VĂN HỌC CÁC ĐỜI

NGUYÊN, MINH, THANH

(Trích Đại cương văn học sử Trung Quốc)

Tác giả: Nguyễn Hiến Lê

Nhà xuất bản: Trẻ

Năm xuất bản: 1997

Tạo eBook: Goldfish

Ngày hoàn thành: 13/07/2012

http://www.e-thuvien.com

MỤC LỤC

Vài lời thưa trước

Thay lời giới thiệu

Chương I: Văn học đời Nguyên (1234-1368)

1. Đời Nguyên

2. Văn trào đời Nguyên

3. Loại văn, thơ đời Nguyên

4. Tuồng

Tóm tắt

Chương II: Văn trào đời Minh (1368-1660)

1. Đời Minh

2. Văn trào đời Minh

Tóm lại

Chương III: Cổ văn và thơ đời Minh

1. Sử ký

2. Cổ văn

3. Thơ

Tóm tắt

Chương IV: Tuồng và tiểu thuyết đời Minh

1. Tuồng

2. Tiểu thuyết

Tóm tắt

Chương V: Văn trào đời Thanh (1616-1911)

1. Đời Thanh

2. Văn trào đời Thanh

Tóm tắt

Chương VI: Văn học chính thống đời Thanh

1. Biền văn

2. Cổ văn

3. Thơ

4. Từ

Tóm tắt

Chương VII: Tuồng và tiểu thuyết đời Thanh

1. Tuồng

2. Tiểu thuyết

Tóm tắt

Vài lời thưa trước

Trong cuốn Đời viết viết văn của tôi, cụ Nguyễn Hiến Lê cho biết bộ Đại cương văn học sử Trung Quốc gồm 3 cuốn: I. Từ thượng cổ đến đời Tuỳ, II. Đời Đường, III. Từ Ngũ đại đến hiện nay. Bộ này do Nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê in lần đầu vào năm 1955, đến năm 1966 mới hoàn tất, và nhà Khai Trí tái bản vào năm 1964.

Cuốn III gồm:

- Phần thứ tư: Văn học các đời Ngũ Đại và Tống,

- Phần thứ năm: Văn học các đời Nguyên, Minh, Thanh,

- Phần thứ sáu: Văn học hiện đại,

- Tổng kết.

Trước đây tôi đã chép phần thứ tư[1], nay tôi chép thêm phần thứ năm (theo bản in của Nhà xuất bản Trẻ, năm 1997, từ trang 566 đến trang 649). Mặc dù ở đầu chương I, đầu chương II và đầu chương V, cụ Nguyễn Hiến Lê có ghi tóm tắt lịch sử đời Nguyên, đời Minh và đời Thanh để “giúp độc giả hiểu văn trào” của các đời ấy, nhưng chúng tôi nghĩ chúng ta cũng nên đọc thêm tiết Tổng quan về 3 đời Nguyên, Minh, Thanh trong bộ Sử Trung Quốc cũng của cụ Nguyễn Hiến Lê, nên trong eBook này, chúng tôi tạm dùng tiết Tổng quan đó làm bài Thay lời giới thiệu.

Goldfish

Tháng 6 năm 2013

Thay lời giới thiệu

Tới đây chúng ta bước vào một giai đoạn mới của lịch sử Trung Hoa mà có sử gia (Lombard) cho là thời ổn định (atabilisation), nghĩa là quốc gia Trung Hoa từ nay không còn những cảnh loạn lạc, chia rẽ, phân tán thành cả chục nước như thời Nam Bắc Triều (cuối Hán), thời Ngũ Đại (cuối Đường) hoặc ít nhất cũng làm hai, ba nước như thời Tam Quốc và thời Tống; có sử gia (Eberhard) lại cho là thời Cận Đại của lịch sử Trung Hoa có thể so sánh với thời Cận Đại của Âu Tây, vì ở Trung Hoa giai cấp sĩ tộc giàu có và cầm quyền bây giờ mạnh lên, hơi giống giai cấp bourgeoisie ở phương Tây. Tôi nói hơi giống và chính Eberhard cũng nhận rằng phải tới sau cách mạng Tân Hợi (1911), Trung Hoa mới thực sự có giai cấp bourgeoisie hoàn toàn dự vào những hoạt động chính trị.

