương giả, vô dĩ vi dã. Cái hữu đạo đức giả chi ư ác nhân, tắc bất thụ nhi minh chi; ư chúng nhân, tắc năng biện yên. Nhi nhân chi hành, hữu tình thiện nhi tích phi, hữu ý gian nhi ngoại thục, hữu thiện ác tương huyền nhi bất khả dĩ thực chỉ, hữu thực đại ư danh, hữu danh xỉ ư thực; do chi dụng nhân, phi húc đạo đức giả, ô năng biện chi bất hoặc, nghị chi bất tuẫn? Bất hoặc bất tuẫn, tắc công thả thị hĩ! Nhi kì từ chi bất công, tắc thế do bất tuyền, ư thị hựu tại kì văn chương kiêm thắng yên. Cố viết: “Phi húc đạo đức nhi năng văn chương giả, vô dĩ vi dã. Khởi phi nhiên tai?

Nhiên súc đạo đức nhi năng văn chương giả, tuy hoặc tịnh thế nhi hữu, diệc hoặc sổ thập niên hoặc nhất, nhị bách niên nhi hữu chi. Kì truyền chi nan như thử, kì ngộ chi nan hựu như thử. Nhược Tiên sinh chi đạo đức văn chương, cố sở vị sổ bách niên nhi hữu giả dã. Tiên tổ chi ngôn hành trác trác, hạnh ngộ nhi đắc minh, kì công dữ thị, kì truyền thế hành hậu, vô nghi dã[191].

Nhi thế chi học giả, mỗi quan truyện kí sở thư cổ nhân chi sự, chí ư sở khả cảm, tắc vãng vãng hức nhiên bất chi thế chi lưu lạc dã; huống kì tử tôn dã tai? Huống Củng dã tai? Kì truy hi tổ đức, nhi tư sở dĩ truyền chi chi do, tắc tri Tiên sinh thôi nhất tứ ư Củng, nhi cập kì tam thế; kì cảm dữ báo, nghi nhược hà nhi đồ chi?

Ức hựu tư nhược Củng chi thiển bạc trệ chuyết, nhi Tiên sinh tiến chi, tiên tổ phụ chi truân quệ bĩ tắc dĩ tử, nhi Tiên sinh hiển chi, tắc thế chi khôi hoành hào kiệt bất thế xuất chi sĩ, kì thuỳ bất nguyện tiến ư môn? Tiềm đạo u ức chi sĩ, kì thuỳ bất hữu vọng ư thế? Thiện thuỳ bất vi? Nhi ác thì bất quí dĩ cụ? Vi nhân chi phụ tổ giả, thục bất dục giáo kì tử tôn? Vi nhân chi tử tôn giả, thục bất dục sủng vinh kì phụ tổ? Thử sổ mĩ giả, nhất qui ư Tiên sinh.

Kì bái tứ chi nhục, thả cảm tiến kì sở dĩ nhiên. Sở luận[192] thế tộc chi thứ, cảm bất thừa giáo nhi gia tường yên. Quí thậm bất tuyên.

DỊCH NGHĨA

THƯ GỞI QUAN XÁ NHÂN HỌ ÂU DƯƠNG[193]

Mùa thu năm ngoái, nhân có người về, tôi đội ơn ngài gởi thư và bài ngài soạn để khắc vào mộ chí ông tôi. Tôi đọc đi đọc lại, vừa cảm động vừa thẹn thùng!

Bài minh[194] khắc để đời, nghĩa gần với sử mà cũng có chỗ khác sử. Sử, đối với việc thiện việc ác, không việc gì không chép; còn minh là nhân người xưa có công đức tài hạnh, chí lớn, nghĩa cao, sợ người sau không biết mới đem khắc mà biểu lộ ra, dù dâng vào miếu hoặc đặt ở mộ, nghĩa cũng là một. Nếu người đó ác thì có gì mà ghi? Minh với sử khác nhau ở chỗ đó.

Lời minh viết ra cốt để người chết không có gì di hận mà kẻ sống thì khi đọc, hết sức tôn kính; người thiện vui vẻ mong được người ta truyền danh mình mà mạnh bạo tự lập[195]; còn kẻ ác, không có điều gì đáng ghi thì thẹn mà sợ. Còn như tài cao, học rộng, đức tháo vào hàng liệt sĩ, tiết sĩ, những lời hay, những việc tốt, thấy ở trong bài minh, đều có thể làm phép tắc cho đời sau. Cái đạo khuyên răn ấy, không giống với sử thì giống với cái gì?

Đến khi thế đạo suy vi, con cháu muốn khoa dương ông cha mình mà không căn cứ vào lí, nên tuy ông cha là ác, cũng cầu ghi vào bia để khoe với hậu thế. Kẻ lập ngôn[196] không cự tuyệt mà không viết, thấy con cháu người ta xin, nếu chép cả điều ác của người ta thì không hợp với nhân tình, do đó sự soạn minh mới không được đúng sự thực. Người sau có viết minh thì phải xét người mình viết cho. Nếu người cậy mình viết[197] mà không xứng đáng thì chép sẽ không công bằng mà sai sự thực; như vậy tất không sao truyền lại được hậu thế. Cho nên trăm ngàn năm trở lại đây, từ bậc công khanh đại phu đến kẻ sĩ trong làng trong ngõ, chết rồi ai cũng có bài minh mà những bài được truyền lại rất ít, cũng do lẽ ấy: người cậy viết thì không xứng đáng mà người viết thì không công bằng, không chép đúng sự thực.

Vậy thì người ai là người có thể hết sức công bằng và chép đúng sự thực? Hễ không phải là người đạo đức và giỏi văn thì làm việc ấy không được; vì người đạo đức đối với kẻ ác, tất không chịu nhận mà viết minh cho, mà đối với mọi người thì xét rõ được tối hay xấu. Hành vi của con người, có khi tình thì thiện mà việc thì ác, trong lòng gian mà bề ngoài tốt; có khi thiện ác liên quan với nhau mà không thể chỉ đúng ra được là thiện hay ác; có khi thực lớn hơn danh, có khi danh lớn hơn thực; nên khi cậy người viết minh, nếu không phải là người đạo đức thì làm sao phân biệt cho khỏi nghi hoặc, nghi luận cho khỏi thiên kiến. Không nghi hoặc, hoặc không thiên kiến tức là công bằng và đúng sự thực. Nhưng nếu lời không khéo thì không được đời truyền lại, nên người đó lại cần có văn tài hơn người nữa. Cho nên tôi nói rằng: “Không phải là người đạo đức và giỏi văn thì không viết minh được”. Há chẳng đúng như vậy ư?

Song người đạo đức, giỏi văn có khi cùng sống với ta, có khi vài mươi năm, một hai trăm năm mới có. Viết minh mà truyền lại được hậu thế đã là khó như vậy. Người có đạo đức và văn chương như ngài, có thể nói là vài trăm năm mới gặp được. Ngôn hành trác việt của ông tôi may được ngài ghi một cách công bằng và xác thực, tất được truyền lại hậu thế, không còn ngờ gì nữa.

Kẻ học giả trong đời mỗi khi coi những truyện kí chép việc cổ nhân, đến chỗ cảm động thường đau xót, rỏ lệ mà không hay. Kẻ học giả xa lạ mà còn vậy, huống hồ là con cháu trong nhà, huống hồ là Củng tôi! Xét việc ngài muốn truy mộ đức của ông tôi với lí do ngài muốn ghi truyền những đức đó lại thì biết rằng ngài gia ân cho Củng tôi mà luôn đến cả ba đời nhà tôi[198]. Tôi cảm kích lắm, không biết báo đáp cách nào đây?

Vả lại ngài nghĩ rằng Củng tôi học lực thô thiển, tư cách ngu độn mà muốn dắt dẫn tôi; nghĩ tổ tiên tôi gian truân khốn khổ đến lúc mất mà muốn biểu dương cho; thế thì những kẻ anh hùng hào kiệt, những kẻ sĩ tột vời, ai là người không tình nguyện xin vào cửa nhà ngài? Những kẻ ẩn lánh u uất, ai là người không hi vọng ở đời? Điều thiện ai là không làm mà việc ác ai là không thẹn, không sợ? Bực cha, ông ai không muốn dạy con, cháu? Hàng con, cháu ai không muốn kính yêu cha, ông, làm vẻ vang cha, ông? Những điều tốt đẹp đó là do công của ngài cả.

Tôi đã mang ơn ngài cho bài minh, lại dám dâng ngài những lí do vì sao tôi mang ơn. Còn những điều ngài khuyên về việc ghi thứ tự trong họ thì tôi xin ghi lời mà chép thêm cho rõ ràng. Tôi thẹn thùng lắm, không bày tỏ hết được.

NHẬN ĐỊNH

Kĩ thuật bài này khá đặc biệt.

Mới đầu tác giả xét chung hai lối văn: sử và minh, rồi xét riêng phép viết minh, tư cách cần có của người viết minh (có đạo đức, giỏi văn chương), sau thu hẹp lại mà nói riêng về tài đức Âu Dương Tu, về ân huệ Âu Dương Tu ban cho gia đình mình. Tới đây, mục đích bức thư đã đạt rồi, tác giả có thể chấm dứt được; nhưng không, ông lại mở rộng ra mà thay lời những kẻ sĩ đương thời và đời sau, cảm ơn Âu Dương Tu một lần nữa, và ta càng nhận rõ ràng minh quả thực giống sử (ý đầu bài). Thành thử, ý trong bài như xoắn ốc, từ một vòng tròn lớn thu lần lại tới trung tâm, toả ngược ra mà bao quát cả người đương thời và đời sau, bắt được cái vòng tròn khởi thuỷ.

Ý cuồn cuộn như không muốn dứt, chưa hết đợt nọ đã đến đợt kia, mà sự chuyển tiếp rất tự nhiên: có khi chỉ dùng một chữ nhi 而 cũng đủ, mà phép dùng chữ nhi ở đầu câu, khác hẳn mọi người, tựa như cẩu thả mà thực ra, chỉ là tự nhiên (nhi nhân chi hành, hữu tình thiện…; nhi kì từ chi bất công…; nhi thế chi học giả mỗi quan…). Lí luận minh bạch mà xác đáng: nhãn tự trong bài là bốn chữ: đạo đức và văn chương, tác giả đã khéo dùng nó để ca tụng Âu Dương Tu và gián tiếp gián tiếp ca tụng ông nội[199] mình nữa.

Chỉ là một bức thư xã giao, nhưng nhờ tình cảm chân thành và bút pháp tài tình mà Quá Thương hầu khen là “thiên niên tuyệt diệu”.

12. TƯ MÃ QUÍ CHỦ LUẬN BỐC

LƯU CƠ

Lưu Cơ, tự là Bá Ôn (1311-1375), nhỏ hơn Tống Liêm một tuổi, người ở Thanh Điền (nay thuộc tỉnh Chiết Gang), cũng được thầy học khen là rất dĩnh ngộ. Hồi 21, 22 tuổi đậu tiến sĩ, làm quan, nhưng tính tình ngay thẳng… mấy lần hoặc xin thôi hoặc bị bãi chức.

Đến khi Minh Thái Tổ chiếm được Kim Hoa, nghe danh ông và Tống Liêm, vời ông hai lần ông mới chịu ra, dâng một quốc sách gồm 18 điều, vua rất khen, dựng Lễ hiền quán để đón ông lại ở. Minh Thái Tổ dựng được nghiệp một phần nhờ mưu lược của ông, nên khi lên ngôi, phong ông chức Ngự sử trung thừa kiêm chức Thái sử lệnh. Ông bàn về cách đặt ra ra quân vệ, thu thuế, vua nghe theo; nhưng chính sách của ông quá nghiêm, nên có nhiều người oán, sàm báng, ông xin lui về vườn. Sau vua hối hận, lại vời ra, ban tước Thành Ý bá.

Ông tính tình khẳng khái, bàn việc nước, có điều gì bất bình thì sắc giận hiện trên mặt, nên vua Minh Thái Tổ nhiều khi cũng phải nể, gọi ông là “Lão tiên sinh”, và có lần bảo: “Ông là Tử Phòng[200] của trẫm”.

Ông cũng ở trong phái phục cổ như Tống Liêm, văn chương hơi có kì khí, thơ có giọng trầm uất đốn toả. Ông lưu lại bộ Thánh Ý bà văn tập gồm hai chục quyển.

NGUYÊN VĂN[201]

司馬季主論卜

東陵侯既廢，過司馬季主而卜焉。季主曰：“君侯何卜也？”東陵侯曰：“久臥者思起，久蟄者思啓，久懣者思嚏。吾聞之：“蓄極則泄，閟極則達，熱極則風，壅極則通。一冬一春，靡屈不伸；一起一伏，無往不復”。僕竊有疑，願受教焉。”
季主曰：“若是，則君侯已喻之矣，又何卜為？”
東陵侯曰：“僕未究其奧也，願先生卒教之。”
季主乃言曰：“嗚呼！天道何親？惟德之親；鬼神何靈？因人而靈。夫蓍，枯草也；龜，枯骨也，物也。人，靈於物者也，何不自聽而聽於物乎？且君侯何不思昔者也？有昔者必有今日。是故碎瓦頹垣，昔日之歌樓舞館也；荒榛斷梗，昔日之瓊蕤玉樹也；露蠶風蟬，昔日之鳳笙龍笛也；鬼燐螢火，昔日之金缸華燭也；秋荼春薺，昔日之象白駝峰也；丹楓白荻，昔日之蜀錦齊紈也。昔日之所無，今日有之不為過；昔日之所有，今日無之不為不足。是故一晝一夜，華開者謝；一春一秋，物故者新；激湍之下，必有深潭；高丘之下，必有浚谷。君侯亦知之矣，何以卜為？”

PHIÊN ÂM

TƯ MÃ QUÍ CHỦ LUẬN BỐC

Đông Lăng hầu kí phế, quá Tư Mã Quí Chủ nhi bốc yên. Quí Chủ viết: “Quân hầu hà bốc dã?” Đông Lăng hầu viết: “Cửu ngoạ giả tư khởi, cửu chập giả tư khải; cửu muộn giả tư sí[202]. Ngô văn chi: “Súc cực tắt tiết, bí cực tắt đạt, nhiệt cực tắc phong, ủng cực tắc thông, nhất đông nhất xuân, mĩ khuất bất thân; nhất khởi nhất phục, vô vãng bất phục”. Phó thiết hữu nghi, nguyện thụ giáo yên”.

