KINH THI

Tác giả: NGUYỄN HIẾN LÊ

Đánh máy: Goldfish

Thực hiện ebook: Goldfish

Lần 1: 03/01/2010

Lần 2: 03/01/2012

Lần 3: 14/04/2013

(có bổ sung)

http://www.e-thuvien.com

MỤC LỤC

Vài lời thưa trước

1. Nguồn gốc của thi, ca

2. Người Trung Hoa rất yêu thơ

3. Kinh Thi 涇 詩 có 3 phần

4. Hình thức

5. Nội dung

6. Gía trị của Kinh Thi

7. Trích ít bài

8. Đặc sắc trong Kinh Thi

9. Ảnh hưởng của Kinh Thi

Tóm tắt

Đọc thêm (trích Sử Trung Quốc)

Vài lời thưa trước

Trong bài Vài nét sơ lược về sự phát triển của triết học Trung Hoa, tức Phần I của bộ Đại cương Triết học Trung Quốc, chúng ta thấy hai cụ Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê đã trích dẫn một số câu trong Kinh Thi để minh chứng rằng do chiến tranh liên miên trong thời Xuân Thu, do bọn cầm quyền hà hiếp, bốc lột khiến cho dân tình điêu đứng, lầm than… nên đã cất lời thán oán[1], như:

Nhân hữu thổ điền, nhữ phản hữu chi,

Nhân hữu dân nhân, nhữ phúc đoạt chi[2].

hoặc:

Thiều chi hoa, kỳ diệp thanh thanh,

Tri ngã như thử, bất như vô sinh[3]

Ngày nay Kinh Thi được nhiều người biết đến có lẽ một phần nhỏ là do những lời than thở đó, còn phần lớn là do những bài tự tình về tình yêu nam nữ như bài Quan thư:

Quan quan thư cưu

Tại hà chỉ châu

Yểu điệu thục nữ

Quân tử hảo cầu…

Và có lẽ cũng do khi học Truyện Kiều mà ta biết đến Kinh Thi qua mấy câu thơ của Nguyễn Du:

Ba thu dọn lại một ngày dài ghê

hoặc:

Vẻ chi một đoá yêu đào

Nghĩa là qua những câu thơ mượn điển trong Kinh Thi[4].

Trong bộ Đại cương văn học sử Trung Quốc[5] dày trên 700 trang, cụ Nguyễn Hiến Lê chỉ dành 24 trang để viết về Kinh Thi (chương IV), tuy ngắn gọn nhưng cũng giúp chúng ta biết được một cách cơ bản về cuốn kinh này.

Bộ Đại cương văn học sử Trung Quốc được cụ Nguyễn Hiến Lê viết hồi cụ dạy học ở Long Xuyên và in xong lần đầu vào năm 1956 (cụ bỏ vốn ra in, nhà xuất bản P. Văn Tươi đứng tên). Ở đây tôi chép lại Chương IV: Kinh Thi theo bản của nhà xuất bản Trẻ, năm 1997, từ trang 67 đến trang 90.

Thực hiện ebook lần này, ngoài việc sửa thêm một số lỗi, tôi còn chép vào phần Đọc thêm các đoạn viết về Kinh Thi trích trong bộ Sử Trung Quốc của cụ Nguyễn Hiến Lê, qua đó, chúng ta chẳng những hiểu thêm về Kinh Thi mà còn hiểu thêm 3 chữ “tư vô tà” trong câu sau đây trong Luận ngữ, thiên Vi chính: “Thi tam bách, nhất ngôn dĩ tế chi, viết: Tư vô tà”.

Xin trân trọng giới thiệu cùng các bạn.

Goldfish

Tháng 12 năm 2009

Bổ sung lần 1: ngày 03/05/2012

Bổ sung lần 2: ngày 14/04/2013

1. NGUỒN GỐC CỦA THI, CA

Nguồn gốc của thơ ở đâu? Ban cố trong bộ “Hán thư nghệ văn chí” viết: “Tình động ở trong lòng mà phát ra lời nói, ca hát không đủ thì đưa chân múa tay mà không hay”.

Vậy từ khi nhân loại có ngôn ngữ là đã có thi ca. Dân tộc nào cũng trân trọng giữ gìn những thi ca tối cổ của mình. Tại Hy Lạp là 2 bộ Iliade và Odyssée của Homère, tại Pháp là những anh hùng ca ở thời Trung Cổ, tại Ấn Độ là thánh ca Véda, tại Việt Nam là ca dao và tại Trung Quốc là Kinh Thi.

2. NGƯỜI TRUNG HOA RẤT YÊU THƠ

Khoảng 10 năm trước, một người Pháp hỏi tôi:

- Tôi chưa thấy dân tộc nào yêu thơ như người Trung Quốc. Đại tướng của họ thường làm thơ trên lưng ngựa, sau một trận hỗn chiến; những con buôn của họ cũng biết hội họp nhau dưới gốc đào, gốc liễu mà ngâm nga; cả hạng lao động của họ cũng biết trọng thi nhân; cơ hồ như biết đọc, biết viết là họ biết thưởng thức thơ hoặc làm thơ. Tại sao vậy ông?

Tôi đáp:

- Thơ là cái chất của tâm hồn dân tộc ấy, nó lưu thông trong huyết quản của họ hơn 3.000 năm nay rồi. Từ đời nhà Chu, họ đã đặt ra chức thái sử quan để lượm thơ trong dân gian, được trên 3.000 bài. Ông có thấy ở thế giới, một dân tộc thứ hai nào như vậy không? Người phương Tây của các ông cũng yêu thơ đấy, song cũng có lúc các ông chụp một vòng hoa vào đầu thi nhân rồi đuổi ra khỏi thành; còn người Trung Hoa thì gần 2.000 năm nay, bất kỳ người học trò nào cũng phải tập làm thơ; họ dùng thơ để lựa nhân tài; tất nhiên phương pháp ấy có chỗ dở, nhưng như vậy thì người Trung Hoa nào mà chẳng có tâm hồn thi sĩ?