Chúng tôi đứng về một phương diện khác mà xét thì thấy ba triều Nguyên, Minh, Thanh là thời suy của dân tộc Trung Hoa, dân tộc Hán. Lịch sử Trung Hoa là lịch sử một dân tộc văn minh rất sớm, mở mang được một bờ cõi rất rộng, ở sát nách các dân tộc du mục hiếu chiến phương Bắc (Đông và Tây), và suốt hai ngàn rưỡi năm, tới cuối đời Tống, chỉ là một cuộc tranh đấu để sinh tồn giữa họ với các rợ đó. Cuộc tranh đấu bất tuyệt và thật gay go: Hễ dân tộc Trung Hoa thịnh lên (đầu Chu, đầu Hán, đầu Đường) thì các rợ phải lùi về các cánh đồng cỏ của họ, đợi lúc Trung Hoa suy thì lại từng đoàn, từng đoàn phi ngựa qua cướp bóc, chiếm lúa gạo, của cải đất đai. Cuối đời Hán chúng đã len lỏi vào làm chủ được một phần Hoa Bắc trong hai thế kỷ rưỡi. Đường mạnh lên, đuổi chúng đi, cuối Đường chúng trở lại, làm chủ được già nửa Hoa Bắc trên nửa thế kỷ, rồi lại rút đi, nhưng không rút đi hết, một phần Hoa Bắc vẫn còn thuộc rợ Liêu và rợ Kim đã Hán hóa khá nhiều, có thể chế, có tổ chức mạnh rồi tới cái mức Tống tuy đã thu lại được, phải chịu lép, nhận chúng như nước đàn anh, nộp cống (thực ra là thuế hằng năm) cho chúng. Sau cùng, một rợ khác, rợ Mông Cổ diệt được Liêu và Kim, rồi diệt luôn cả Tống nữa. Lần này là lần đầu tiên dân tộc Hán hoàn toàn mất chủ quyền, toàn cỏi non sông Trung Hoa nằm dưới gót ngựa Mông Cổ trong non một thế kỷ: 90 năm (1277–1367).

Qua đời sau, đời Minh dân tộc Trung Hoa đuổi được rợ Mông Cổ đi, giành lại độc lập trong 276 năm (1644–1911). Vậy là trong 633 năm (1277–1911) dân tộc Trung Hoa chịu sự thống trị của các rợ 357 năm, chỉ tự chủ được 276 năm.

Vì vậy tôi gọi thời đại Nguyên, Minh, Thanh là thời suy của dân tộc Hán. Suy chẳng những vì mất chủ quyền rất lâu, mà còn vì về văn hóa, tuy vẫn tiến bộ được ở vài điểm, nhưng không còn rực rỡ bằng Đường, Tống nữa.

(Trích Sử Trung Quốc, Nxb Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, năm 2006, trang 378-379)

CHƯƠNG I: VĂN HỌC ĐỜI NGUYÊN (1234-1368)[2]

1. Đời Nguyên.

2. Văn trào đời Nguyên.

3. Các loại văn thơ đời Nguyên.

4. Tuồng:

a) Sự phát triển của tuồng đời Nguyên.

b) Có 5 loại tuồng.

c) Ba thời kỳ.

d) Đặc điểm của tuồng Trung Hoa.

e) Ảnh hưởng của tuồng.

1. ĐỜI NGUYÊN

Diệt nhà Tống rồi, Nguyên Thế Tông Hốt Tất Liệt đóng đô ở Yên Kinh (Bắc Kinh ngày nay), lập nên một đế quốc mênh mông nhất thế giới từ xưa đến nay, gồm gần hết châu Á và nửa châu Âu.

Dân tộc Mông Cổ vốn dã man, chỉ nhờ võ lực mà thắng, không được các dân tộc khác phục. Những hoàng đế đầu tiên của nhà Nguyên lại quá kiêu căng, nghi kỵ không theo văn hóa Trung Hoa mà cũng không dùng nhân tài Trung Hoa, đàn áp họ một cách tàn khốc, bắt bỏ y phục cùng cổ tục của họ[3], nên các anh hùng noi gương Văn Thiên Tường nổi lên khắp nơi, thành thử chinh chiến liên miên, quân phí rất nặng, tài chính khốn đốn[4].

Lại thêm đến đời vua Thế Tông, xảy ra việc tranh ngôi, các quan thì tham tàn, mưu đồ tư lợi, sách nhiễu nhân dân; đời vua Thuận Đế sông Hoàng Hà tràn ngập trong nước đói kém, trộm cướp rất nhiều. Vua nhà Nguyên lúc đó đã ít tài, còn nhiễm thói uỷ mị xa hoa, không khác chi vua La Mã thời cổ mà đế quốc rộng quá, không sao giữ nổi, nên tan rã mau.