Quí chủ viết: “Nhược thị tắc quân hầu dĩ dụ chi hĩ, hựu hà bốc vi?”

Đông Lăng hầu viết: “Phó vị cứu kì áo dã, nguyện tiên sinh tốt giáo chi”.

Quí chủ nãi ngôn viết: “Ô hô! Thiên đạo hà thân? Duy đức chi thân. Quỉ thần hà linh? Nhân nhân nhi linh. Phu thi, khô thảo dã; qui, khô cốt dã, vật dã. Nhân, linh ư vật giả dã, hà bất tự thính nhi thính ư vật hồ? Thả quân hầu hà bất tư tích giả dã? Hữu tích giả tất hữu kim nhật. Thị cố toái ngõa đồi viên, tích nhật chi ca lâu vũ quán dã; hoang chăn[203] đoạn ngạnh, tích nhật chi quỳnh nhuy ngọc thụ dã; lộ tàm phong thiền, tích nhật chi Phượng sênh, Long địch dã; quỉ lân huỳnh hỏa, tích nhật chi kim cang hoa chúc dã; thu đồ xuân tề, tích nhật chi tượng tị[204] đà phong dã; đan phong bạch địch, tích nhật chi Thục cẩm Tề hoàn dã. Tích nhật chi sở vô, kim nhật hữu chi bất vi quá; tích nhật chi sở hữu, kim nhật vô chi bất vi bất túc. Thị cố nhất trú nhất dạ, hoa khai giả tạ, nhất xuân nhất thu, vật cố giả tân; kích thoan chi hạ, tất hữu thâm đàm, cao khâu chi hạ, tất hữu tuấn cốc. Quân hầu diệc tri chi hĩ, hà dĩ bốc vi?”.

DỊCH NGHĨA

TƯ MÃ QUÍ CHỦ LUẬN VỀ BÓI

Đông Lăng hầu[205] bị phế, lại Tư Mã Quí Chủ[206] xin bói.

Quí Chủ hỏi: “Quân hầu[207] bói việc gì?

Đông Lăng hầu đáp: “Nằm lâu muốn dậy, giam hãm lâu muốn thông thả, buồn bã lâu muốn hắt hơi…[208] Tôi nghe rằng: “Chứa đã cực rồi thì tiết ra, bế tắc đã cực rồi thì thông đạt, nóng cực rồi thì nổi gió, lấp đã cực rồi thì thông, đông rồi sang xuân, không gì co mà không duỗi, khởi rồi thì phục[209], không gì đi mà không lại”. Tôi trộm còn có điều nghi, xin tiên sinh chỉ bảo”.

Quí Chủ đáp: “Nếu vậy thì quân hầu đã biết rồi, còn bói làm gì?”

Đông Lăng hầu nói: “Tôi chưa thấu được lẽ sâu kín, xin tiên sinh dạy hết cho”.

Quí Chủ bảo: “Than ôi! Đạo trời thân với gì? Chỉ thân với đức[210]. Quỉ thần linh nhờ gì? Nhờ người mà linh. Cỏ thi là thứ cỏ khô, mai rùa là thứ xương khô[211], đều là vật cả. Người ta linh hơn vật, sao chẳng nghe mình mà đi nghe vật? Vả quân hầu sao không nghĩ đến ngày trước? Có ngày trước thì tất có ngày nay. Cho nên bây giờ mà tường xiêu gạch nát thì trước là ca lâu tửu quán đấy[212]; bây giờ là tầm giãi dưới sương, ve kêu trong gió thì ngày trước là những khúc Phượng sênh, Long địch[213] đấy; bây giờ là ma trơi, đom đóm thì ngày trước là đèn vàng nến hoa đấy; bây giờ là rau đồ[214] mùa thu, rau má mùa xuân thì ngày trước là cao lương mĩ vị[215] đấy; bây giờ là lá phong[216] đỏ, hoa địch[217] trắng thì ngày trước là gấm xứ Thục, lụa xứ Tề đấy. Trước kia không có mà ngày nay có, không phải là quá dư; trước kia có mà ngày nay không, không phải là không đủ. Cho nên ngày rồi tới đêm, hoa nở rồi tàn; xuân rồi đến thu, vật cũ rồi mới; dưới dòng nước chảy xiết tất có vực sâu, dưới chân núi cao tất có hang thẳm. Quân hầu biết lẽ ấy, còn bói làm gì?”

NHẬN ĐỊNH

Chúng tôi tuyển dịch bài này để độc giả so sánh với bài Bốc cư của Khuất Nguyên (coi phần I); ý tưởng giống nhau, nhưng giọng Bốc cư lâm li hơn, giọng bài này tài hoa hơn.

Câu: “Tích nhật chi sở vô, kim nhật hữu chi, bất vi quá; tích nhật chi sở hữu, kim nhật vô chi, bất vi bất túc” đáng coi là châm ngôn.

Không rõ tác giả viết bài này hồi nào. Sử chép rằng khi ông hưu trí rồi, được vua phong là Thành Ý bá, hưởng lộc 240 thạch lúa; có kẻ ghen ghét, bới móc ông, tâu với vua rằng ông muốn tìm một ngôi đất phát vương ở Đàm Dương; nhà vua giận, tuy không trị tội, nhưng tước hết hết lộc của ông, ông ủ rũ, ít lâu sau thì mất. Việc đó có liên quan gì tới bài này không?

13. THƯƠNG LƯƠNG ĐÌNH KÍ

QUI HỮU QUANG

Qui Hữu Quang tự Hi Phủ, người Côn Sơn (Giang Tô), sanh năm 1506 (Minh Vũ Đế), học giỏi, nhưng 35 tuổi thi rớt, về nhà đọc sách, dạy học, môn đệ được mấy trăm người, gọi ông là Chấn Xuyên tiên sinh.

Năm 60 tuổi mới đậu Tiến sĩ (đời Minh Thế Tôn, niên hiệu Gia Tĩnh), làm quan huyện ở Trường Hưng, giáo hoá dân theo đạo cổ nhân, nên bọn lại nhiều kẻ không ưa, mà hoạn đồ của ông cũng không thanh thản.

Mãi đến năm 65 tuổi, ông mới được một người mến tài tiến dẫn làm chức Thái bộc thừa ở Nam Kinh, sửa bộ Thế Tôn thực lục (chép những việc đời vua Thế Tôn). Năm sau (1571) ông mất khi còn tại chức.

Về cổ văn ông rất thích bút pháp của Tư Mã Thiên. Hồi đó Vương Thế Trinh đứng đầu văn đàn, ông không phục, Vương giận lắm. Học giả đương thời so sánh ông với Âu Dương Tu, sắp ông vào hàng “Tam đại gia” đời Gia Tĩnh, cùng với Vương Thế Trinh và Đường Thuận Chi, hoặc vào hàng “Lục đại gia” đời Minh (tức ba nhà trên cộng với Tống Liêm, Phương Hiếu Nhụ và Vương Thủ Nhân). Xét chung thì trừ một vài bài, văn của các địa gia đời Minh không có gì mới mẻ, không bằng Bát đại gia đời Đường, Tống.

Qui Hữu Quang lưu lại bộ Chấn Xuyên tập 30 quyển và bộ Biệt tập 10 quyển.

NGUYÊN VĂN

滄浪亭記

浮圖文瑛，居大雲庵，環水，即蘇子美滄浪亭之地也。亟求餘作滄浪亭記，曰：“昔子美之記，記亭之勝也。請子記吾所以為亭者。”餘曰：“昔吳越有國時，廣陵王鎮吳中，治園於子城之西南；其外戚孫承佑，亦治園於其偏。迨淮南納土，此園不廢，蘇子美始建滄浪亭，最後禪者居之，此滄浪亭為大雲庵也。有庵以來二百年，文瑛尋古遺事，復子美之構於荒殘滅沒之餘，此大雲庵為滄浪亭也。
夫古今之變，朝巿改易，嘗登姑蘇之臺，望五湖之渺茫，群山之蒼翠，太伯、虞仲之所建，闔閭，夫差之所爭，子胥，種，蠡之所經營，今皆無有矣！庵與亭何為者哉！
雖然，錢鏐因亂攘竊，保有吳越，國富兵強，垂及四世。諸子姻戚，乘時奢僭，宮館苑囿，極一時之盛。而子美之亭，乃為釋子所欽重如此。可以見士之欲垂名於千載之後，不與其澌然而俱盡者，則有在矣。”
文瑛讀書喜詩，與吾徒游，呼之為滄浪僧雲。

PHIÊN ÂM

THƯƠNG LANG[218] ĐÌNH KÍ

Phù đồ Văn Anh, cư Đại Vân am, hoàn thủy, tức Tô Tử Mĩ Thương Lang đình chi địa dã. Khí cầu dư tác Thương Lang đình kí, viết: “Tích Tử Mĩ chi kí, kí đình chi thắng dã, thỉnh tử kí ngô sở dĩ vi đình giả”. Dư viết: “Tích Ngô Việt hữu quốc thời, Quảng Lăng Vương trấn Ngô Trung, trị viên ư tử thành chi Tây Nam[219], kì ngoại thích Tôn Thừa Hựu, diệc trị viên ư kì thiên. Đãi Hoài Nam nạp thổ, thử viên bất phế, Tô Tử Mĩ thủy kiến Thương Lang đình, tối hậu thiền giả cư chi, thử Thương Lang đình vi Đại Vân am dã. Hữu am dĩ lai nhị bách niên, Văn Anh tầm cổ di sự, phục Tử Mĩ chi cấu ư hoang tàn diệt một chi dư, thử Đại Vân am vi Thương Lang đình dã.

Phù cổ kim chi biến, triều thị cải dịch. Thường đăng Cô Tô chi đài, vọng Ngũ Hồ chi điểu mang, quần sơn chi thương thúy, Thái Bá Ngu Trọng chi sở kiến, Hạp Lư phù Sai chi sở tranh, Tử Tư, Chủng, Lãi chi sở kinh doanh, kim giai vô hữu hĩ; am dữ đình hà vi giả tai?

Tuy nhiên, Tiền Lưu nhân loạn nhương thiết, bảo hữu Ngô Việt, quốc phú binh cường, thùy cập tứ thế, chư tử nhân thích, thừa thời xa tiếm, cung quán uyển hựu, cực nhất thời chi thịnh, Nhi Tử mĩ chi đình, nãi vi thích tử sở khâm trọng như thử, khả dĩ kiến sĩ chi dục thùy danh ư thiên tải chi hậu, bất dữ kì tư nhiên nhi câu tận giả, tắc hữu tại hĩ”.

Văn Anh độc thư hỉ thi, dữ ngô đồ du, hô chi vi Thương Lang tăng vân.

DỊCH NGHĨA

BÀI KÍ: THƯƠNG LANG ĐÌNH

Hoà thượng Văn Anh[220] ở am Đại Vân, chung quanh là nước, chỗ đó tức là nền cũ Thương Lang đình của Tô Tử Mĩ[221]. Hoà thượng mấy lần xin tôi viết cho bài kí “Thương Lang đình”, bảo: “Xưa Tư Mĩ chép là chép thắng cảnh của đình, nay xin ông chép cái lẽ sở dĩ tôi dựng đình này”.

Tôi đáp:

-  “Xưa, thời Ngô Việt là nước, Quảng Lăng Vương trấn thủ Ngô Trung, lập vườn ở phía Tây Nam thành nhỏ, người họ ngoại của ông là Tôn Thừa Hựu cũng lập vườn ở bên[222]. Đến khi Hoài Nam Vương qui về nhà Tống[223], vườn đó vẫn chưa hoang phế, Tô Tử Mĩ mới dựng Thương Lang đình; sau cùng, một nhà tu hành lại đó ở, và Thương Lang đình thành ra Đại Vân am. Từ hồi có am đến nay là hai trăm năm. Vân Anh tìm những di tích thời đó, khôi phục lại công việc kiến trúc của Tử Mĩ ở chỗ hoang tàn mai một còn sót lại và Đại Vân am lại biến thành Thương Lang đình.

Cổ kim biến hoá, triều đình thành thị đều thay đổi. Tôi từng lên đài Cô Tô, ngắm cảnh Ngũ Hồ[224] mù mịt, dãy núi xanh biếc; chỗ mà Thái Bá, Ngu Trọng[225] xây dựng, Hạp Lư, Phù Sai[226] tranh giành, Tử Tư, Văn Chủng, Phạm Lãi[227] kinh doanh, nay không còn gì cả, thế thì am với đình có đáng kể chi!