3. KINH THI  涇 詩 CÓ 3 PHẦN

Trong 3.000 bài thơ ấy, Khổng Tử lựa lấy 300 bài vừa ca dao ở thôn quê, vừa nhạc chương ở triều miếu, họp lại thành Kinh Thi[6]. Những bài ấy làm trong đời Chu (từ thế kỷ thứ 12 tới thế kỷ thứ 6 trước Công Nguyên)[7].

Kinh Thi chia làm ba phần: phong, nhã, tụng[8].

* Quốc phong. Quốc có nghĩa là nước: nhà Chu và các chư hầu. Phong là gió. Ý nói bài hát làm cảm người ta như gió lay động các vật. Quốc phong là ca dao của dân gian các nước.

* Nhã (nghĩa đen là chính đính) có 2 loại: tiểu nhã là những bài ca dùng trong yến tiệc ở triều đình, đại nhã là những bài dùng trong những trường hợp quan trọng như khi thiên tử họp các vua chư hầu hoặc tế ở miếu đường.

* Tụng (là khen) gồm những bài ca khen các vua đời trước và dùng để hát ở miếu đường trong lúc tế tự.

Vậy ta thấy rằng những bài trong Kinh Thi không phải hết thảy của dân gian. Có những bài do văn nhân sáng tác như: Chính nguyệt, Thập nguyệt, Tiết nam sơn…, có những bài do hạng quý tộc soạn để phổ vào nhạc, như: Hạ Vũ, Văn Vương, Xa công, Cát nhật; nhưng dân ca vẫn chiếm phần đông, như: Quan thư, Đào yêu, Trung cốc, Đại điền…

Những bài ấy vốn của mọi nước, nên mới đầu, toàn thể không phát biểu một khuynh hướng nào rõ rệt. Khổng Tử tuyển lựa, san định lại, ông theo chủ trương của ông, bỏ những bài lãng mạn quá, chỉ giữ những bài giúp ông truyền bá đạo Nho được, nên Kinh Thi thành một tác phẩm của phương Bắc, có tính “ôn nhu”, trang nhã, phô diễn những tư tưởng xã hội cùng những tình cảm tuy nồng hậu song đã được tiết chế, khác hẳn với Sở từ là những tác phẩm tiêu biểu cho văn trào phương Nam.

4. HÌNH THỨC

Bàn về văn thể của Kinh Thi, nhà Nho thường phân biệt 3 thể: phú, tỉ, hứng.

Phú là phô bày, mô tả, chỉ thẳng sự vật mà nói, như:

Đường vô xứ Nghệ quanh quanh,

Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ.

Ai vô xứ Nghệ thì vô

Tỉ là so sánh, mượn sự vật mà nói, như:

Bầu ơi, thương lấy bí cùng,

Tuy rằng khác giống, nhưng chung một giàn.

Hứng là nhân cảm xúc về sự vật gì mà tình phát hiện; trước tả vật đó, sau tả lòng mình, như:

Quả cao nho nhỏ

Cái vỏ vân vân

Nay anh học gần

Mai anh học xa

Sự phân biệt ra 3 thể như vậy có ích về phương diện làm văn nhưng không ích lợi gì cho sự nghiên cứu ca dao vì loại văn thơ nào mà không dùng 3 thể ấy, riêng gì Kinh Thi? Chúng tôi nghĩ nên đứng về phương diện hình thức mà xét Kinh Thi thì hơn…

Đại loại, Kinh Thi có những bài thơ 4 tiếng như bài Sâm si hạnh thái (coi ở sau), song cũng có câu 3 tiếng, 5 tiếng, 7 tiếng, có khi 11 tiếng. Trong bài Phạt đàn (coi ở sau), câu thứ nhì 7 tiếng, câu thứ tư 8 tiếng.

Đến phép gieo vần thì có bài không vần, như bài Thanh miếu; vần phần nhiều ở cuối, nhưng cũng có khi ở giữa, y như ca dao của ta. Bài thì từ đầu đến cuối theo một vần, bài thì cứ vài ba câu thì đổi vần.

Tóm lại, lối thơ trong Kinh Thi hoàn toàn tự do, chưa được quy định. Phép đối và phép điệp ngữ rất thường dùng.

5. NỘI DUNG

Khổng Tử nói: “Thi tam bách, nhất ngôn dĩ tế chi, viết tư vô tà”, nghĩa là: “Cả ba trăm thiên trong Kinh Thi, chỉ một câu có thể trùm được, là: không nghĩ bậy”[9]. Vậy chủ ý của ông khi san định Kinh Thi là dùng nó làm sách luân lý, dạy người ta đừng nghĩ điều xằng bậy, dâm tà.

Ông lại nói: “Thi khả dĩ hưng, khả dĩ quan, khả dĩ quần, khả dĩ oán; nhĩ chi sự phụ, viễn chi sự quân, đa chí ư điểu thú[10], thảo, mộc chi danh”: “Xem Kinh Thi có thể phấn khởi đến ý chí, xem xét được việc hay hoặc dở, hoà hợp với mọi người, bày tỏ nỗi sầu oán; gần thì học việc thờ cha, xa thì học việc thờ vua; lại biết nhiều tên chim, muông, cỏ, cây”.

Chỗ khác, ông nói: “Bất học Thi, vô dĩ ngôn”: Không học Kinh Thi thì không lấy gì mà ăn nói được.

Cơ hồ ông cho chỉ học một bộ Kinh Thi thì chẳng những làm người mà đến làm quan trị nước cũng được nữa:

“Đọc 300 thiên Kinh Thi, giao cho việc chính trị, không thành công; sai đi bốn phương, không biết ứng đối thì tuy học nhiều mà ích lợi gì đâu?”.

Tóm lại, theo ông Kinh Thi là một bộ sách giáo khoa về chính trị, một cuốn dạy tu thân, tề gia rồi trị quốc, bình thiên hạ. Chẳng những vậy, nó còn là một bộ sử học, vạn vật học…

Hậu Nho ở Trung Quốc và Việt Nam, theo quan niệm ấy, cũng suy tôn Kinh Thi là một thánh thư có phép vạn ứng vạn năng, đến nỗi một bà cô tôi, không học cũng biết giá trị vô cùng của nó và bảo: “Không học Kinh Thi thì học gì?”; đến nỗi một văn sĩ gần đây, cũng bị thuyết đó thôi miên rồi muốn bắt chước Khổng Tử, san định ca dao cho hợp với một loại tư tưởng mà ông cho là tân tiến. Dường như công việc vô ý thức ấy, nhiều kẻ kém tài đương muốn tiếp tục.