Chu Nguyên Chương, vị anh hùng áo vải, phất cờ khởi nghĩa, chẳng bao lâu diệt được quân Nguyên, lên ngôi hoàng đế, đặt quốc hiệu là Minh.

2. VĂN TRÀO ĐỜI NGUYÊN

Trong đời Nguyên, khoa cử bị bãi bỏ một thời gian lâu và nhà Nho bị khinh bỉ quá lắm, chỉ hơn bọn ăn mày[5]. Văn nhân, thi sĩ uất hận, mượn văn để thổ lộ nỗi lòng bi thống, hoặc phúng thích kẻ tàn bạo. Họ không viết để cầu danh lợi nên lời rất thành thực.

Nền cựu học của họ bị khinh miệt và họ lại bị nghi kỵ, họ bỏ khu vực thi, phú, từ mà chuyên viết tuồng. Lối này vừa giúp họ dễ phát biểu những tư tưởng, ước vọng thầm kín, vừa có ảnh hưởng lớn đến dân gian, có thể là một lợi khí để chống kẻ thắng họ.

Tóm lại, đặc điểm của văn học đời Nguyên là tuồng phát triển mạnh mẽ, văn nhân nào cũng có giọng thành thực, nồng nàn, cũng hoài bão sự khôi phục giang sơn. Dưới đây chúng tôi xét qua các loại văn đời Nguyên và chú trọng nhất đến lối tuồng.

3. LOẠI VĂN, THƠ ĐỜI NGUYÊN

a. SỬ KÝ. Không được một bộ nào có giá trị. Bộ Nguyên sử 元史 nhiều sai lầm, thiếu sót và văn rất kém.

b. CỔ VĂN. Tứ kiệt (4 tác giả trội nhất) đời Nguyên chỉ mô phỏng Âu Dương Tu và Tăng Củng mà thiếu tài, không đáng cho ta nhớ tên.

c. THI CA. Có tứ đại gia, lời khá đẹp, tình khá nồng, song thiếu phần đặc sắc.

Về loại TỪ thì có một thể gọi là tán khúc hơi thịnh. Từ gia chỉ ca tụng thú điền viên, sơn thuỷ. Họ chán nản hết thảy, từ danh đến lợi, những mong ước được làm “yên hà trạng nguyên” hoặc “giang hồ tuý tiên”.

d. Cuối đời Nguyên TIỂU THUYẾT viết bằng bạch thoại bắt đầu thịnh và qua đời Minh mới phát triển mạnh, nên chúng tôi để đến chương sau sẽ xét.

4. TUỒNG

a. Sự phát triển của tuồng đời Nguyên:

Tinh hoa văn học đời Nguyên là tuồng. Tuồng đời Nguyên cũng có cái địa vị của từ đời Tống, nhờ những nguyên nhân sau đây:

- Văn nhân và dân chúng bị áp bức quá, không dám thố lộ nỗi lòng uất hận của họ trong văn thơ hoặc câu chuyện, phải mượn tuồng để phát biểu nó. Nghiến răng nguyền rủa Tần Cối (tên nịnh thần và Hán gian đời Tống), tức là nguyền rủa kẻ bán nước đương thời; vỗ tay hoan nghênh Nhạc Phi (một nguyên suý tận trung ở đời Tống) tức là hoan nghênh những vị anh hùng nào muốn vì họ rửa cái nhục vong quốc.

- Văn nhân không thể dùng khoa cử, thi, phú để hiển danh, đem hết tài năng ra soạn tuồng. Lần này là lần đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc mà họ cách biệt hẳn với nhà cầm quyền (vì các chức quan trọng đều do người Mông Cổ giữ) họ quay về sống với dân chúng, chịu cảnh nhục chung với dân chúng và sáng tác cho dân chúng. Mà dân chúng ở bất kỳ nước nào, thời đại nào, cũng thích tiểu thuyết và hí kịch.

b. Có 5 loại tuồng:

- Tuồng diễn những vụ xử án công bằng. Dưới ách ngoại bang, dân Trung Hoa chịu nhiều nỗi oan ức. Quan lại Mông Cổ và giáo đồ đạo Lạt Ma (một nhánh của Phật giáo, thịnh ở Tây Tạng), nhân được vua Nguyện trọng dụng, sinh ra hung bạo, tàn ác, hiếp đáp, bốc lột nhân dân, công lý mất hẳn mà dân đen không biết kêu ca vào đâu, chỉ nuôi hy vọng gặp được những vị quan thanh liêm, công bằng như Bao Công và Trương Đỉnh để họ thân oan và rửa nhục.