Tuy nhiên, Tiền Lưu thừa lúc loạn mà cướp ngôi, giữ đất Ngô Việt[228], nước giàu binh mạnh, truyền được bốn đời, con cháu và họ hàng bên nội ngoại xa xỉ tiếm vị; cung quán vườn tược cực thịnh một thời (rồi bị bỏ hoang), mà đình của Tử Mĩ được một vị hoà thượng quí trọng như vậy thì đủ thấy kẻ sĩ muốn lưu danh muôn thủa, không cùng với thể xác[229] mà mai một, chắc là nhờ cái gì đây”.

Văn Anh đọc sách, thích thơ, giao du với bọn tôi, chúng tôi gọi ông là Hoà Thượng Thương Lang.

NHẬN ĐỊNH

Lời lẽ khúc chiết mà hoài cảm triền miên. Những người cầm bút đọc bài này chắc được đôi phần an ủi.

14. XÚC CHIỆP THUẾ TRIỆU THÁI HẬU

CHIẾN QUỐC SÁCH

Thời Chiến Quốc là thời “không có bực thánh vương nào ra đời, các vua chư hầu thì phóng túng, bọn xử sĩ – tức hạng sĩ ra làm quan – thì bàn ngang luận càn”[230], thời “không dùng uy quyền thì không đứng vững được, không dùng thế lực thì không thi hành được chính trị”[231], tóm lại là thời cực loạn, kẻ cầm quyền chỉ thích chiến tranh và những thuật xảo trá.

Chiến Quốc Sách chính là một tác phẩm văn chương thời đó, chép lại những kế hoạch, những phương sách (tức phương lược và chính sách) của các nhà cầm quyền và các chính khách từ đời Chu Định vương thứ 17 (452 trước T.L), đến đời Tần Thuỷ Hoàng năm thứ 31 (216 trước T.L).

Gần đây, La Căn Trạch quả quyết rằng chính Khoái Thông, một thuyết sĩ đời Hán, đã soạn bộ Chiến Quốc Sách; nhưng thuyết đó chưa thể tin được. Theo Tư Mã Thiên thì Khoái Thông chỉ viết 81 bài luận về phép quyền biên thôi. Có lẽ mới đầu số chính khách, sử quan các nước thời Chiến Quốc chép lại những việc đã xảy ra, rồi đời Hán, Lưu Hướng thu thập, bổ túc, sửa chửa, sắp đặt lại theo từng nước, như bộ Quốc Ngữ) mà thành bộ Chiến Quốc Sách không vạch một chủ trương chính trị nào của như Xuân Thu hoặc Tả Truyện, chỉ ghi hết những truyện phá thành cướp đất, những lời biện thuyết như của Tô Tần, Trương Nghi, những mưu mô xảo trá của các chính khách như Lã Bất Vi, những hành động dũng cảm của những vị anh hùng như Kinh Kha…

Về nghệ thuật, Chiến Quốc Sách không thua Tả Truyện, mà đọc lại có phần vui hơn vì có nhiều cố sự li kì, hấp dẫn hơn tiểu thuyết. Lời văn không khô khan, lúc có giông hùng biện, lúc có giọng phúng thích, thường khi cảm động, nhờ thuật tự sự mà miêu tả đã đạt tới một mức cao.

Tác giả không có ý thuyết phục chúng ta, chỉ khách quan kể truyện, rồi để mặc ta tự rút ra những bài học của cổ nhân và nhiều trang làm ta miên man suy nghĩ.

Có người đã nói từ đầu thế kỉ này, nhân loại đương sống trong một thời như thời Chiến Quốc của Trung Hoa trên hai ngàn năm trước. Nhưng ngày nay có ai tính chép lại một Tân Chiến Quốc Sách cho đời sau không?

NGUYÊN VĂN

觸讋說趙太后

趙太後新用事，秦急攻之。趙氏求救於齊，齊曰：“必以長安君為質，兵乃出。”太後不肯，大臣強諫。太後明謂左右：“有復言令長安君為質者，老婦必唾其面。”左師觸讋願見，太後盛氣而揖之。入而徐趨，至而自謝曰：“老臣病足，曾不能疾走，不得見久矣，竊自恕。恐太後玉體之有所郄也；故願望見。”太後曰：“老婦恃輦而行。”曰：“日食飲得無衰乎？”曰：“恃鬻耳。”曰：“老臣今者殊不欲食。乃自強步日三四里；少益嗜食，和於身。”曰：“老婦不能。”太後之色少解。
左師公曰：“老臣賤息舒祺，最少，不肖，而臣衰，竊愛憐之。願令補黑衣之數，以衞王宮，沒死以聞。”太後曰：“敬諾。年幾何矣？”對曰：“十五歲矣。雖少，願及未填溝壑而託之。”太後曰：“丈夫亦愛憐其少子乎？”對曰：“甚於婦人。”太後曰：“婦人？異甚！”對曰：“老臣竊以為媼之愛燕後，賢於長安君。”曰：“君過矣，不若長安君之甚。”左師公曰：“父母之愛子，則為之計深遠；媼之送燕後也，持其踵，為之泣，念悲其遠也，亦哀之矣，已行，非弗思也。祭祀必祝之；祝曰：“必勿使反。”豈非計久長，有子孫相繼為王也哉？”太後曰：“然！”左師公曰：“今三世以前，至於趙之為趙，趙王之子孫侯者，其繼有在者乎？”曰：“無有。”曰：“微獨趙諸侯有在者乎？”曰：“老婦不聞也。”
“此其近者禍及身，遠者及其子孫。豈人主之子孫，則必不善哉！位尊而無功，奉厚而無勞，而挾重器多也。今媼尊長安之位，而封以膏腴之地，多予之重器，而不及今令有功於國；一旦山陵崩，長安君何以自託於趙？老臣以媼為長安君計短也；故以為其愛不若燕後。”太後曰：“諾。恣君之所使之。”於是為長安君約車百乘，質於齊，齊兵乃出。
子義聞之，曰：“人主之子也，骨肉之親也，猶不能恃無功之尊，無勞之奉，以守金玉之重也，而況人臣乎？”

PHIÊN ÂM

XÚC CHIỆP THUẾ[232] TRIỆU THÁI HẬU

Triệu thái hậu tân dụng sự, Tần cấp công chi, Triệu thị cầu cứu ư Tề. Tề viết: “Tất dĩ Trường An Quân vi chí, binh nãi xuất”. Thái hậu bất khẳng, đại thần cường gián. Thái hậu minh vị tả hữu: “Hữu phục ngôn linh Trường An Quân vi chí giả, lão phụ tất thóa kì diện”. Tả sư Xúc Chiệp nguyện kiến, Thái hậu thịnh khí nhi ấp chi. Nhập nhi từ xô, chí nhi tự tạ, viết: “Lão thần bệnh túc, tằng bất năng tật tẩu, bất đắc kiến cửu hĩ, thiết tự thứ. Củng thái hậu ngọc thể chi hữu sở khích dã; cố nguyện vọng kiến”. Thái hậu viết: “Lão phụ thị liễn nhi hành”. Viết: “Nhật thực ẩm đắc vô suy hồ?” Viết: “Thị chúc nhĩ”. Viết: “Lão thần kim giả thù bất dục thực, nãi tự cưỡng bộ, nhật tam tứ lí, thiểu ích thị thực, hòa vu thân”. Viết: “Lão phụ bất năng”. Thái hậu chi sắc thiểu giải.

Tả sư công viết: “Lão thần tiện tức thư kì, tối thiểu, bất tiếu; nhi thần suy, thiết ái lân chi, nguyện linh bổ hắc y chi sổ, dĩ vệ vương cung[233], một tử dĩ văn”. Thái hậu viết: “Kính nặc. Niên kỉ hà hĩ?” Đối viết: “Thập ngũ tuế hĩ[234]. Tuy thiểu, nguyện cập vị điền câu hác nhi thác chi”. Thái hậu viết: Trượng phu diệc ái lân kì thiểu tử hồ?”. Đối viết: “Thậm ư phụ nhân”. Thái hậu viết: “Phụ nhân? Dị thậm!” Đối viết: “Lão thần thiết dĩ vi ảo chi ái Yên hậu, hiền ư Trường An Quân”. Viết: “Quân quá hĩ. Bất nhược Trường An Quân chi thậm”. Tả sư công viết: “Phụ mẫu chi ái tử, tắc vi chi kế thâm viễn. Ảo chi tống Yên hậu dã, trì kì chủng, vị chi khấp, niệm bi kì viễn dã, diệc ai chi hĩ. Dĩ hành, phi phất tư dã, tế tự tất chúc chi; chúc viết: “Tất vật sử phản”. Khởi phi kế cửu trường, hữu tử tôn tương kế vị vương dã tai?” Thái hậu viết: “Nhiên!”. Tả sư công viết: “Kim tam thế dĩ tiền, chí ư Triệu chi vi Triệu, Triệu Vương chi tử tôn hầu giả, kì kế hữu tại giả hồ?” Viết: “Vô hữu”. Viết: “Vi độc Triệu, chư hầu hữu tại giả hồ?” Viết: “Lão phụ bất văn dã”. “Thử kì cận giả họa cập[235] thân, viễn giả cập kì tử tôn. Khởi nhân chủ chi tử tôn, tắc tất bất thiện tai! Vị tôn nhi vô công, phụng hậu nhi vô lao, nhi hiệp trọng khí đa dã. Kim ảo tôn Trường An chi vị, nhi phong dĩ cao du chi địa, đa dư chi trọng khí, nhi bất cập kim linh hữu công ư quốc; nhất đán sơn lăng băng, Trường An Quân hà dĩ tự thác ư Triệu? Lão thần dĩ ảo vị Trường An Quân kế đoản dã; cố dĩ vi kì ái bất nhược Yên hậu”. Thái hậu viết: “Nặc. Tứ quân chi sở sử chi”. Ư thị vi Trường An Quân ước xa bách thặng, chí ư Tề, Tề binh nãi xuất.

Tử Nghi văn chi, viết: “Nhân chủ chi tử dã, cốt nhục chi thân dã, do bất năng thị vô công chi tôn, vô lao chi phụng, dĩ thủ kim ngọc chi trọng dã, nhi huống nhân thần hồ?”

DỊCH NGHĨA

XÚC CHIỆP THUYẾT THÁI HẬU NƯỚC TRIỆU

Thái hậu nước Triệu mới cầm quyền. Triệu cầu cứu với Tề, Tề đáp: “Phải đưa Trường An Quân[236] qua đây làm con tin rồi mới xuất binh cứu viện”. Thái hậu không chịu, các đại thần cố khuyên. Thái hậu nói thẳng với kẻ tả hữu: “Ai mà còn nói đến chuyện đưa Trường An Quân đi làm con tin thì già này tất nhổ vào mặt!”

Quan Tả sư là Xúc Chiệp[237] xin vào yết kiến. Thái hậu có vẻ giận mà tiếp. Xúc Chiệp tiến vô, chậm chạp bước, tới trước mặt Thái hậu rồi tạ tội rằng:

-  Lão thần có bệnh ở chân cho nên không bước nhanh được, trộm phép Thái hậu tự thứ cho tội đó. Sợ ngọc thể không biết có sao không, nên hôm nay xin vào hầu[238].

Thái hậu đáp:

-  Già này nhờ xe mới đi được.

-  Mỗi ngày ăn uống không giảm chứ?

-  Chỉ nhờ cháo thôi.

-  Lão thần gần đây không muốn ăn, phải gắng sức đi bộ mỗi ngày ba bốn dặm, mới hơi thèm ăn, nhờ vậy thân thể được điều hoà.

-  Già này không gắng được như vậy.

Sắc mặt Thái hậu hơi nguôi. Quan Tả sư nói:

-  Đứa con hèn của lão thần là Thu Kì còn nhỏ lắm mà chẳng có tài năng gì cả, nhưng thần suy yếu, nên yêu dấu nó, xin Thái hậu cho nó sung vào đoàn thị vệ[239] cho đủ số[240] để nó bảo vệ vương cung, thần sợ sệt mà tâu Thái hậu.

-  Xin vâng. Tuổi nó bao nhiêu?

-  Mười lăm tuổi. Tuy nó còn nhỏ, nhưng trong lúc thân thể chưa bị vùi lấp xuống hố, rãnh[241] lão thần xin đem nó phó thác thái hậu.

-  Bậc trượng phu mà cũng yêu thương con nhỏ sao?

-  Còn hơn đàn bà nữa.

-  Hơn cả đàn bà? Lạ nhỉ![242]

-  Lão thần trộm nghĩ bà lão[243] yêu Yên hậu[244] hơn yêu Trường An Quân.

-  Ông lầm rồi. Kém xa Trường An Quân.

-  Cha mẹ yêu con thì tính kế lâu dài cho con. Bà lão lúc tiễn chân Yên hậu, níu lấy gót mà khóc, nghĩ thương cho cảnh xa xôi, thực là xót xa vô cùng. Khi Yên hậu đã đi rồi, không phải là không nhớ, vì lúc tế tự bà lão đều có cầu chúc cho Yên hậu, cầu rằng: “Xin cho đừng trở về”. Như vậy há chẳng phải là lo tính chuyện lâu dài, mong cho Yên hậu có con cháu nối nhau làm vua ở Yên sao?

-  Phải.

-  Nay xét trở lui lại ba đời trước, từ hồi nước Triệu thành nước Triệu, con cháu các vị vua Triệu được phong hầu mà kế tiếp nhau giữ ngôi tới nay còn ai không?

-  Không còn.

-  Chẳng riêng gì nước Triệu, các nước chư hầu khác cũng vậy, tới nay còn ai không?

-  Già này không nghe nói.