6. GIÁ TRỊ CỦA KINH THI

Ta không nên cho bộ Kinh Thi như một bộ thần bí chứa những tư tưởng huyền ảo về chính trị, triết lý… vì già nửa những thiên trong đó là ca dao, chỉ tả nỗi lòng của dân gian. Đọc nó ta có thể hiểu được tính tình, phong tục của người Trung Hoa ở đời Thượng cổ: nó không có hại về phương diện luân lý, ít nhiều bài có ý nghĩa khuyên răn, mà nghệ thuật thì cao, so với thời ấy.

Giá trị của nó chỉ có bấy nhiêu thôi, nhưng bấy nhiêu cũng đủ làm vẻ vang cho văn học Trung Quốc rồi.

7. TRÍCH ÍT BÀI

Phần Quốc phong trong Kinh Thi đáng nghiên cứu nhất. Nội dung nó rất dồi dào. Có bài tả công lao cha mẹ, giọng thiết tha như bài Lục nga 蓼莪:

蓼莪

蓼蓼者莪

匪莪伊蒿

哀哀父母

生我劬劳

...

...

父兮生我

母兮鞠我

拊我畜我

長我育我

顧我復我

出入腹我

欲报之德

昊天罔極

...

LỤC NGA

Lục lục giả nga,

Phỉ nga y cao.

Ai ai phụ mẫu,

Sinh ngã cù lao[11].

…

…

Phụ hề sinh ngã,

Mẫu hề cúc ngã,

Trưởng ngã, dục ngã,

Cố ngã, phục ngã

Xuất nhập phúc ngã,

Dục báo chi đức,

Hiệu thiên võng cực

…

Xanh tốt[12] rau nga,

Nga hoá ra cao[13].

Thương thương cha mẹ,

Sinh ta cù lao.

…

…

Cha thì sinh ta,

Mẹ thì nuôi ta,

Vỗ ta, úm ta,

Cưng nuôi mình ta,

Ra ngó vô nhìn,

Bồng ẩm giữ gìn.

Muốn báo ân đức,

Trời cao khó đền[14].

Phát biểu tư tưởng xã hội thì như bài Phạt đàn 伐檀, Thạc thử 碩鼠, Thất nguyệt 七月…

伐檀

…

不稼不穡
胡取禾三百憶兮？
不狩不獵
胡瞻爾庭有縣特兮？
彼君子兮
不素餐兮？

PHẠT ĐÀN

…

Bất giá bất sắc,
Hồ thủ hoà tam bách ức hề?
Bất thú bất liệp,
Hồ chiêm nhĩ đình bất hữu huyền đặc hề?
Bỉ quân tử hề
Bất tố sôn[15] hề.

ĐỐN CÂY ĐÀN

Kẻ kia chẳng cấy chẳng cầy[16]

Lúa đâu chứa vựa được đầy ba trăm[17]?

Kẻ kia chẳng bắn chẳng săn,

Sao treo lủng lẳng trong sân muông chồn?

Quân tử[18] chớ có ăn không.

Tả người đàn bà anh hùng thì như bài Tái trì 載馳 nhắc chuyện vợ Hứa Mục Công nghe tin tổ quốc sắp bị tiêu diệt, bèn một mình cưỡi ngựa đi cứu, nhưng chồng bà cản, không cho bà mạo hiểm như vậy; bà phải dùng tài ngoại giao mà cứu tổ quốc. Đọc những câu:

載馳載驅

…

驅馬滺滺

Tái trì tái khu

…

Khu mã du du

Vừa ruổi vừa đuổi

…

Đuổi ngựa dằng dặc

ta thấy được lòng bà nhiệt thành với non sông ra sao.

Tuy nhiên, những bài tự tình vẫn chiếm phần lớn. Ca dao nước nào cũng vậy: tự tình nhiều, tự sự ít, thuần tuý mô tả cảnh vật lại càng ít; mà thường những bài tự tình lại là những bài hay nhất. Dưới đây tôi xin trích ít bài trong loại ấy:

關關雎鳩
在河之洲
窈宨淑女
君子好逑

Quan quan thư cưu
Tại hà chi châu
Yểu điệu thục nữ
Quân tử hảo cầu

Hoà hoà tiếng cưu[19]

Trên bãi gáy chơi

Gái hiền yểu điệu

Quân tử tốt đôi

參差荇菜
左右流之
窈宨淑女
寤寐求之

求之不得
寤寐思服
悠哉悠哉!
輾轉反側

Sâm si hạnh thái,
Tả hữu lưu chi.
Yểu điệu thục nữ,
Ngụ mị cầu chi,
Cầu chi bất đắc
Ngụ mị tư phục
Du tai, du tai!
Triển chuyển phản trắc.

So le rau hạnh,

Tả hữu theo dòng.

Gái hiền yểu điệu,

Thức ngủ ước mong.

Cầu mà chưa được,

Thức ngủ nhớ nhung.

Lâu rồi, lâu rồi,

Trăn trở mấy vòng!

(Vô danh dịch)[20]

子衿

青青子衿
悠悠我心
縱我不往
子寧不嗣音？

青青子佩
悠悠我思
縱我不往
子寧不來？

挑兮達兮
在城闕兮
一日不見
如三月兮

TỬ KHÂM

Thanh thanh tử khâm,
Du du ngã tâm.
Túng ngã bất vãng,
Tử ninh bất tự âm?

Thanh thanh tử bội,
Du du ngã tư.
Túng ngã bất vãng,
Tử ninh bất lai?

Khiêu hề đạt hề.
Tại thành quyết[21] hề.
Nhất nhật bất kiến,
Như tam nguyệt hề.-

CỔ ÁO CHÀNG

Cổ áo chàng xanh,

Lòng ta nhớ hoài.

Nếu ta chẳng tới,

Sao chàng chẳng nối lời?