Những tuồng Hồ điệp mộng 蝴蝶夢, Đậu Nga oan 竇娥寃, Lỗ Trai lang 鲁齋郞 của Quan Hán Khanh 關漢卿 thuộc loại ấy, vừa tả cảnh xử án của Bao Công, vừa tả nỗi bất bình của dân chúng.

- Tuồng nghĩa hiệp. Gặp được một vị quan thanh chính thì nỗi oan tuy rửa được, song chậm quá vì kẻ hàm oan thường chết đã lâu rồi sự thực mới phát giác, nên người ta mong gặp những tay nghĩa hiệp để nhờ họ phục cừu cho mau. Tuồng Tam hổ hạ sơn 三虎下山 (không rõ của ai) và Phong tuyết khốc hàn đình 風雪酷寒亭 của Dương Hiển Chi 楊顯之 ở trong loại ấy.

- Tuồng nhân quả. Khi không gặp những quan công bằng cùng những bực nghĩa sĩ thì chỉ còn cách nuốt hận và mượn thuyết quả báo của nhà Phật để tự an ủi mình và cảnh cáo kẻ khác. Tư tưởng đó được phát biểu trong những tuồng Thần nô nhi 神奴兒, Lão sinh nhi 老生兒.

- Tuồng thần tiên. Một số người thấy xã hội ảm đạm quá mà thuyết nhân quả thì mơ hồ, sinh ra chán đời, đi tìm đạo tiên, mượn tiếng chim kêu vượn hót để quên nỗi đau lòng, nhục nhã. Họ kịch liệt hoan nghênh những tuồng Trần Đoàn cao ngoạ 陳摶高臥, Hoàn lương mộng 皇梁夢, Thành nam liễu 城南柳, Trúc diệp chu 竹葉舟…

Họ mong được làm một đạo sĩ ở trong một thảo lư, bạn với thanh phong, minh nguyệt, không biết có vua, có nước, có Hán, có Tần, coi phú quí trong nhân gian như phù vân ở trước mắt.

- Tuồng luyến ái. Nhân quả là mơ hồ mà thần tiên cũng là ảo vọng, kiếp sau chắc có gì mà Đào Nguyên dễ gì gặp, chi bằng trầm tuý bên cạnh mỹ nhân, nhìn vẻ ngọc, nghe tiếng ca, đánh đắm nỗi sầu trong ly rượu, đó mới thực là cảnh tiên, cảnh tiên trong cõi tục.

Những tuồng diễn tư tưởng lãng mạn ấy rất nhiều, như Bái nguyệt đình 拜月亭, Ngọc kính đài 玉鏡堂, Phong hoa tuyết nguyệt 風花雪月, Ngọc xuân đường 玉春堂. Nổi danh nhất là Tây Tương ký [6] 西廂記.

Song dù vui say với thanh với sắc, họ cũng có lúc không quên hẳn được nỗi thống khổ vì quốc phá gia vong, nên cả trong tuồng luyến ái, họ cũng tả hiện cảnh của xã hội. Tuồng Hán cung thu 漢宮秋 kể tình của Minh Phi với Hán Nguyên Đế, tuồng Ngô đồng vũ 梧桐雨 kể tình của Dương Quí Phi với Đường Minh Hoàng đều có giọng lâm ly khi tả cảnh đồ thán của vua, quan và dân chúng hồi gặp loạn.

c. Ba thời kỳ của tuồng đời Nguyên:

Tuồng đời Nguyên tấn triển theo ba thời kỳ:

- Thời kỳ Mông Cổ (1234-1276) là thời kỳ thịnh nhất. Thiên tài xuất hiện rất nhiều, có tới 3, 4 chục tác giả mà nổi danh nhất là Quan Hán Khanh, Vương Thục Phủ, Bạch Phát và Mã Trí Viễn.

* QUAN HÁN KHANH 關漢卿 soạn được 63 tuồng, nay chỉ còn 13. Hai tuồng Đậu Nga oan và Cứu phong trần 救風塵 rất được truyền tụng. Tuồng trên kể truyện nàng Đậu Nga bị giết rồi thì trời tự nhiên mưa tuyết để minh oan cho nàng. Tuồng dưới là một tuồng nghĩa hiệp, kết cấu và miêu tả khéo.