-  Như vậy mà xét, họa gần thì xảy ngay trong đời mình, họa xa thì xảy ra trong đời con cháu. Có phải là tại con cháu các bậc vua chúa đều bất tiếu cả đâu; chỉ tại ngôi cao mà không có công, bổng lộc hậu mà không phải khó nhọc, lại ôm vàng ngọc quá nhiều đấy thôi. Nay bà lão tôn quí cái vị của Trường An Quân, phong cho những đất phì nhiêu, lại cấp cho nhiều vàng ngọc mà không bảo Trường An Quân nhân lúc này lập chút công với nước, thì rồi một ngày kia, gò núi sụp đổ,[245] Trường An Quân biết lấy gì mà gởi thân mình ở nước Triệu? Lão thần cho rằng bà lão tính kế cho Trường An Quân quả là ngắn ngủi, vì vậy mà bảo yêu Trường An Quân không bằng yêu Yên hậu.

Thái hậu đáp:

-  Phải. Tùy ý ông tính sao cho nó thì tính.

Thế là sửa soạn trăm cỗ xe, đưa Trường An Quân qua làm con tin ở nước Tề, Tề mới xuất quân cứu Triệu.

Tử Nghi[246] nghe chuyện đó, nói: “Con bực vua chúa, tình thân như cốt nhục kia, mà không thể cậy vào cái tước quí không công lao mà được, cậy vào cái bổng lộc không khó nhọc mà được, để giữ nổi những đồ vàng ngọc quí báu, huống chi là kẻ bề tôi!”.

NHẬN ĐỊNH

Tài hiểu tâm lí và thuyết phục người của Xúc Chiệp thật là tuyệt diệu[247]. Các vị đại thần chắc đã đem cái lợi của quốc gia ra mà khuyên Triệu thái hậu cho Trường An Quân đi làm con tin ở Tề; nhưng một bà già cưng con, nhất là khi con còn nhỏ, thì nghĩ gì đến cái lợi của nước, cho nên các vị đại thần đã thất bại. Xúc Chiệp thấu lòng cưng con của Thái hậu, chỉ bàn đến cái lợi lâu dài cho Trường An Quân, nên đã thành công.

Nhưng trước khi giảng giải, phải làm cho nguôi cơn giận của Thái hậu đã, cho nên mới đầu chỉ hỏi thăm sức khoẻ của Thái hậu, kể lể bệnh tật của mình, y như bạn già, ngồi không, buồn mà lại thăm nhau vậy. Lúc đó Thái hậu hơi nguôi. Tuy nhiên Xúc Chiệp vẫn chưa vào đề, còn xin Thái hậu một ân huệ cho đứa con của mình. Thái hậu vui vẻ nhận liền, cảm động mà thấy lão thần đó cũng cưng con như mình. Cơn giận đã tan.

Rồi Xúc Chiệp lại nói khích: “Đàn ông cưng con hơn đàn bà cưng con”. Thái hậu cãi lại. Ông không đáp, thình lình chuyển qua tình Thái hậu đối với con gái là Yên hậu, rồi lần lần đưa những lí lẽ xác đáng để cho Thái hậu thấy rằng thương con thì phải lo đến tương lai của con; để cho con nhân cơ hội này “lập công với nước” mà sau mới có thể giữ ngôi báu được lâu. Bốn chữ “lập công với nước” đặt vào lúc đó mới thật hợp.

Nhờ thuật đó mà tâm trạng Thái hậu chuyển lần lần: mới đầu định nhổ vào mặt mọi người, hằm hằm tiếp Xúc Chiệp, rồi nhan sắc hơi nguôi, rồi nhã nhặn “xin vâng”, rồi thân mật (Xúc Chiệp đã có thể gọi là “bà lão” được), sau cùng hoàn toàn theo ý Xúc Chiệp.

Lối tự sự có mở, có kết, mạch lạc, sáng sủa, không một chi tiết nào thừa, cũng không một chi tiết nào thiếu, làm cho chính ta là độc giả, nghe chuyện hỏi thăm nhau giữa Xúc Chiệp và Thái hậu cũng muốn quên bẵng truyện Trường An Quân đi, đừng nói chi là Thái hậu nữa.

Chép chuyện mà được như vậy thì thật là tài tình. Bài này đáng là một viên ngọc trong cổ văn Trung Quốc, làm kiểu mẫu cho thể tự sự và đối thoại.

Chiến Quốc Sách là một bộ sử. Mặc dầu tác giả thiên về cố sự, nhưng những việc lặt vặt như cuộc chuyện trò giữa một ông già và một bà già như trong truyện này, tác giả cũng cho nó một giá trị đặc biệt, chép tỉ mỉ như vậy thì quả là quan niệm của tác giả về sử, về nghệ thuật có chỗ độc đáo, mà đừng nói chi người đương thời, đến như người đời sau cũng ít ai sánh kịp.

[1] Nghĩa là: “Trước kia không có mà ngày nay có, không phải là quá dư; trước kia có mà ngày nay không, không phải là không đủ”.

[2] Trong bài “Tống Mạnh Đông Dã tự”.

[3] Trong bài tựa cuốn Cổ văn Trung Quốc có đoạn: “Khi đứng dậy ra về, bác tôi ngâm một câu mà đến nay tôi còn nhớ: Phú quý mạc cầu, nhất phiến băng tâm cư loạn. Tôi xin được nghe tiếp, người đáp: Ngẫu hứng mà nên, không có ý đối”, và tôi đã viết chú thích 2 như sau: “Người bác ngâm câu “Phú quý mạc cầu, nhất phiến băng tâm cư loạn” có lẽ là của cụ Kế Phương (bác Hai của cụ Nguyễn Hiến Lê)...”. Nay tôi xin bỏ hai chữ “có lẽ” vì trong cuốn Đời viết văn của tôi, đoạn viết về việc học chữ Hán với người bác thứ hai, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo: “Lần khác người lại dắt tôi đi thăm mộ cụ Nghè đời Lê ở làng Phú Xuyên, cách làng tôi ba cây số, và nhìn ngôi mộ cổ dưới gốc đa trên cái gò giữa đồng, tôi phục tinh thần thanh khiết, ẩn dật của nhà Nho (coi bài Tựa cuốn Cổ văn Trung Quốc của tôi)”. Cũng trong chú thích 2, tôi còn viết: “Câu đối lại là: Thư hoa chân ái, sổ thiên văn tự lưu phương, có lẽ là của cụ Phương Khê (bác Ba của cụ Nguyễn Hiến Lê)”. Nay tôi cũng xin bỏ hai chữ “có lẽ” vì trong Hồi kí, đoạn viết về thời gian lánh cư ở nhà người bác thứ ba, cụ Nguyễn Hiến Lê viết: “(…) Và bác tôi cũng cho tôi câu đối: Phú quí mạc cầu, nhất phiến băng tâm cư loạn; Thư hoa chân ái, sổ thiên văn tự lưu phương”. Đoạn vừa dẫn đó, sau này, khi “tái bản” eBook Hồi kí Nguyễn Hiến Lê, tôi sẽ chú thích đại ý như sau: Câu trước là của người bác thứ hai, câu sau là của người bác thứ ba.

[4] Trong cuốn Luận ngữ, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo ba bài Học nhi 1, Thuật nhi 14, Tiên tiến 25, và ba bài sau đây đều là bất hủ cả: Quí thị 1, Tử hãn 11, Công Dã Tràng 25. Trong bài Tiên tiến 25 có lời của Tăng Tích như sau: “Như bây giờ là tháng cuối xuân, y phục mùa xuân đã may xong, năm sáu người vừa tuổi đôi mươi, với sáu bảy đồng tử dắt nhau đi tắm ở sông Nghi rồi lên hứng mát ở nền Vũ Vu, vừa đi vừa hát, kéo nhau về nhà”.

[5] Sau này, khi có dịp “tái bản” eBook Tô Đông Pha do bạn Quantam thực hiện trước đây, tôi sẽ cho vào phần đọc thêm ba bài: Giả Nghị luận, Thượng Mai Trực Giảng thư và Hậu Xích Bích phú. Cũng xin nói thêm là trong cuốn Tô Đông Pha cụ Nguyễn Hiến Lê khen hai bài Xích Bích phú tiền và hậu là “hai viên ngọc của cổ văn Trung Hoa”.

[6] Trong cuốn này cụ Nguyễn Hiến Lê giới thiệu khoảng 100 bài cổ văn. Về hai chữ “cổ văn”, cụ bảo: “Trong tuyển tập này chúng tôi không dùng tiếng cổ văn theo nghĩa của Hàn Dũ, mà dùng theo một nghĩa rộng để trỏ tất cả các thể văn, cả biền lẫn tản, trừ tuồng và tiểu thuyết, viết từ đời đời Minh trở về trước”.

[7] Trong sách, các bài được giới thiệu chép sau tiểu sử tác giả. Để tiện trình bày, tôi sắp xếp lại và trong mỗi bài tôi thêm hai chữ “Nguyên văn” và hai chữ “Phiên âm”. (Goldfish).

[8] Trong tập này tôi không chép lại. (Goldfish).

[9] Người Pháp đã dịch, nhưng chưa trọn bộ. Nhượng Tống cũng đã trích dịch ít đoạn. Nếu dịch ra hết Tiếng Việt thì được khoảng 2.500 trang đánh máy. Không biết bao giờ chúng ta mới làm được công việc đó. Chúng tôi hiện đương trích dịch độ sáu, bảy trăm trang. Bộ Chiến Quốc đó độ bốn trăm trang hiện đã gần xong. [Không rõ cụ Nguyễn Hiến Lê muốn nói bộ Chiến Quốc Sách (dịch chung với cụ Giản Chi) hay bộ Sử Kí của Tư Mã Thiên (cũng dịch chung với cụ Giản Chi)? (Goldfish)].

[10] Trừ bộ Xuân Thu của Khổng Tử, nhưng bộ này chỉ chép việc trong một thời đại và niên đại đều theo nhà Chu.

[11] Đứa con của nhà giàu (có ngàn vàng) không chết ở chợ.

[12] Cái lợi làm mờ trí khôn người ta.

[13] Một thước vải còn có thể vá lại được, một đấu lúa còn có thể giã lại được; anh em hai người không thể dung nhau được. (Ý trách rằng tình ruột thịt mà tuyệt giao với nhau).

[14] Trong tập này tôi không chép lại. (Goldfish).

[15] Ngã: nguyên văn là 餓, chữ này Thiều Chửu đọc là “ngạ”. (Goldfish).

[16] Trong phần nguyên văn, bản nguồn không có chữ 洁 tương ứng với chữ “khiết” trong phần phiên âm. Nói chung, nguyên văn chữ Hán của bài này, cũng như một số bài khác, trên mạng có nhiều bản khác nhau, mà bản nguồn thì có bài lại chép giống hệt một bản nào đó nhưng lại không phù hợp với phần phiên âm. Về sau khi gặp những chỗ sai sót khác tôi cũng sửa lại nhưng, để khỏi rườm, tôi sẽ không chú thích. (Goldfish).

[17] Trong bài Bàn về Lục Vân Tiên, TS Nguyễn Mạnh Hùng trong cho rằng: “Tư Mã Thiên dùng từ tiểu truyện để nói về tiểu sử một nhân vật. Nếu là một tiểu sử một nhân vật quan trọng thì Tư Mă Thiên dùng từ liệt truyện, ví dụ Bá Di liệt truyện. Còn khi nói đến Khổng Tử, thì Tư MãThiên lại dùng từ “Thế gia”. (http://www.hongbang-uni.edu.vn/Khoa-Chuyennganh/vietnamhoc_tiep.aspx) (Goldfish).

[18] Lạ là vì lời thơ thì có giọng oán mà sao Khổng tử bảo là không oán. Hoặc giả bài thơ đó không có thật chăng?

[19] Vì Thúc Tề là em. Theo lẽ thường thì anh được lên ngôi. [Xem thêm bài Công Dã Tràng 22 trong cuốn Luận ngữ của Nguyễn Hiến Lê. (Goldfish)].

[20] Tây bá nghĩa là làm bá (vị chư hầu cao hơn hết) ở phương Tây. Xương là tên vua Văn Vương.

[21] Khéo nuôi người già nghĩa là biết kính trọng và chu cấp cho những người già.

[22] Vũ Vương: Trong nhiều tác phẩm viết sau cuốn Cổ văn Trung Quốc này, như Luận ngữ, Khổng tử…, cụ Nguyễn Hiến Lê thường gọi vị vua nhà Chu này là vua Võ để phân biệt với vua Vũ nhà Hạ. (Goldfish).

[23] Mộc chủ tức là thần chủ, bài vị của người chết.

[24] Dập đầu là cúi đầu sát xuống đất.

[25] Trụ là ông vua cuối cùng của nhà Thương, vì dâm bạo, các nước chư hầu, dưới sự chỉ huy của Tây Bá Xương đem quân lại diệt; vậy là chư hầu diệt thiên tử, cho nên nói là bề tôi giết vua.

[26] Thái Công tức Lữ Thượng, tức Thái Công Vọng, họ Khương, tổ tiên được phong ở đất Lữ, nên gọi là Lữ Thượng. Ông là một hiền thần đầu đời Chu, mới đầu câu cá ở sông Vị, vua Văn Vương đi săn, gặp, vời về triều.

[27] Tức dẹp được vua Trụ. Nhà Thương sau khi dời đô lại Ân Khư (chợ Ân), đổi quốc hiệu là Ân. [Ân Khư nay thuộc thành phố An Dương tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. (Goldfish)].

[28] Núi tây tức núi Thú Dương, nay ở tỉnh Sơn Tây.