Cổ đeo ngọc xanh,

Lòng ta nhớ mãi.

Nếu ta không đi,

Chàng sao chẳng lại?

Giỡn kìa, nhảy kìa,

Ở cửa thành kia.

Một ngày chẳng thấy,

Như ba tháng trời.

(Vô danh dịch)

卷耳

采采卷耳
不盈頃筐
嗟我懷人
寘彼周行

陟彼崔嵬
我馬虺隤
我姑酌彼金罍
維以不永懷

陟彼高岡
我馬玄黃
我姑酌彼兕觥
維以不永傷

陟彼砠矣
我馬瘏矣
我僕痡矣
云何吁矣

QUYỀN NHĨ

Thái thái quyền nhĩ,
Bất doanh khuynh khuông.
Ta ngã hoài nhân,
Trí bỉ chu hành.

Trắc bỉ đôi[22] ngôi,
Ngã mã ôi[23] đồi,
Ngã cô chước bỉ kim lôi.
Duy dĩ bất vĩnh hoài.

Trắc bỉ cao cương,
Ngã mã huyền hoàng.
Ngã cô chước bỉ tự quang[24],
Duy dĩ bất vĩnh thương.

Trắc bỉ thư hĩ!
Ngã mã đồ hĩ!
Ngã bộc bô[25] hĩ!
Vân hà hu hĩ!

RAU QUYỀN

Rau quyền nghiêng giỏ còn vơi,

Hái rau lòng những nhớ người nẻo xa.

Nhớ ai thơ thẩn lòng ta,

Giỏ rau đặt xuống bên kia vệ đường.

Lên gò, lên núi, ta lên đồi,

Ngựa chồn tớ mệt, ta ngồi nghỉ ngơi.

Chén vàng rót rượu đầy vơi,

Cho khuây khoả nỗi ngậm ngùi nhớ thương.

(Tản Đà dịch)

蒹葭

蒹葭苍苍

白露爲霜,

所謂伊人

在水一方

溯洄從之

道阻且長

溯游從之

宛在水中央

蒹葭凄凄

白露未晞

所谓伊人

在水之湄

溯洄從之

道阻且跻

溯游從之

宛在水中坻

蒹葭采采

白露未已

所谓伊人

在水之涘

溯洄從之

道阻且右

溯游從之

宛在水中沚

KHIÊM HÀ

Khiêm hà sương sương[26],

Bạch lộ vi sương.

Sở vị y nhân,

Tại thuỷ nhất phương.

Tố hồi tòng chi,

Đạo trở thả trường;

Tố du tòng chi,

Uyển tại thuỷ trung ương.

Khiêm hà thê thê,

Bạch lộ vị hi.

Sở vị y nhân,

Tại thuỷ chi mi.

Tố hồi tòng chi,

Đạo trở thả tê;

Tố du tòng chi,

Uyển tại thuỷ trung trì.

Khiêm hà thái thái,

Bạch lộ vị dĩ.

Sở vị y nhân,

Tại thuỷ chi hĩ[27]

Tố hồi tòng chi.

Đạo trở thả hữu;

Tố du tòng chi,

Uyển tại thuỷ trung chỉ.

RAU KHIÊM HÀ

Khiêm hà xanh xanh,

Lộ[28] trắng thành sương.

Kìa người ấy ở,

Bên nước một phương,

Ngược dòng theo đi,

Ngán nỗi đường trường;

Xuôi dòng theo đi,

In như ở trung ương[29].

Khiêm hà lô nhô,

Lộ trắng chưa khô,

Kìa người ấy ở,

Cỏ nước gần bờ.

Ngược dòng theo đi,

Ngán nỗi đường vô;

Xuôi dòng theo đi,

In như tại trong gò.

Khiêm hà tha thướt,

Lộ trắng còn ướt,

Kìa người ấy ở

Bên cạnh bến nước,

Ngược dòng theo đi,

Ngán nỗi lạc đường;

Xuôi dòng theo đi,

Bãi trong nước rõ ràng.

(Vô danh dịch)

燕燕

燕燕于飛
差池其羽
之子于歸
遠送于野
瞻望弗及
泣涕如雨

燕燕于飛
頡之頏之
之子于歸
遠于將之
瞻望弗及
佇立以泣

燕燕于飛
下上其音
之子于歸
遠送于南
瞻望弗及
實勞我心

---YẾN YẾN

Yến yến vu phi,
Si trì kỳ vũ.
Chi tử vu quy,
Viễn tống vu dã.
Chiêm vọng phất cập,
Khấp thế như vũ.

Yến yến vu phi,
Hiệt chi hàng chi.
Chi tử vu quy,
Viễn vu tương chi.
Chiêm vọng phất cập,
Trữ lập dĩ khấp.

Yến yến vu phi,
Há thướng kỳ âm.
Chi tử vu quy,
Viễn tống vu nam.
Chiêm vọng phất cập,
Thực lao ngã tâm.

YẾN YẾN

Kìa trông con én nó bay,

Nó sa cành này, nó liệng cành kia.

Gã kia bước chân ra về,

Ta tiễn mình về đến quãng đồng không.

Trông theo nào thấy mà trông,

Nước mắt ta khóc ròng ròng như mưa.

Kìa trông con én nó bay,

Bay bổng nơi này, bay xuống nơi kia.

Gã kia bước chân ra về,

Ta tiễn mình về, chẳng quản đường xa.

Trông theo nào thấy đâu mà,

Một mình thơ thẩn đứng mà khóc thương.

Kìa trông con én nó bay,

Kêu lên tiếng này, kêu xuống tiếng kia.

Gã kia bước chân ra về,

Ta tiễn mình về, xa tiễn sang nam.

Lòng ta vơ vẩn ai làm,

Trông theo chẳng thấy cho thêm nhọc lòng.

(Tản Đà dịch)

8. ĐẶC SẮC TRONG KINH THI

Lời lẽ trong những bài đó thật tự nhiên; ngôn ngữ tận mà ý vô cùng.

Bạn nói: Chẳng qua cũng mộc mạc như ca dao của ta chứ khác gì?

- Phải. Cũng chỉ như ca dao của ta, nhưng xin bạn nhớ, những bài trong Kinh Thi đã có trên 3.000 năm nay, hồi mà hầu hết nhân loại còn dã man.