[29] Những đời vua Thượng Cổ.

[30] Nhan Hồi, họ Nhan, tên Hồi, tự là Tử Uyên, nên cũng gọi là Nhan Uyên. (Goldfish).

[31] Đạo Chích là một tên cướp rất lợi hại thời cổ.

[32] Nghĩa là thận trọng trong cử chỉ, ngôn ngữ và mọi hành động.

[33] Nghĩa là quang minh chính đại.

[34] Chữ đạo trong câu này có nghĩa là chí hướng. Lời Luận ngữ, chương Vệ Linh Công.

[35] Lời Luận ngữ, chương Thuật nhi.

[36] Lời Luận ngữ, thiên Tử hãn.

[37] Ý muốn nói: người hiền với người thường chí hướng khác nhau: người thường trọng sự giàu sang và thọ mà khinh sự nghèo hèn và yểu; người hiền thì coi những cái đó không đáng quan tâm tới, chỉ trọng đạo đức.

[38] Lời Luận ngữ, chương Vệ Linh Công.

[39] Giả Tử tức Giả Nghị, xem ở trước.

[40] Lời Chu Dịch, quẻ Càn. Thánh nhân là hạng người mà dân ngưỡng vọng, nên thánh nhân xuất hiện thì mọi người đều theo. [Nguyên văn trong Kinh Dịch, hơi khác một chút: Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu. Thủy lưu thấp, hỏa tựu táo; vân tòng long, phong tòng hổ, thánh nhân tác nhi vạn vật đổ (同聲相應，同氣相求。水流濕，火就燥；雲从龍，風从虎，聖人作而萬物睹). (Goldfish)].

[41] Con nhặng mà bám vào đuôi con ngựa thiên lí thì một ngày có thể bay được ngàn dặm; ý nói Nhan Hồi nhờ được Khổng tử khen nên mới lưu danh lại. [Chữ “bay” trong “một ngày có thể được ngàn dặm”, trong bộ Sử Kí của Tư Mã Thiên của hai cụ Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê chép là “di chuyển”. (Goldfish)].

[42] Nghĩa là biết tuỳ thời mà hành động, mà xuất xử.

[43] “Thanh vân chi sĩ” ở đây trỏ hạng sĩ có đức, được ngưỡng vọng; ở chỗ khác có thể trỏ những người giữ địa vị cao, hoặc những nhà ẩn dật.

[44] Trong sách là “Chú thích”, nhưng vì tôi đã đưa các chú thích xuống cuối trang, chỉ còn lại lời “bình” nên tôi thay bằng hai chữ “Nhận định” (chữ cụ Nguyễn Hiến Lê dùng trong cuốn Trang Tử – Nam Hoa Kinh). (Goldfish).

[45] Theo các phần nguyên văn, phiên âm và dịch nghĩa ở trên, “đợt nhì” chấm dứt bằng một câu Giả Tử; còn câu trích trong Kinh Dịch thì được đặt trong “đợt ba”. (Goldfish).

[46] Ngoài ra các bạn còn có thể xem thêm chương Văn ba lan trong cuốn Hương sắc trong vườn văn, trong đó cụ Nguyễn Hiến Lê có dẫn một đoạn trong tập du kí Đế Thiên Đế Thích mà cụ viết theo lới văn ba lan. (Goldfish).

[47] Vì vậy ông còn được gọi là Vương Hữu quân. (Goldfish).

[48] Trong bộ Đại cương văn học sử Trung Quốc (về sau viết tắt là ĐCVHSTQ), cụ Nguyễn Hiến Lê ghi nhan đề là Lan đình kí, và bảo: “Bài này là tựa một tập thơ do bạn bè ông làm sau bữa yến ở Lan Đình. Lan Đình là tên một toà lầu”. (Goldfish).

[49] Ta quen đọc là trường.

[50] Khoái: nguyên văn là 快. Trong ĐCVHSTQ cũng chép như vậy. Theo bản đăng trên trang http://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%98%AD%E4%BA%AD%E9%9B%86%E5%BA%8F thì phần nguyên văn chép là: 怡 (di), còn bản “Thần Long” thì chép là: 怏 (ưởng). (Goldfish).

[51] Hân: nguyên văn là 欣. (ĐCVHSTQ cũng vậy). Theo trang nêu trên thì phần nguyên văn chép là: 興 (hưng), bản “Thần Long” chép là: 欣 (hân). (Goldfish).

[52] Vĩnh Hoà là niên hiệu Tấn Mục Đế (345-361).

[53] Nguyên văn: mộ xuân là cuối mùa xuân.

[54] Sơn Âm, Cối Kê đều ở Chiết Giang.

[55] Lễ tu hễ là một cuộc lễ vào ngày tị trong thượng tuần tháng ba; người ta ra bờ sông tắm rửa, vẩy nước để trừ ma và những điều bất tường.

[56] Trong khi làm lễ đó, người ta ngồi rải rác hai bên bờ sông, thả một chén rượu ở trên dòng nước, chén trôi xuôi xuống, tấp vào chỗ nào thì người ta lại vớt lên, uống rượu trong chén (vì vậy cho nên gọi là lưu thương: lưu là trôi, thương là chén rượu); có lẽ không muốn cho chén trôi xa, người ta lựa chỗ nào dòng nước uốn khúc mà thả; nếu không thì phải dẫn nước sao cho nó chảy uốn khúc (như vậy gọi là khúc thuỷ: khúc là uốn cong, thuỷ là nước).

[57] Quản là ống sáo, tiếng trúc tức là tiếng sáo. Huyền là dây đàn, cái đàn; tiếng tơ tức tiếng đàn.

[58] Nghĩa là lòng hả hê, vui vẻ, không buồn rầu nữa.

[59] Ý nói: sống ở trên đời.

[60] Thủ là lấy, xả là bỏ. Thủ và động trỏ hạng người xử thế, xả và tĩnh trỏ hạng người xuất thế. Hai hạng người đó, tác giả đã nói trong hàng trên: hạng đem hoài bão ra đàm đạo với bạn bè và hạng phóng lãng ở ngoài hình hài.

[61] Nguyên văn: nhược hợp nhất khế, nghĩa là như hai phần một tờ khế ước hợp với nhau. Cổ nhân làm khế ước, có hai phần: bên phải, bên trái; mỗi người giữ một bên, khi ráp hai phần lại thì hợp với nhau. Câu này ý nói cổ nhân cũng buồn vvề sinh tử như ta.

[62] Coi sinh tử như nhau là thuyết của Trang Tử, cũng là thuyết của nhà Phật.

[63] Bành Tổ thọ tám trăm tuổi; thương là đứa trẻ chết khi chưa đầy tuổi tôi. Coi thọ yểu cũng như nhau cũng là thuyết của Trang Tử.

Ý nói: người thời nào cũng buồn về sinh tử mà lại bảo sinh tử là một, thọ yểu như nhau thì quả là không hợp nhân tình.

[64] Ý nói: đời sau có nhìn lại đời bây giờ thì cũng không thấy được người bây giờ, cũng như bây giờ nhìn lại thời trước, không thấy cổ nhân nữa.

[65] Câu này ứng với câu: “Mỗi lãm tích nhân hưng cảm chi do, nhược hợp nhất khế” ở trên.

[66] Câu này ứng với câu: “vị thường bất lâm văn ta điệu” ở trên.

[67] Nhiều tài liệu cho rằng bản gốc đã mất, các bản còn truyền ngày nay đều là “mô bản” (như bản “Thần Long” trong ảnh trên). (Goldfish).

[68] Ở đây tôi không chép lại. (Goldfish).

[69] Chiêu: nguyên văn là 召, chữ này Thiều Chửu đọc là “triệu”. (Goldfish).

[70] Tự là một bài văn ngắn chép lại một việc gì, phô bày một điều gì.

[71] Cổ thi có câu: Trú đoản khổ dạ trường, hà bất bỉnh chúc du? [晝短苦夜長，何不秉燭遊]: Ngày ngắn khổ đêm dài, sao chẳng đốt đuốc chơi? [Các chữ Hán trong dấu ngoặc đứng là do tôi ghi thêm. (Goldfish)].

[72] Tạ Huệ Liên là em Tạ Linh Vận đời Lục Triều, rất đa tài.

[73] Khang Lạc là Tạ Linh Vận, thi văn tung hoành tuấn dật, được tập tước làm Khang Lạc công (có sách chép là Khang Lạc hầu).

[74] Về chữ “vũ thương” này có nhiều thuyết lắm, ta chỉ nên biết là một đồ đựng rượu.

[75] Kim Cốc là tên một khu vườn của Thạch Sùng đời Tấn. Các văn nhân thi sĩ họp trong vườn để uống rượu, làm thơ phú, ai không làm được thì phải phạt uống ba đấu rượu.

[76] Đoạt: bản nguồn chép chữ Hán là: 敓 (đoạt). Trên mạng có nhiều trang cũng chép như vậy, có trang chép là: 敚 và chú giải là giống như chữ 夺 (đoạt), có trang lại chép là: 奪 (đoạt). (Goldfish).

[77] Nhị, nghĩa là hai. Nguyên văn chữ Hán trong bản nguồn và các bản trên mạng không có chữ đều không có chữ 二. (Goldfish).

[78] Bất bình ở đây không có nghĩa là giận dữ như ngày nay, mà chỉ có nghĩa là không được quân bình, không được bình thường.

[79] Tức những nhạc khí.

[80] Kim, thạch tức như chuông (đồng), khánh (đá); tơ, trúc như đàn (tơ), ống tiêu (trúc); bầu như cái sênh; đất như cái huân, một thứ âm nhạc nặn bằng đất, đục lỗ, thổi vào thì kêu; da như cái trống; gỗ như cái mõ.

[81] Ý nói: Khi đã mất sự quân bình thì có sự thay đổi về thời tiết mà sinh ra bốn mùa.

[82] Đời Đường đây là đời vua Nghiêu (2357-2256); đời Ngu là đời vua Thuấn (2255-2206), ở đời Thượng cổ.
Cao Dao là bề tôi vua Thuấn, lập ra hình, luật.
Ông Vũ cũng là bề tôi của vua Thuấn, sau thay vua Thuấn mà trị nước (2205-2196), sáng lập nhà Hạ.

[83] Quì là một ông quan coi về điển nhạc đời vua Thuấn. Thiều là nhạc của vua Thuấn, được Khổng tử khen là tận thiện tận mĩ.

[84] Ngũ tử ở đây trỏ năm người em vua Thái Khang (vua thứ ba nhà Hạ). Thái Khang dong chơi không chừng mực, đi săn ở sông Lạc, mười tuần chẳng về. Năm người em của ông làm năm bài ca, kể lại lời răn của vua Vũ để cảnh tỉnh anh (coi trong Thượng Thư).

[85] Y Doãn là một vị khái quốc công thần nhà Thương, cũng gọi là nhà Ân. – Chu Công là chú vua Thành Vương, giữ chức nhiếp chính khi Thành Vương còn nhỏ.

[86] Nguyên văn: lục nghệ tức lục kinh: Thi, Thư, Dịch, Xuân Thu, Nhạc.

[87] Ta quen dịch chữ đạc là mõ, nhưng thực ra nó giống cái chuông; nó làm bằng đồng, nhưng cái lưỡi của nó có thể làm bằng đồng hay gỗ, nếu bằng đồng thì gọi là kim đạc, bằng gỗ thì gọi là mộc đạc. Người ta lắc cho nó kêu, chứ không gõ như mõ. Ngày xưa người ta dùng nó để ra mệnh lệnh hoặc tuyên lời giáo hoá dân.

[88] Trang Chu tức Trang Tử. Hoang đường là không đáng tin. Hàn Dũ chỉ trọng đạo Nho mà chê các đạo khác.

[89] Khuất Nguyên – coi tiểu sử ở phần trên

[90] Tang Môn Thần tức Tang Văn Trọng, một đại phu nước Lỗ. – Mạnh Kha tức Mạnh Tử. – Tuân Khanh tức Tuân Tử.

[91] Dương Chu tức Dương Tử, Mặc Địch tức Mặc Tử. Quản Di Ngô tức Quản Trọng, Án Anh tức Án Tử (coi bài Quản Án liệt truyện ở phần trên), Lão Đam tức Lão Tử. Những triết gia hoặc những chính trị gia đó, tên đã quen với độc giả nên chúng tôi không chú thích.

Thân Bất Bại, Thận Đáo, Hàn Phi là ba triết gia và chính trị gia trong phái Pháp gia ở đời Chiến Quốc.

Điền Biền là một triết gia thời Chiến Quốc, tác phẩm thất truyền, không rõ tư tưởng của ông ra sao.

Trâu Diễn ở trong phái Âm dương gia gần cuối đời Chiến Quốc.

Thi Giảo, người Lỗ, cũng ở đời Chiến Quốc, không rõ làm gì và tư tưởng ra sao.

Tôn Vũ là một danh tướng Xuân Thu, viết một bộ binh pháp mười ba thiên.

Trương Nghi, Tô Tần đều là những người giỏi biện thuyết đời Chiến Quốc. Coi bài Tô Tần dĩ liên hoành thuế Tần, phần I – Chiến Quốc sách.

[92] Lí Tư là một chính trị gia cuối đời Chiến Quốc, bạn học của Hàn Phi, cùng trong phái Pháp gia, làm Tể tướng cho Tần Thuỷ Hoàng, giúp Tần Thuỷ Hoàng thống nhất Trung Quốc. Coi tiểu sử ở phần I.