Còn bạn chê là mộc mạc thì chính đó là một đức nó làm cảm động lòng người hơn những câu đẽo gọt của văn nhân. Càng chạm, càng khắc, càng vẽ càng tô, thì càng đẹp thật, nhưng nhân công nhiều thì tình cảm phải lạt. Ca dao phát ngay từ tim người làm rồi đi thẳng vào tim người nghe, còn thơ của văn nhân phải qua bộ óc của họ rồi mới nhập vào óc của ta, sau cùng vào lòng ta, nên cơ hồ kém sinh khí.

Tôi nhớ hồi nhỏ nghe một thôn nữ hát những câu sau này theo giọng “đi cấy”, ở sau một bụi tre, bên một cổ miếu:

Yêu nhau chẳng lấy được nhau,

Trăm thảm nghìn sầu đắp đã nên non,

Vo đã thành hòn.

Lời tự nhiên, thành thật làm sao! Sau này đọc câu:

Sầu lên ngọn ải, oán ra cửa phòng.

----                                   (Chinh phụ ngâm)

và câu:

Vạn lý sầu lên núi tiếp mây.

--                                   -(Huy Cận)

tôi thấy nó đẹp, đẹp quá đến gần như hết buồn.

Cái hay của Kinh Thi là vậy. Những bài trong đó hoặc uẩn súc, hoặc uyển chuyển, hoặc nhẹ nhàng, hoặc tươi nhã, nhưng hầu hết được lưu truyền nhờ tình cảm mộc mạc, chân thật.

Kinh Thi lại còn đặc điểm này nữa:

* lời thơ thường láy đi láy lại mà không thừa, nên dư âm vô cùng, như bài “Con én” ở trên,

* không theo phép tắc nào, số tiếng và vần thật tự do,

* không dùng những tiếng trừu tượng, chỉ dùng những tiếng cụ thể, nhưng miêu tả có khi lại theo phép tượng trưng,

* có nhiều nhạc.

Nhờ những đặc điểm đó mà Kinh Thi tuy không phải là một kiệt tác không tiền tuyệt hậu, như nhiều người phụ hoạ, suy tôn, song thiệt cũng đáng giữ một địa vị cao trong văn học Trung Quốc.

9. ẢNH HƯỞNG CỦA KINH THI

Ảnh hưởng của nó rất lớn. Từ sau đời Hán, các nhà Nho dùng nó để khuyến thiện, răn ác. Về văn học, nó là một nguồn thi hứng để thi nhân mượn đề mục. Nó lại là một kho điển tích. Đọc thơ văn Trung Quốc và Việt Nam, ta thường thấy nhiều điển mượn ở Kinh Thi, như những tiếng:

- Nhà huyên để chỉ mẹ (1)[30],

- Chín chữ cù lao để kể công cha mẹ.

Câu:

Ba thu dọn lại một ngày dài ghê

trong truyện Kiều là mượn câu:

Nhất nhật bất kiến như tam nguyệt hề

trong Kinh Thi.

Câu:

Vẻ chi một đoá yêu đào

để chỉ người con gái ít tuổi, gốc ở Kinh Thi (Đào chi yêu yêu: đào kia mơn mởn)[31].

Điển “trên bộc trong dâu” cũng ở trong Kinh Thi (Tang trung Bộc thượng: trai gái hẹn hò nhau trong bụi dâu, trên bờ sông Bộc)[32].

Những sự vay mượn như vậy rất nhiều, kể ra không hết. Cả khi mừng đám cưới, phúng đám ma, người ta cũng dùng chữ trong Kinh Thi như:

----Cầm sắt hoà hài  琴瑟和諧 (mừng đám cưới)

----Ta ngã hoài nhân 嗟我懷人 (phúng đám ma)

Sau cùng, lối thơ văn bốn chữ trong Kinh Thi có ảnh hưởng lớn đến thơ đời sau. Tuy thi nhân ít dùng nó, song theo các học giả Trung Hoa, thì chính nó là nguồn gốc của lối thơ ngũ ngôn (năm chữ) đời Nguỵ.

TÓM TẮT

1. Kinh Thi có 3 phần:

- Quốc phong

tức ca dao của dân gian.

- Nhã

tức những bài ca hát ở triều đình, miếu đường, do văn nhân, quý phái soạn ra.

- Tụng

2. Mới đầu có tới 3000 bài của mọi nước, sau Khổng Tử lựa 300 bài[33], san định lại cho hợp tư tưởng, khuynh hướng của đạo Nho; do đó Kinh Thi thành một tác phẩm của phương Bắc, có tính cách ôn nhu.

2. Phần Quốc phong nhiều nhất và cũng có nhiều giá trị nhất về nghệ thuật.

4. Thơ trong Kinh Thi rất tự do – nói là chưa thành phép tắc có phần đúng hơn -: số tiếng trong mỗi câu không nhất định (từ 3 tới 11); vần có khi ở giữa câu, thường ở cuối câu. Có bài không vần.

5. Lời trong Kinh Thi uyển chuyển, hàm súc, tươi đẹp, luôn luôn mộc mạc, chân thật.

6. Phần tự tình phong phú nhất rồi tới phần tự sự và miêu tả.

7. Kinh Thi giúp ta biết được tính tình, phong tục của người Trung Hoa thời xưa. Nó là một kho điển và lối thơ ngũ ngôn sau này gốc ở những bài tứ ngôn trong kinh ấy.

ĐỌC THÊM

Trích Sử Trung Quốc

* Tiết Chế độ phong kiến (trích):

(…) Và năm năm một lần, thiên tử đi thăm hết các chư hầu một lượt, dĩ nhiên là chỉ tới những nước lớn rồi bảo các nước nhỏ tới họp để cùng tế lễ thần núi (ngũ nhạc) và nghe các nguyện vọng của họ.