[93] Tư Mã Thiên. Coi tiểu sử ở phần II. – Đời Hán.
Tương Như tức Tư Mã Tương Như, một văn sĩ nổi tiếng về thể phú ở đầu đời Hán. Coi tiểu sử ở phần II.

Dương Hùng, một triết gia đời Hán, tác giả cuốn Thái Huyền và cuốn Pháp ngôn.

[94] Tác giả có ý chê văn đời Nguỵ, Tấn là suy. Ông chủ trương phục cổ, phải dùng văn để phát huy đạo của cổ nhân (tức đạo Khổng) mà đời Nguỵ, Tần chịu ảnh hưởng nhiều của Lão, Trang, nên ông nặng lời chỉ trích.

[95] Mấy nhà đó đều giỏi về thơ. Tô Nguyên Minh, Lí Quán không có tên trong văn học sử. [Tô Nguyên Minh, tự là Nhược Phu, đậu Tiến sĩ, thơ văn còn lưu lại ít bài trong Toàn Đường thi và Toàn Đường văn. Lí Quán, tự là Nguyên Tân, năm 792 cùng đậu tiến sĩ với Hàn Dũ, còn lưu lại bộ Nguyên Tân văn tập. (Goldfish)].

[96] Mạnh Giao, tự Đông Dã (751-814) là bạn thân với tác giả, hồi trẻ ở ẩn, năm mươi tuổi mới đậu tiến sĩ, làm quan mà không được đắc dụng, nhà nghèo, làm thơ hay, có giọng buồn, oán; người đương thời cho rằng thơ như Mạnh Giao, văn như Hàn Dũ là tuyệt. Lưu lại bộ Mạnh Đông Dã tập 10 quyển.

[97] Ý nói: Không uỷ mị mà hăng hái về đạo đức.

[98] Tức Mạnh Giao, Lí Cao và Trương Tịch.

[99] Hai câu trên có lẽ bị chép lầm. Xin tạm sửa lại như sau: “Nhưng không biết rồi đây, Trời sẽ làm cho thanh âm của họ được hài hoà để khiến cho họ kêu sự hưng thịnh của quốc gia chăng? Hay là bắt thân họ phải khốn cùng, đói rét, lòng họ phải tư lự âu sầu, khiến cho họ tự kêu cái bất hạnh của họ chăng? (Goldfish).

[100] Giang Nam, trỏ miền phía nam sông Trường Giang. Lúc đó Đông Dã mới đậu tiến sĩ, sắp ra làm chức uý (một chức rất nhỏ) ở huyện Lật Dương, nay thuộc tỉnh Giang Tô.

[101] Bản nguồn chép năm mất 853, tôi sửa lại thành 852 theo ĐCVHSTQ; nhiều trang trên mạng, như http://baike.baidu.com/view/9559.htm, cũng chép là 852. (Goldfish).

[102] Còn Đỗ Phú thì gọi là Lão Đỗ. (Goldfish).

[103] Nguyên văn chữ Hán: 塵世難逢開口笑，菊花須插滿頭歸. Tạm dịch thơ: Đời người cười được mấy khi/ Hái hoa cúc giắt đầu đi về nhà. (Goldfish).

[104] Sáu vua tức vua lục quốc: Yên, Triệu, Hàn, Nguỵ, Tề, Sở đời Chiến Quốc. Tần Thuỷ Hoàng diệt được sáu nước rồi, đốn cây trên các núi trong đất Thục để dựng cung A Phòng tại Hàm Dương, cung có thể chứa vạn người, cung nữ đông tới ba bốn ngàn.

[105] Li Sơn ở Thiểm Tây, Hàm Dương nay ở huyện Tràng An, cũng ở Thiểm Tạy.

[106] Tức Vị Xuyên và Phàn Xuyên.

[107] Chiếc cầu dài này bắt từ cung A Phòng, ngang sông Vị, tới Hàm Dương; con đường đôi này bằng gỗ đưa từ cung đến chân núi Nam Sơn. Tác giả so sánh cầu với hình con rồng và đường đôi với cầu vòng, vì màu sắc rực rỡ.

[108] Ý nói: khi ca hát vui vầy thì trong cung ấm áp; khi hết múa hát thì không khí lạnh lẽo.

[109] Nguyên văn: dắng, tường: dắng là em gái hay cháu gái của một công chúa theo công chúa về nhà chồng và làm vợ lẽ của chồng công chúa; tường là một chức quan đàn bà.

[110] Phi tần các nước khác rời nước mình, lại A Phòng làm cung nhân nhà Tần.

[111] Nước triều lên đến cực độ gọi là đầy mà. Câu này so sánh gương với sao, tóc với mây; dầu sáp nhiều như nước sông Vị.

[112] Những vật báu trong cung A Phòng là những vật báu mà sáu nước trước kia đã gom góp, rồi không giữ nổi, để Tần thu cả lại đem về đây.

[113] Nguyên văn: liệng bỏ liền liền, người Tần trông thấy cũng chẳng tiếc.

[114] Ý nói: Tần cướp người, cướp của để vung phí, sao không nghĩ những kẻ bị cướp kia rất xót xa vì mất con, mất của.

[115] Cửu châu: Thời đó Trung Quốc chia làm chín châu.

[116] Trỏ Tần Thuỷ Hoàng.

[117] Trỏ Trần Thiệp, người dấy binh đánh Tần. [Vì Trần Thiệp và Ngô Quảng vốn là lính thú (Thú tốt). (Goldfish)].

[118] Hàm Cốc: Lưu Bang cử binh ở cửa Hàm Cốc để đánh tần.

[119] Đuốc Sở: Hạng Võ, người nước Sở; diệt được Tần, đốt cung A Phòng.

[120] Tần Thuỷ Hoàng thống nhất được Trung Quốc rồi, tự đặt hiệu là Thuỷ Hoàng đế (hoàng đế đầu tiên), cho con lấy hiệu là Nhị thế Hoàng đế (hoàng đế đời thứ nhì), rồi Tam thế Hoàng đế (hoàng đế thứ ba)… cho đến vạn thế; nhưng mới đến tam thế đã bị diệt, trước sau chỉ được 15 năm (221-206).

[121] Khánh Lịch là niên hiệu của Trần Nhân Tôn. Khánh Lịch năm thứ tư tức năm 1044.

[122] Ba Lăng nay là huyện Nhạc Dương, tỉnh Hồ Nam.

[123] Việc trị dân không gặp khó khăn mà dân chúng hoà thuận.

[124] Lầu Nhạc Dương ở cửa Tây huyện Nhạc Dương

[125] Động Đình hồ ở phía Tây thành Nhạc Dương.

[126] Vu Giáp là một trong ba mỏm núi, ở phía Tây huyện Ba Động, tỉnh Hồ Bắc. Tiêu Tương là con sông do hai nhánh là sông Tiêu và sông Tương họp lại. Ngã ba sông ở phía Bắc huyện Linh Lăng, tỉnh Hồ Nam.

[127] Ý nói: hồ đã rộng, người tới chơi đã đông, tính tình tâm sự mỗi người mỗi khác mà cảnh lại thay đổi tuỳ lúc tuỳ nơi thì cảm tưởng cũng thay đổi. Câu đó chuyển xuống đoạn dưới, đoạn tả cảm tưởng của tác giả khi mưa dầm lạnh lẽo và lúc tiết xuân ấm áp.

[128] Nguyên văn là sủng nhục: được vua yêu và bị nhục.

[129] Nguyên văn là cầm chén rượu.

[130] Nghĩa là những người có lòng nhân, lo cho nước cho dân.

[131] Hai tâm trạng đó là vui buồn tuỳ lúc: xuân quang ấm áp hay mưa dầmlạnh lẽo.

[132] Chúng tôi theo bản Cổ Văn Quan Chỉ mà chép chữ quân (vua) ở đây; nhưng chúng tôi không theo lối giải thích trong sách đó về hai chữ giang hồ: “chỗ ở của ẩn sĩ”; vì tâm lí chung của ẩn sĩ là không quan tâm tới thế sự, thế thì còn lo gì cho vua nữa? Cổ Văn Bình Chú giải nghĩa là chỗ ở cùng các quan bị trích đày ra nơi xa xôi; như vậy có phần hợp hơn, nhất là bài này tác giả viết thay Đặng Tử Kính, người trùng tu lầu Nhạc Dương mà Đặng đã bị trích ra làm thái thú Ba lăng. Hạng người đó lo cho vua là vì họ có tư cách, ngay thẳng, vua giận họ mà đày họ, nhưng họp vẫn không oán, lại sợ rằng mình đi rồi, ở triều không ai khuyên bảo vua nữa.

Nhưng Cổ Văn Bình Chú lại chép chữ “dân”, cho rằng bọn người đó bị đày ra xa mà vẫn lo cho dân; hiểu như vậy cũng được, mặc dầu ý tứ kém uyển chuyển: trên đã “ưu kì dân”, dưới lại “ưu kì dân” nữa.

[133] Bản nguồn chép thiếu Tô Tuân (cha của Tô Thức, tức Tô Đông Pha, và Tô Triệt). (Goldfish).

[134] Sở dĩ ông tự đặt tên đó là vì ông có sáu cái một: một vạn quyển sách, một ngàn cuốn Tập cổ lục, một cây đàn cầm, một bàn cờ, một hồ rượu và một thân ông lão (tức thân ông).

[135] Trừ là tên châu, nay là tên huyện, ở tỉnh An Huy.

[136] Lang Da là một ngọn núi ở tây nam châu Trừ.

[137] Nhưỡng chính nghĩa là gây rượu. Phải chăng dân trong miền dùng nước suối ấy để gây rượu nên đặt tên cho suối như vậy.

[138] Âu Dương Tu làm Thái thú nơi đó, tự gọi mình là Ông Lão Say rồi lấy tên đó đặt tên cho đình (đình là ngôi nhà để nghỉ mát).

[139] Thẻ: phạt ai uống rượu thì phải dùng thẻ để ghi.

[140] Lô Lăng (cũng đọc là Lư Lăng): tức quận Lô Lăng, nay thuộc thành phố Cát An, tỉnh Giang Tây (tỉnh này bắc giáp với tỉnh An Huy). (Goldfish).

[141] Một danh tướng đời Đông Hán, có công dẹp rợ Khương. Khi ở Kí Châu giặc nổi lên, ông hiên ngang lên xe tới dẹp; giăc nghe ông tới, giải tán ngay. Chắc còn một sự tích gì về bà mẹ Phạm Bàng mà chúng tôi chưa tra ra được. [Trong cuốn Tô Đông Pha, cụ Nguyễn Hiến Lê viết như sau: “Một hôm bà giảng tiểu sử Phạm Bàng trong bộ Hậu Hán thư cho con nghe. Hậu Hán, cũng gọi là Đông Hán, là thời vua chúa dâm đãng, nhu nhược, quyền hành vào tay bọn hoạn quan hết. Một bọn sĩ ở triều đình can đảm chống lại, trong số đó có Phạm Bàng (tự là Mạnh Bác) cương nghị, tiết tháo hơn cả, nên bị bọn hoạn quan vu oan là lập đảng, có ý mưu phản, hạ lệnh bắt ông để xử tội. Viên phán quan được thi hành lệnh đó, vốn kính trọng Phạm Bàng, ngầm cho ông hay trước, khuyên ông trốn đi. Ông không chịu, đáp rằng nếu trốn thì mẹ già sẽ bị liên lụy. Ông bèn dặn dò em trai ở lại phụng dưỡng mẹ, rồi mới từ biệt mẹ, an ủi mẹ, biết rằng thế nào mình cũng chết, nhưng xin mẹ đừng buồn rầu quá. Bà mẹ khẳng khái đáp: “Mẹ cũng mong cho con vừa có danh tiếng, vừa được thọ, nhưng đã không thể được cả hai thì giữ cái danh là hơn”. Người chung quanh nghe câu đó đều sa lệ”. (Goldfish)].

[142] Vào cuối năm 1059. (Goldfish).

[143] Chẳng hạn chê thuế muối nặng, đến nỗi dân không có muối ăn, ông viết: Khởi thị văn Thiều vong nhục vị, Nhĩ lai tam nguyệt thực vô diêm: Há phải (như Khổng tử) nghe nhạc Thiều mà mê đến nổi quên mùi thịt chỉ tại ba tháng nay ăn không có muối.

Chê chính sách triều đình cho quan lại mượn lương, ông viết: Trượng lê phù phạn khứ thông thông, Quá nhân thanh tiền chuyển thủ không. Mãi đắc nhị đồng tiểu âm hảo, Nhất niên cường bán tại thành trung: Chống gậy, mang cơm, lật đật đi lĩnh tiền mượn của vua, nhưng tiền mượn chỉ qua mắt rồi lại tay không. Lúc mượn cũng mua vui với trẻ được một lúc, rồi một năm thì nửa năm phải vất vả ở trong thành để trả nợ. [Sáu câu dẫn trên trích trong bài 山村五絕 (Sơn thôn ngũ tuyệt), từ câu 11 đến câu 16. Hai câu 11 và 12, trong ebook Tô Đông Pha chép như sau: 豈是聞韶忘肉味，邇來三月食無鹽 (Khởi thị văn Thiều vong nhục vị, Nhĩ lai tam nguyệt thực vô diêm – Há phải nghe Thiều quên vị thịt, Đến nay ăn nhạt đã ba trăng); câu 11, trên mạng có trang chép là: 豈是聞韶解忘味 (Khởi thị văn Thiều giải vong vị), có trang lại chép là: 豈是聞韻解忘味 (Khởi thị văn vận giải vong vị). Hai câu 13 và 14, ebook Tô Đông Pha không có, các trang trên mạng chép là: 杖藜裹飯去匆匆，過眼青錢轉手空 (Trượng lê khỏa phạn khứ thông thông, Quá nhãn thanh tiễn chuyển thủ không). Hai câu 15 và 16, trong ebook Tô Đông Pha cũng chép là: 買得兒童笑音好一，年彊半在城中 (Mãi đắc nhi đồng tiếu âm hảo, Nhất niên cường bán tại thành trung); câu 15, có trang chép là: 贏得兒童語音好 (Doanh đắc nhi đồng ngữ âm hảo). (Goldfish)].