Tới đâu thiên tử cũng cho mời các ông già bà cả cao tuổi nhất lại chúc mừng và thăm hỏi về dân tình. Dân tộc Trung Hoa đã có tục trọng người già vào thời đó. Thiên tử lại quan sát các sản phẩm trong nước, nghe các bản nhạc, các bài hát trong các cuộc tế, lễ ở mỗi triều đình, các bài ca dao trong dân gian và sai người chép lại, để biết phong tục mỗi nơi, đời sống, nguyện vọng của dân. Những bài hát trong dân gian đó được Khổng Tử sau này sưu tập thành bộ Kinh Thi, nhờ vậy chúng ta biết được khá đúng những tục lệ, nỗi vui buồn, lo lắng, oán thán và tình yêu giữa nam nữ Trung Hoa của ba ngàn năm trước.

* Tiết Cưới hỏi (trích):

Ruộng thường cách xa làng xóm. Cuối thu đầu đông công việc đồng áng đã xong, nông dân trở về làng ở, làm các viêc thủ công. Mùa xuân họ lại trở ra ruộng, sống chung trong nhiều trại ruộng. Khi thiên tử làm lễ tế giao rồi thì mùa làm ruộng bắt đầu; và lúc đó cũng là mùa hội hè của nông dân.

Một viên quan gọi là môi sĩ (hay môi sư: mei che) hoặc cao môi tuyên bố rằng trai gái được phép tự do hội họp với nhau. Thanh nam thiếu nữ từ 15 tuổi trở lên họp với nhau thành từng nhóm hay từng cặp, ra những chỗ ngoài đồng mà tục lệ đã định trước, để cùng nhau ca hát, tỏ tình, giao hợp ở giữa trời[34]. Cả mùa xuân và mùa hè, họ được tự do ái ân như vậy, qua thu đông thì bị cấm. Tới mùa thu nếu thiếu nữ có mang thì cặp trai gái làm lễ cưới nhau (có thể mời môi sĩ làm chủ lễ), và cô dâu về nhà chồng. Có chồng rồi thì mùa xuân họ không ra đồng hát nữa.

Nếu mùa thu, thiếu nữ không có mang, thì mùa xuân sau họ lại đi hát với chàng trai cũ hay một chàng trai nào khác, tuỳ ý. Nam được phép “chơi xuân” theo cách đó tới 30 tuổi, nữ tới 20 tuổi. Và hễ thành gia thất rồi thì thôi, họ không đi hát nữa.

Trong Kinh Thi, phần Quốc phong (gồm ca dao trong dân gian của các nước) có một số bài chép về tục đó, chẳng hạn bài Đông môn chi văn[35]  (cao dao của nước Trần) mà tôi trích dưới đây bốn câu do Tạ Quang Phát dịch (Thi kinh tập truyện – Sài Gòn 1969):

…Chọn tìm buổi sáng tốt lành,

Phương nam đồng phẳng để dành hội nhau.

Gái thời chẳng kéo dệt đâu,

Họp cùng múa hát ở ngoài chợ thôi…

hoặc bài Trăn Dữ Vị[36] (ca dao của nước Trịnh), tôi trích và dịch nghĩa như sau:

…Phía bên kia sông Vị,

Có một chỗ rộng rãi thích thú.

Trai gái tới đó,

Cùng nhau nô đùa,

Tặng nhau hoa thược dược[37].

Tục đó rất giống tục Thái trắng và Thái đen ở Bắc Việt gần đây[38], chỉ khác là người Thái thì sang hay hèn đều tới mùa xuân là ra đồng giao duyên với nhau, còn ở Trung Hoa thời xưa chỉ là hạng thường nhân, nông dân mới lựa bạn trăm năm theo cách đó[39]. Giới quý tộc nghiêm khắc hơn: từ 10 tuổi, con trai con gái dù là anh em ruột thịt, cũng phải sống cách biệt; khi cưới hỏi, phải nhờ ông mai hay bà mai làm trung gian. Riêng bọn vua chúa có tục này cũng lạ: một công chúa nước này được một ông vua hay một hoàng tử nước khác cưới, thì khi về nhà chồng dắt theo một em gái và dăm ba thị nữ để hầu hạ mình và cả chồng mình ở nước người nữa. Vậy là em gái và thị nữ có thể thành cung phi của chồng.

*Tiết Kinh Thi:

Từ đời Chu, người Trung Hoa đã đặt ra chức Thái sử quan để lượm thơ hay trong dân gian mà biết về chính trị, phong tục và đời sống của dân tại mỗi nước. Khổng Tử sắp đặt lại tất cả được 305 bài, vừa ca dao ở thôn quê, vừa nhạc chương ở triều miếu, thành một bộ, sau gọi là Kinh Thi, để dạy môn sinh. Những bài ấy làm trong đời Chu từ thế kỉ XII tới thế kỉ VI trước Tây lịch; có thuyết cho rằng một số bài từ đời Thương. Kinh Thi gồm ba phần: phong, nhã, tụng.

+ Phong tức quốc phong, là ca dao của dân gian các nước.

+ Nhã là những bài dùng trong những trường hợp quan trọng như khi thiên tử họp các vua chư hầu, hoặc tế ở miếu đường.

+ Tụng gồm những bài ca khen các vua đời trước và dùng để hát ở miếu đường trong lúc tế tự.

Hai loại sau do văn nhân (tức giới quí tộc) sáng tác còn loại quốc phong của giới bình dân, mà lại có giá trị nhất về văn học.

Về hình thức, quốc phong là những bài thường dài từ mười đến vài chục câu, mỗi câu bốn chữ, xen vào ít câu năm hay sáu chữ, thỉnh thoảng có vần, nhiều chữ láy đi láy lại, du dương vì là bài ca.

Nội dung dồi dào, nhiều vẻ. Có bài tả công lao cha mẹ, giọng thiết tha, như bài Lục Nga; có bài phát biểu tư tưởng xã hội như Phạt Đàn oán bọn “quân tử” tức bọn trị dân, chẳng làm gì cả mà sống sung sướng nhờ mồ hôi nước mắt của dân; có bài là lời than thở của người lính phải xa gia đình, đi tìm cái chết không hiểu để làm gì, nhiều nhất mà cũng hay nhất là những bài xuân tình, tả tình trai gái nhớ nhau như bài Quan Quan Thư Cưu; bài Tử Khâm mà hai câu cuối bất hủ: Nhất nhật bất kiến, như tam nguyệt hề; lại có bài thiếu nữ trách cha mẹ và anh nghiêm khắc, trách cả thiên hạ lắm lời nữa, không cho tình nhân của nàng gặp nàng (bài Thương Trọng Tử): sự phản kháng của thanh niên, sự mâu thuẫn giữa thế hệ già và thế hệ trẻ đã có từ 3.000 năm trước rồi, đâu phải mới đây.