[144] Hoàng Châu 黃州: nay thuộc thành phố Hoàng Cương, tỉnh Hồ Bắc (đừng lầm với Hàng Châu 杭州 thuộc tỉnh Chiết Giang). (Goldfish).

[145] Đình là một ngôi nhà nhỏ để nghỉ ngơi, hóng mát, họp bạn.

[146] Đường Thúc được một thứ lúa lạ, dâng lên vua Thành Vương nhà Chu; Thành Vương sai Đường đem lại tặng Chu Công, nhân đó Chu Công viết thiên Gia Thử.

[147] Hán Vũ Đế được một cái đỉnh ở bờ sông Phần (tỉnh Sơn Tây ngày nay), đổi niên hiệu là Nguyên Đỉnh (năm 116 trước T.L).

[148] Lỗ Văn Công năm thứ 11, Thúc Tôn thắng rợ Địch, bắt được ba tên Địch, một người tên là Kiều Như, bèn lấy tên Kiều Như đặt tên cho con.

[149] Phù Phong là tên quận, nay ở Thiểm Tây.

[150] Trong cuốn Tô Đông Pha, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo: “…năm 1060, Đông Pha chỉ được nhận một chức quan nhỏ: chủ bạ huyện Phúc Xương tỉnh Hà Nam, năm sau làm chức Thiêm phán phủ Phượng Tường tỉnh Thiểm Tây (…) Đông Pha tới đó năm trước thì năm sau có nạn hạn hán, dân bắt đầu lo. Chàng đảo vũ, ít ngày sau mưa nhỏ, rồi nội trong mười ngày, hai trận mưa lớn nữa đổ xuống, quan lại, dân chúng cùng nhau ăn mừng. Chàng viết bài Hỉ vũ đình kí để ghi lại nỗi vui đó”. (Goldfish).

[151] Kì Sơn ở phía đông bắc huyện Kì Sơn tại Thiểm Tây. Có hạt lúa trên trời đổ xuống (!) cho nên gọi là mưa lúa.

[152] Tức 9 ngày sau.

[153] Tức 3 ngày sau nữa. [Theo chú giải trên trang http://baike.baidu.com/view/250337.htm thì Tô Đông Pha làm bài Hỉ Vũ đình Kí vào năm thứ sáu niên hiệu Gia hữu (đời Tống Nhân Tôn), tức năm 1061. Ngày Ất mão là: mùng 2 tháng tư; ngày Giáp tí là: 11 tháng tư, ngày Đinh mão là: 14 tháng tư; và ba chữ Việt tam nguyệt 越三月 được dịch là: Đáo liễu tam nguyệt 到了三月, tức “Đến hết tháng ba”. Theo phần mềm “Lich Viet Nam” thì ba ngày đó lần lượt là: 24/04/1061, 03/05/1061 và 06/05/1061. (Goldfish).

[154] Đình (trong cuốn Tô Đông Pha chép là dinh): nguyên văn là: đình 庭, nghĩa là nơi quan lại làm việc, không phải cái đình 亭 của Tô Đông Pha vừa cất xong. (Goldfish).

[155] Lan tương 蘭槳: Thiều Chửu đọc là “lan tưởng” và giảng là “chèo nhỏ bằng lan”. Theo trang http://cls.hs.yzu.edu.tw/hlm/retrieval/analysis/verse/under/under49.htm thì chữ “lan” đó chính là cây mộc lan 木蘭. (Goldfish).

[156] Dư: bản nguồn chép phiên âm là: dư, nhưng lại chép chữ Hán là: 於 (ư); ở trên tôi tạm sửa lại thành 予 (dư) theo bản đăng trang http://nguyendu.com.free.fr/langues/covan/tienxichbich.htm, bản này chép theo bản Cổ văn Trung Quốc do nhà Xuân Thu xuất bản tại Houston, Hoa Kỳ (về sau gọi là bản Xuân Thu). Trong bộ ĐCVHSTQ chép cũng là: dư 予, còn trong cuốn Tô Đông Pha (ebook do Quantam thực hiện) lại chép là ngô 吾. Các trong trong chữ Hán trên mạng có bản chép là: 於 (ư), có bản chép là: 予 (dư), có bản chép là: 余 (dư – xem ảnh); cũng có bản chép là: 欲 (dục), lại có bản chép là 吾 (ngô). (Goldfish).

[157] Tiêu: Bản nguồn và bản Xuân Thu chép chữ Hán là: 蕭, còn ĐCVHSTQ chép là: 簫, ảnh trên cũng chép là 簫. Theo Nhân Tử Nguyễn Văn Thọ thì: “Cổ Văn Quan Chỉ bản 1959 chép chữ tiêu 蕭 (bộ thảo 艹); bản 1960 và bản của Nguyễn Hiến Lê [tức ĐCVHSTQ] chép chữ tiêu 簫 (bộ trúc 竹). Tiêu 蕭 là tiếng gió thổi (phong thanh 風聲); tiêu 簫 là nhạc khí làm bằng ống trúc (ống tiêu, ống sáo dọc); địch 笛 cũng là ống sáo 8 lỗ nhưng thổi ngang. Động tiêu 洞簫 là thổi sáo dọc; do đó chữ tiêu 簫 trong bài phải đi với bộ trúc” (http://tvvn.org/forum/showwiki.php?title=Chapter:B%C3%A0i_Vi%E1%BA%BFt_V%C3%A0_C%C3%A1c_T%C3%A1c_Ph%E1%BA%A9m_V%C4%83n_H%E1%BB%8Dc_Tuy%E1%BB%83n_D%E1%BB%8Bch_-_Ti%E1%BB%81n_X%C3%ADch_B%C3%ADch_Ph%C3%BA_-_Nh%C3%A2n_T%E1%BB%AD_Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_Th%E1%BB%8D). (Goldfish).

[158] Liễu: nguyên văn Hán là: 繆. Thiều Chửu bảo chữ này cùng âm nghĩa cũng như chữ liễu 繚. (Goldfish).

[159] Thương 滄: trong ĐCVHSTQ phiên âm là “sương”. (Goldfish).

[160] Ngô 吾: trong ebook Tô Đông Pha cũng chép như vậy; trong bộ ĐCVHSTQ chép là: ngã 我. (Goldfish).

[161] Ngộ 遇: Trong ebook Tô Đông Pha cũng chép như vậy; trong ĐCVHSTQ cũng chép phiên âm là: ngộ, nhưng chép chữ Hán là: 寓 (ngụ). (Goldfish).

[162] Tức là năm thứ tư niên hiệu Nguyên Phong đời Tống Thần Tôn (1082); năm đó Tô Thức 46 tuổi.

[163] Xích Bích là tên một dãy núi ở huyện Gia Ngư, tỉnh Hồ Bắc, trên bờ sông Dương Tử. Năm 13 niên hiệu Kiến An (208), Tào Tháo từ đất Giang Lăng đuổi đánh Lưu Bị; Bị cầu cứu ở Tôn Quyền. Tướng Quyền là Chu Du dùng lối hoả công đánh, thuyền của Tháo bị cháy sạch, quân Tào thua to. Hai bên bờ sông vì lửa đốt thành sắc đỏ, nên gọi là “Xích Bích” (vách đỏ). Tô Đông Pha (tức Tô Thức) một lần bị trích ở đất Hoàng Châu. Hoàng Châu nay là huyện Hoàng Cương, cũng ở Hồ Bắc, nhưng ở về phía đông và ở cách xa huyện Gia Ngư. Ở Hoàng Châu có một dãy núi sắc đá đỏ, cũng gọi là Xích Bích. Ông Tô đi chơi ở dưới dãy núi ấy, làm ra bài phú này. Nhân vì trùng tên nên ông nhớ đến việc Tào Tháo, Chu Du hồi xưa mà nói đến ở trong bài (chú thích của Dương Quảng Hàm trong Việt Nam văn học sử yếu)

[164] Thơ Minh Nguyệt tức thiên Nguyệt xuất, trong mục Trần phong ở Kinh Thi. Chương Yểu Điệu là chương đầu thiên Nguyệt xuất.

[165] Theo Cổ văn quan chỉ thì là núi ở phía đông.

[166] Ngưu, Đẩu là tên hai ngôi sao.

[167] Nguyên văn có nghĩa là: đập vào ánh trăng ở trên nước (không minh) mà đi ngược dòng sáng (lưu quang) tức dòng sông có ánh sáng chiếu vào.

[168] Nguyên văn: mĩ nhân trỏ người quân tử ở triều. [Trong bộ Đại cương văn học sử Trung Quốc của cụ Nguyễn Hiến Lê chép: “Quân tử ở đây chỉ về người làm quan với mình ở trong trào, ý nói nhớ bạn (lời chú của dịch giả)”. Hai chữ “dịch giả” ở đây chỉ Phan Kế Bính. (Goldfish)].

[169] Nguyên văn là chiếc thuyền cô quạnh. (Chú thích này tôi chép theo trang http://www.hoasontrang.us/trungvan/; bản nguồn không chép, trong bộ ĐCVHSTQ và ebook Tô Đông Pha cũng không có). (Goldfish).

[170] Tào Mạnh Ðức tức Tào Tháo. Tháo kéo quân xuống đánh Giang Ðông, đóng trên sông Xích Bích, nửa đêm trăng sáng, uống rượu say rồi cầm ngang ngọn giáo, đứng đầu thuyền hát một bài, trong đó có câu ấy.
Tới đây Phan Kế Bính đã bỏ, không dịch một câu mà nghĩa như vầy: “Phía tây trông sang Hạ Khẩu, phía đông ngó sang Vũ Xương, sông núi uốn khúc, vây nhau, cây cối xanh tươi, um tùm; đó chẳng phải là nơi Tào Mạnh Ðức bị khốn với Chu Lang ư?”

Hạ Khẩu nay là Hán Khẩu ở Hồ Bắc – Vũ Xương cũng ở Hồ Bắc – Chu Lang tức Chu Du. Chu Du bàn mưu với Gia Cát Lượng, dùng kế hỏa công đại phá quân Tào Tháo ở sông Xích Bích.

[171] Kinh Châu: nay ở tỉnh Hồ Nam.

[172] Giang Lăng: nay ở tỉnh Hồ Bắc.

[173] Theo thiển ý của chúng tôi: chấm câu như vầy có phần đúng hơn: “gởi thân phù du ở trong trời đất, nhỏ nhỏ nhặt như một hạt thóc ở trong bể xanh”.

[174] Dịch là “thèm cái lâu dài vô cùng của con sông này” thì có phần đủ nghĩa hơn.

[175] Dịch là “gối đầu lên nhau mà ngủ” thì có phần rõ hơn.

[176] Bài Thu thanh phú (Tiếng mùa thu) của Âu Dương Tu; trong tập này tôi không chép lại. (Goldfish).

[177] Câu này, trong bộ Trang tử Nam Hoa kinh, cụ Nguyễn Hiến Lê dịch là: “Xét chỗ dị biệt của vạn vật thì lá gan và trái mật khác nhau cũng như nước Sở và nước Việt; xét chỗ giống nhau thì vạn vật chỉ là một”. (Goldfish).

[178] Ông quê ở Thái Bình (1864-1907), đỗ Hoàng Giáp, làm quan một vài năm rồi làm chủ bút tờ Đại Việt tân báo, có chân trong Đông Kinh Nghĩa Thục, thân sinh của Đào Trinh Nhất.

[179] Pha: nguyên văn là: 阪 (phản). Nhiều trang trên mạng bảo chữ này đúng ra phải viết là: 坡 (pha). (Goldfish).

[180] Có người đọc là chí. Đọc là thức thì có nghĩa là nhận biết ra.

[181] Thường đọc là Bằng. Theo sách Kim Quĩ của Thái Công thì đọc là Phùng.

[182] Cũng có người đọc là Kiết.

[183] Tức cũng năm 1082. (Goldfish).

[184] Tuyết Đường là tên ngôi nhà Tô Thức dựng hồi ông bị trích ở Hoàng Châu – Lâm Cao là tên đất; có sách lại cho là một cái đình.

[185] Hoàng nê nghĩa là bùn vàng.

[186] Huyện Tùng Giang ở Giang Tô có loại cá lư, ăn rất ngon.

[187] Nguyên văn có nghĩa là bờ bị cắt đứt; tức như sườn núi dựng đứng ở bờ sông (tuyệt bích),

[188] Cầu là một con rồng có sừng.

[189] Phùng Di là tên Hà Bá, thần sông, theo sách Kim Quĩ của Thái Công.

[190] Cập 及: Trong ĐCVHSTQ chép là: hậu 後. (Goldfish).

[191] Đoạn “Nhiên súc đạo đức… vô nghi dã” bản nguồn không có, tôi chép từ bộ ĐCVHSTQ. (Goldfish).