Những bài đó lời giản dị, tự nhiên, cảm xúc thành thực tự đáy lòng phát ra, đậm đà mà tế nhị, thời nào đọc cũng thấy thích. Từ khi Khổng Tử dùng Kinh Thi để dạy môn sinh[40] thì mỗi ngày kinh đó càng được trọng, ảnh hưởng lớn đến đời sau, nó thành một nguồn thi hứng để thi nhân mượn đề mục, và lại là một kho điển tích nữa. Nó đã thành bất hủ, đã được phương Tây khen và dịch ra.

[1] Will Durant trong Lịch sử văn minh Trung hoa cũng dẫn mấy bài trong Kinh Thi “diễn diễn lòng tôn sùng Thượng Đế và thần linh, tả những nỗi khổ thời chiến tranh và tình âu yếm giữa trai gái”.

[2] 人有土田, 女反有之, 人有民人, 女覆奪之.
Vvn dịch nghĩa:
“Người ta có ruộng đất,
Thì vua trái lại giành lấy.
Người ta có nhân dân,
Thì vua trái lại giựt lấy”. (Goldfish).

[3] 苕之華, 其葉青青, 知我如此, 不如無生.
Có người dịch là: “Cây thiều lá trổ xanh xanh, Biết thân ta thế đừng sanh ra đời”. (http://www.vietnamsingle.com). (Goldfish)]

[4] Trong chương Kinh Thi bên dưới, cụ Nguyễn Hiến Lê còn dẫn mấy câu trong Chinh phụ ngâm khúc. Trong Cung oán ngâm khúc cũng có mấy câu mượn từ trong Kinh thi như Cùng nhau một giấc hoành môn (câu 295), hoặc mượn ý trong Kinh Thi như Cùng nhau một giấc hoành môn (câu 190). (theo Vân Uyên trong bài Quan niệm về trời trong Cung Oán Ngâm Khúc (http://www.giaoxuvnparis.org/htm/vanhoagiaoduc/vanhoa/quanniemt.htm ). (Goldfish).

[5] Xem thêm bài Tựa tại http://www.thuvien-ebook.com/forums/showthread.php?t=14297, post #8. (Goldfish).

[6] Trương Trường Cung trong cuốn Trung Quốc văn học sử tân biên cho rằng Khổng Tử chỉ có công chỉnh lý lại Kinh Thi, chứ không có công san định vì theo ông công cụ ghi chép thời đó còn thô sơ, người ta không thể ghi được vài ngàn bài thi và do đào thải tự nhiên, chỉ còn lại ba trăm bài thôi. Thuyết đó còn mới mẻ quá chưa được phần đông học giả Trung Quốc công nhận.

[7] Một thuyết nói rằng nhiều bài làm từ đời Thương (1783-1135), nhưng không chắc.

[8] Có tác giả chia làm 2 loại: phong và nhã (Tụng gồm trong nhã). Phong là của bình dân, nhã là của quý tộc.

[9] Trong cuốn Luận ngữ (thiên Vi chính, bài 2), cụ Nguyễn Hiến Lê dịch là: “Kinh Thi có ba trăm thiên, một lời đủ bao quát tất cả, là tư tưởng thuần chính”. Ba chữ “Tư vô tà”, trong bộ Sử Trung Quốc, cụ Nguyễn Hiến Lê dịch là: “đừng nghĩ bậy”. (Xem phần Đọc thêm ở dưới). (Goldfish).

[10] Đa chí ư điểu thú: trong Luận ngữ (thiên Dương Hoá, bài 9) chép là: Đa thức ư điểu thú, và lời của Khổng Tử ở trên, cụ Nguyễn Hiến Lê dịch là: “Kinh Thi có thể khiến người ta phấn chấn, có thể khiến người ta quan sát phong tục, có thể khiến người ta hợp quần, có thể khiến người ta phúng thích chính trị đương thời. Gần thì biết đạo thờ cha, xa thì biết đạo thờ vua, lại biết được nhiều tên chim muông cỏ cây.”

[11] Thành ngữ “Chín chữ cù lao” gốc ở đây. [Truyện Kiều có câu: Duyên hội ngộ, đức cù lao. (Goldfish)]

[12] Lục lục chính nghĩa là lớn dài.

[13] Nga là một loại rau tốt đẹp, cao là một loại cỏ xấu. Ý nói: cha mẹ sinh ta, mong ta báo đáp lại, nay cha mẹ mất sớm, ta không đền đáp được, ta hoá vô dụng đối với các người, như cỏ cao kia.

[14] Ý nói: ân đức cha mẹ như trời cao lồng lộng không sao đền đáp được.

[15] Chữ 餐, ở đây phiên âm là “sôn”, nhưng trong Phần I: Vài nét sơ lược về sự phát triển triết học Trung Hoa (trong Đại cương triết học Trung Quốc) lại phiên âm là “san”: “Bọn ăn không (tố san) đó…”. Thiều Chửu phiên âm là “xan”. (Goldfish).

[16] Chính nghĩa là gặt.

[17] Chính nghĩa là ba trăm ức, mười vạn là một ức.

[18] Quân tử, trỏ hạng trị dân.

[19] Tên một loài chim.

[20] Tức Phương Sơn dịch. Ở dưới cũng vậy. (Goldfish).

[21] Quyết: chữ 闕 Thiều Chửu phiên âm là “khuyết”. (Goldfish).

[22] Đôi: chữ 崔, Thiều Chửu phiên âm là “thôi”. (Goldfish).

[23] Ôi: chữ 虺, Thiều Chửu phiên âm là “hôi”. (Goldfish).

[24] Tự: chữ 兕, Thiều Chửu phiên âm là “huỷ”. (Goldfish).

[25] Bô: chữ 痡, Thiều Chửu phiên âm là “phô”. (Goldfish).

[26] Khiêm hà sương sương: hai chữ 蒹葭, Thiều Chửu đọc là “kiêm gia”, có người đọc là “kiêm hà”. Chữ 苍, Thiều Chửu đọc là “thương”. (Goldfish).

[27] Hĩ: chữ 涘, Thiều Chửu phiên âm là “sĩ”. (Goldfish).

[28] Tức giọt nước.

[29] Ý nói gần đấy mà tới không được.

[30] Trong sách không thấy in chú thích (1) này. Trong truyện Kiều có câu: Thưa nhà huyên hết mọi tình. Theo Thiều Chửu thì do trong Kinh Thi có câu: yên đắc huyên thảo, ngôn thụ chi bối 焉得萱草, 言樹之背. (Goldfish).

[31] “Quả mai ba bảy” trong câu Quả mai ba bảy đương vừa cũng lấy ý trong Kinh Thi. Bài “Phiếu hữu mai” có đoạn: “Phiếu hữu mai kỳ thực thất hề, Phiếu hữu mai kỳ thực tam hề. Cầu ngã thứ sĩ, Đãi kỳ kim hề”. Nghĩa là: cây mai đã có quả rụng (nói quả là ngụ ý chỉ người con gái), mười phần còn bảy. Những chàng trai lành, ai người muốn lấy ta, nên tìm ngày tốt mà làm lễ cưới đi thôi. (Theo Trần Xuân Toàn, Nguyễn Du dùng điển cố trong Truyện Kiều, http://diendankienthuc.net/diendan/truyen-kieu-va-cac-trich-doan-nguyen-du/26658-nguyen-du-dung-dien-co-trong-truyen-kieu.html). (Goldfish).

[32] Truyện Kiều có câu: Ra tuồng trên bộc, trong dâu. (Goldfish).

[33] Có người bảo Kinh Thi còn được gọi là Thi tam bách 詩三百 (Ba trăm bài thơ). (Goldfish).

[34] Tục giao hợp ở giữa trời này thời cổ rất phổ biến; có nơi nó gần như một nghi lễ để cầu cho ruộng nương được mùa.

[35] Nhan đề bài này, nhiều trang mạn chép là 東門之枌 - Đông môn chi phần. Sau đây là nguyên văn và phiên âm:

穀旦于差，

南方之原。

不績其麻，

市也婆娑。

Cốc đán vu tha,

Nam phương chi nguyên,

Bất tích kỳ ma,

Thị dã bà thoa.

(Nguồn: http://www.thivien.net/viewpoem.php?ID=3156). (Goldfish).

[36] Nguyên văn, phiên âm và dịch thơ của Tạ Quang Phát:

…

洧之外，

洵訏且樂。

維士與女，

伊其相謔，

贈之以勺藥。

…

Vĩ chi ngoại,

Tuân hu thả lạc.

Duy sĩ dữ nữ,

Y kỳ tương hước,

Tặng chi dĩ thược dược.

…

Phía ngoài sông Vĩ đôi ta đến cùng.

Chắc là vui thú mênh mông,

Rủ nhau sánh bước đi chung hai người.

Lại nhân dịp ấy vui cười,

Tặng nàng thược dược ghi lời ái ân.

(Nguồn: http://www.thivien.net/viewpoem.php?ID=3037). (Goldfish).

[37] Theo chú thích của Chu Hi thì thược dược là một loại cỏ thơm, không phải hoa thược dược của ta ngày nay, có sắc mà không hương.

[38] Tục hát quan họ của ta ở Bắc Ninh có phải là một biến thể, một di tích của tục đó không?

[39] Những điều tôi chép ở trên rút từ cuốn La Chine antique của Henri Maspéro ra, mà Maspéro lại mượn của Marcel Granet trong Fêtes et chansons anciennes de la Chine. Nó giúp chúng ta hiểu Kinh Thi hơn. Trong bộ Sử ký Tư Mã Thiên viết đại ý rằng ngày xưa Kinh Thi có 3000 thiên (do các viên sử nhà Chu sưu tập được), Khổng Tử san lại, chỉ lựa 305 thiên “hợp với lễ nghĩa” thôi. Đời sau, Khổng Dĩnh Đạt, Chu Hi… nghi ngờ thuyết đó vì Khổng Tử không bao giờ bảo rằng mình san dịch Kinh Thi, vả lại lựa mà sao bỏ đi tới 9 phần 10, như vậy khác gì phá hoại kho tàng văn học của thời trước; huống hồ đã lựa những thiên “hợp với lễ nghĩa” thì tại sao lại giữ mấy chục thiên mà ai cũng nhận là dâm bôn của nước Bội (Tĩnh nữ), nước Dung (Tang trung, Thuần chi bôn bôn…), nước Trần, nước Trịnh (Đông môn chi văn, Trăn dữ Vị… đã dẫn ở trên), nhất là của nước Trịnh (Sơn hữu phù tô, Thác hề, Giảo đồng, Phong, Tử Khâm…). Nay đọc Marcel Granet chúng ta mới biết Khổng Tử có tinh thần khảo cổ của một nhà xã hội học, phong tục học, giữ lại hết những ca dao thời trước, dù nó trái với đạo đức thời ông, giữ lại để cho đời sau biết tâm lý và đời sống người xưa ra sao. Ông biết rằng những thiên Quốc phong đó, môn sinh của ông có thể hiểu nhầm, nên cảnh cáo họ rằng đọc Thi thì phải “tư vô tà”, nghĩa là “đừng nghĩ bậy”, mà phải nhớ rằng tục thời xưa như vậy đó, nên tìm hiểu chứ không nên hấp tấp chê cổ nhân.

[40] Khổng Tử nói: “Đọc ba trăm thiên Kinh Thi, giao cho việc chính trị mà làm không nên; sai đi sứ bốn phương mà không biết ứng đối, như vậy đọc nhiều để làm gì?” (Luận ngữ - Tử Lộ 5). Có lần Khổng Tử bảo Bá Ngư: “Không học Kinh Thi thì không biết nói năng ra sao” (Luận ngữ - Quí thị 13). (Goldfish).