[192] Luận: nguyên văn là: 論 (nghĩa là bàn bạc). Nhiều bản, như Cổ văn quan chỉ (http://202.101.244.103/guoxue/%E5%85%B6%E4%BB%96%E5%8E%86%E5%8F%B2%E4%B9%A6%E7%B1%8D/%E8%BE%91%E6%B3%A8%E7%B1%BB/%E5%8F%A4%E6%96%87%E8%A7%82%E6%AD%A2/ob/16.htm), chép là dụ 諭 (có nghĩa là chỉ bảo), chữ này hợp với lời dịch (khuyên) ở dưới hơn. (Goldfish).

[193] Xá nhân là một chức quan, mỗi thời một khác. Xét chung thì là chức quan ở trong cung hay triều đình. Có những chức Thông sự xá nhân, Trung thư xá nhân, Khởi cư xá nhân… Hồi này Âu Dương Tu có lẽ làm Trung thư xá nhân.

[194] Minh là bài ghi công đức một người hoặc chép những lời để khuyên mình, khuyên trẻ. Đây là bài để ghi công đức người chết.

[195] Chữ tự lập này có nghĩa khác với nghĩa ngày nay. Tự lập là tự tu thân luyện đức để thành người.

[196] Tức những người viết văn có ý răn đời hoặc truyền bá một học thuyết. Ở đây trỏ người viết minh.

[197] Tức người chết mà mình viết minh để ca tụng công đức.

[198] Tức từ đời ông nội tác giả đến đời tác giả.

[199] Ông nội của Tăng Củng là Trí Nghiêu, thời Ngũ Đại Thập Quốc ở ẩn, không chịu ra làm quan, chỉ chuyên tâm nghiên cứu, sáng tác (có hơn trăm cuốn văn tập); đến đời Tống Thái Tôn (976-997) mới ra làm Lại bộ Lang trung, Trực sử quán. (theo http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C4%83ng_C%E1%BB%A7ng). (Goldfish).

[200] Tức Trương Lương, nhà năm đời làm tướng nước Hàn, mưu giết Tần Thuỷ Hoàng để báo thù cho Hàn, nhưng thất bại; sau giúp Hán Cao Tổ lập nên nghiệp đế, được phong tước Lưu hầu.

[201] Bản nguồn không chép chữ Hán. Trên mạng có khá nhiều bản, tôi chép theo bản đăng trên trang http://www.chinapage.com/big5/prose/lug.htm vì nó phù hợp với phần phiên ân hơn các bản khác. (Goldfish).

[202] Chính là đế, ta quen đọc là sí.

[203] Chăn 榛, Thiều Chửu đọc là trăn. (Godfish).

[204] Theo Cổ Văn Quan Chỉ thì thời xưa chữ 鼻 (tị) viết là 白.

[205] Đông Lăng hầu là một nhân vật đời Tần, tên là Thiệu Bình. Khi Tần mất, bị phế phải bận áo vải, trồng dưa ở phía Đông thành Trường An để mưu sinh.

[206] Tư Mã Quí Chủ là người nước Sở đời Hán, làm nghề bói ở Trường An.

[207] Quân hầu là tiếng đời Hán dùng để gọi các người được phong hầu. Quân là tiếng tôn xưng. Các vị Thừa tướng cũng gọi là quân hầu.

[208] Nguyên văn: sí là hắt hơi, nhưng dịch là ngáp có lẽ hợp nghĩa hơn.

[209] Khởi là đứng lên, phục là cúi xuống; nghĩa bóng là thịnh rồi suy, tiến rồi lui.

[210] Ý nói: Đạo trời chỉ trọng cái đức, chỉ giúp những người có đức.

[211] Cỏ thi và mai rùa là những vật hồi xưa dùng để bói.

[212] Hoa quỳnh cây ngọc: ý nói cây cối tốt tươi.

[213] Phượng sênh, Long địch là tên những khúc nhạc. [Chữ sênh 笙, Thiều Chửu phiên âm là: sanh. (Goldfish)].

[214] Đồ là một thứ rau đắng.

[215] Nguyên văn: tương tị, đà phong là vòi con voi, bướu con lạc đà, có lẽ hồi xưa cho những cái đó là món ăn quí. (Chúng tôi phiên âm ra tương tị là theo Cổ Văn Quan Chỉ. Trong Từ Hải và Từ Nguyên, không thấy chép 白 [bạch] hồi xưa viết là 鼻 [tị] mà cũng không có chữ 象鼻. [tượng tị]. Bài Tư Mã Quí Chủ luận bốc này không thấy tuyển trong Cổ Văn Bình Chú). [Các chữ trong dấu [ ] là do tôi ghi thêm. Trang http://baike.baidu.com/view/1420095.htm giảng hai chữ tượng bạch 象白 là mỡ lá (chi phương 脂肪), tức miếng mỡ ở hai bên sườn, của con voi. (Goldfish)].

[216] Chữ phong 楓 này, có tự điển dịch là cây bàng, không chắc đúng.

[217] Địch là thứ lau mọc ở bờ nước.

[218] Thương Lang 滄浪: Trong ĐCVHSTQ, cụ Nguyễn Hiến Lê phiên âm là Sương Lương và chú: “Chữ Lãng bình thanh đọc là Lương. Sương Lương đình ở đất Ngô Việt, miền Giang Tô, Triết Giang bây giờ”. Trong Hồi kí, cụ phiên âm là “Thương Lương”.

[219] Đoạn “Quảng Lăng vương trấn Ngô Trung, trị viên ư tử thành chi tây nam” bản nguồn không có, tôi chép theo ĐCVHSTQ. (Goldfish).

[220] Nguyên văn phù đồ trỏ nhà sư. Văn Anh là tên hiệu.

[221] Tô Tử Mĩ, tức Tô Thuấn Khâm đời Tống (1008-1048) ở đất Ngô Trung (tại Giang Tô), tính tình khẳng khái, có chí lớn, thơ có giọng hào phóng, nổi tiếng ngang với Mai Thánh Du, lưu lại bộ Tô Học Sĩ tập 16 quyển. Ông dựng Thương Lang đình (đình là ngôi nhà nhỏ để nghỉ mát) trong thành Ngô Trung, chung quanh có nước, bên cạnh có núi, phong cảnh rất đẹp.

[222] Cuối nhà Đường đời vua Chiêu Tôn, Tiền Lưu làm chức Tiết độ sứ ở Trấn Hải; khi nhà Đường mất, vua Lương Thái Tổ phong cho Tiền Lưu làm Ngô Việt Vương, và Tiền Lưu tự xưng là vua Ngô Việt (Ngô Việt quốc vương). – Quảng Lăng Vương họ Tiền, tên Nguyên Liêu. Nguyên văn: tử thành là một thành nhỏ phụ thuộc vào một thành lớn.

[223] Nguyên văn: nạp thổ là nạp đất (cho nhà Tống) mà nhận làm bề tôi. [Tương ứng với câu “Đến khi Hoài Nam Vương qui về nhà Tống”, trong ĐCVHSTQ chép là: “Tới khi đất Hoài Nam về nhà Tống”. Nhiều trang trên mạng bảo: năm 978, Tiền Lưu (vua Ngô Việt đời thứ năm) nộp bản đồ đất Hoài Nam, đầu hàng Bắc Tống. (Goldfish)].

[224] Đài Cô Tô ở trên núi Cô Tô tại phía Tây Nam Ngô huyện (tức Ngô Trung – coi chú thích (1)), do Ngô vương Phù Sai dựng sau khi thắng được Việt vương Câu Tiễn, để vui thú với nàng Tây Thi.

Phạm Lãi là một vị đại thần của Việt vương Câu Tiễn, tìm được Tây Thi, dâng lên Ngô vương. Vua Ngô mê Tây Thi, bỏ phế việc nước, nhờ vậy Câu Tiễn trả thù được. Khi đã đánh bại được Ngô vương. Phạm Lãi đem Tây Thi đi chơi Ngũ Hồ (cũng gọi là Thái Hồ).

[225] Thái Bá và Ngu Trọng đều là con của Thái vương mà Thái vương là ông nội của Chu Văn Vương. [Chu Văn Vương, tức Cơ Xương, là con của Quí Lịch. Thái vương thấy Cơ Xương tài giỏi hơn người nên có ý truyền ngôi cho Quí Lịch để sau này Quí Lịch truyền ngôi cho là Cơ Xương. Hai người anh của Quí Lịch là Thái Bá và Ngu Trọng biết ý định của cha nên bỏ trốn đến ở đất Kinh, phía Nam sông Trường Giang. Từ đó Thái Bá trở thành tổ tiên của nước Ngô. (Goldfish)].

[226] Hạp Lư là cha của Phù Sai. Về Phù Sai coi chú thích (5).

[227] Tử Tư, họ Ngũ, tên Viên, là người nước Sở đời Xuân Thu, văn võ toàn tài, vì Sở Bình vương giết cha, trốn qua nước Ngô, giúp Phù Sai đánh Sở (tức tổ quốc của mình) để trả thù cho cha; sau lại giúp Phù Sai đánh bại được Việt; cuối cùng phải tự tử vì bị Phù Sai nghi là có ý làm phản. – Văn Chủng là đại phu người Việt thời Chiến Quốc. – Phạm Lãi coi chú thích (5).

[228] Coi chú thích (3).

[229] Nguyên văn: tư nhiên là tiêu tan đi, trỏ phần thể xác hữu diệt.

[230] Lời Mạnh Tử trong Đằng Văn Công – hạ.

[231] Lời Lưu Hướng trong Chiến Quốc Sách thư lục.

[232] Thuế: Trong Hồi kí, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo chữ 說 đọc là thuyết khi nó là danh từ và đọc là thuế khi nó là động từ. Cụ còn cho biết: “Có sách bảo cách phân biệt như vậy chỉ có từ đời Đường. Thời cổ danh từ và động từ đọc như nhau hết”, nhưng cụ không nói rõ thời cổ đọc là thuyết hay là thuế. (Goldfish).

[233] Cung: bản nguồn chép nguyên văn là: 宮, trên mạng có bản cũng chép như vậy, có bản chép là: 宫 (cung), lại có bản chép là: 官 (quan). (Goldfish).

[234] Đoạn “Thái hậu viết: “Kính nặc. Niên kỉ hà hĩ?” Đối viết: “Thập ngũ tuế hĩ.” là do tôi ghi thêm. (Goldfish).

[235] Cập: bản nguồn chép nguyên văn là 及 (cập), nhưng ở đây chép phiên âm là: “phản”. Các trang chữ Hán trên mạng đều chép là: 及 (cập). (Goldfish).

[236] Trường An Quân là con nhỏ của Triệu Thái hậu, và là em của Hiếu Thành Vương. Triệu Thái hậu là vợ vua Huệ Văn Vương nước Triệu; khi chồng mất bà lên cầm quyền vì con còn nhỏ. Tần nhân dịp đó tấn công. Trường An là tên hiệu mà Thái hậu phong cho.

[237] Xúc Chiệp là một vị lão thần của Triệu. [Sử kí – Triệu thế gia gọi là: Giác Long 角龍 (theo http://www.kluniv.cn/jpkcw/gudai/zaixianxx/xianqing/xian10_chulong.htm). Chữ 讋, Thiều Chửu đọc là triệp. (Goldfish)].

[238] Chữ [郄], Cổ Văn Quan Chỉ chú thích là: “như chữ khích [隙]: là kẽ tường, chỗ hở; Xúc Chiệp không dám nói thẳng tên bệnh ra nên nói bóng như vậy”. – Cổ Văn Bình Chú giải nghĩa: “Đọc là khước [却] nghĩa là chân không đi được. Xúc Chiệp cùng bệnh già với Thái hậu, nay đau chân, e rằng Thái hậu cũng đau, nên vào thăm”. [Các chữ Hán trong dấu [ ] là do tôi ghi thêm theo cuốn Chiến Quốc Sách của cụ Nguyễn Hiến Lê. (Goldfish)].

[239] Nguyên văn là hắc y: nhung phục đen, dùng để chỉ chức thị vệ.

[240] Lời nói nhũn: có ý bảo con trai mình không đáng được chức đó, vô làm cho đủ số lính thị vệ, chứ không được việc gì cả.

[241] Ý nói: vùi xuống huyệt.

[242] Theo Cổ văn bình chú thì câu này nghĩa là: đàn bà yêu con khác đàn ông và hơn đàn ông nhiều.

[243] Ta nhận thấy: giọng lúc này thân mật lắm rồi.

[244] Con gái của Triệu thái hậu, gả cho vua Yên.

[245] Ý nói: khi Thái hậu trăm tuổi rồi.

[246] Tử Nghi: là một người hiền của nước Triệu.

[247] Cụ Nguyễn Hiến Lê chép bài này vào phụ lục cuốn Đắc nhân tâm, và bảo: “Tâm lý của con người phương Đông cũng như phương Tây, thời xưa cũng như thời nay. Thuật thuyết phục của Xúc Chiệp ăn khớp với học thuyết của Dale Carnegie: sinh trước Carnegie trên hai ngàn năm mà chỉ trong một câu chuyện với Thái hậu, ông bất giác tìm ra được sáu qui tắc của Carnegie trong phần IV (qui tắc 1, 2, 3, 4, 7, 9) cộng với ba qui tắc nữa của Carnegie trong chương I phần II (tự đặt mình vào địa vị người, chú trọng tới cái lợi của người), trong chương độc nhất phần V (xin người ban cho mình một ân huệ để cho người được vui lòng) và trong chương II phần I (khen người một cách tự nhiên, tế nhị). Chúng ta có thể hiểu biết nhiều hơn cổ nhân, nhưng cái khôn của cổ nhân vẫn còn đáng cho ta học. Đó là một nguồn vui khi ta đọc sách của cổ nhân”. (Goldfish).