Hứa Văn Tĩnh đời Minh ví tuồng của ông với bộ Sử ký của Tư Mã Thiên, một tác giả đời Thanh so sánh nó với thơ Đường. Cả hai đều nhận rằng nó có địa vị rất lớn trong văn học Trung Hoa.

* VƯƠNG THỰC PHỦ 王實甫 soạn 14 bộ mà Tây Tương ký là một tác phẩm bất hủ phỏng theo cuốn Hội chân ký của Nguyên Chẩn đời Đường.

Tuồng kể truyện một quả phụ quyền quí cùng với một cô con gái rất đẹp tên là Thôi Oanh Oanh ký ngụ ở chùa Phổ Cứu. Một thư sinh, Trương Quân Thuỵ lên kinh thi, giữa đường vào chơi chùa, thấy nàng Oanh Oanh, đem lòng mê, xin ở nhà mái tây chùa, tìm cách gần gũi giai nhân. Một tướng giặc vây chùa để cướp Oanh Oanh. Bà mẹ Oanh Oanh hứa ai cứu được nhà mình thì gả con gái cho. Trương sinh viết thư cho một bạn học cũ làm trấn thủ miền đó đem binh lại bắt giặc. Tai nạn qua rồi, bà mẹ Oanh Oanh nuốt lời hứa, chỉ bằng lòng cho hai người kết làm anh em. Trương bực bội và buồn rầu, sinh ốm nặng, nhờ Hồng Nương, đầy tớ của Oanh Oanh đưa tin tức cho nàng. Lúc ấy Oanh Oanh đã yêu chàng lại thương chàng bị bệnh, đương đêm lén qua thăm, họ ân ái lén lút với nhau. Sau việc đó đến tai mẹ nàng, bà đành hứa cho hai người thành duyên, nhưng bắt chàng phải lên ngay kinh thi. Hai người chia tay nhau và giữa đường, trong quán trọ, Trương nằm mê thấy Thôi. Tuồng hết ở chỗ đấy. Sau Quan Hán Khanh viết tiếp, cho Trương đậu thám hoa và cưới Thôi.

Truyện rất lãng mạn, hay ở chỗ tả tâm lý Oanh Oanh, mới đầu muốn yêu mà không dám, khi đã yêu thì nhiệt tình vô cùng, lúc trầm mặc rất mực, lúc phóng đãng cũng rất mực, rõ ràng là tâm lý một thiếu nữ đa tình bị lễ giáo kiềm thúc.

Dưới đây tôi xin trích một đoạn tả lúc ly biệt của Thôi, Trương:

(正宮)(端正好)碧雲天，黃花地，西風緊。北雁南飛。曉來誰染霜林醉？總是離人淚。

(滾綉球)恨相見得遲，怨歸去得疾。柳絲長玉驄難繫。恨不得倩疏林掛住斜暉。馬兒迍迍的行，車兒快快的隨。却告了相思回避，破題兒又早別離。聽得道一聲去也，松了金釧；遥望見十里長亭，減了玉肌。此恨誰知！

(叨叨令)見安排著車兒馬兒，不由人熬熬煎煎的氣。有甚麼心情，花兒厴兒，打扮得嬌嬌滴滴的媚。準備著被兒枕兒，則索昏昏沉沉的睡。从今後衫兒袖兒，都揾濕重重疊疊的淚。兀的不悶殺人也麼哥?兀的不悶殺人也麼哥?久已後書兒信兒，索與我凄凄惶惶的寄。

(四煞)這憂愁訴與誰？相思隻自知，老天不管人憔悴。淚添九曲黃河溢，恨壓三峰華岳低。晚來悶把西樓倚，見了些夕陽古道，衰柳長堤…

(秋尾)…遍人間煩惱填胸臆，量這些大小車兒如何載得起？

(Chính cung) (Đoan chính hảo)[7]. Bích vân thiên, hoàng hoa địa, tây phong khẩn, bắc nhạn nam phi. Hiểu lai thuỳ nhiễm sương lâm tuý? Tổng thị ly nhân lệ.

(Cổn tú cầu)[8]. Hận tương kiến đắc trì, oán quy khứ đắc tật. Liễu ti trường ngọc thông nan hệ. Hận bất đắc thuyến sơ lâm quải trụ tà huy. Mã nhi truân truân đích hành, xa nhi khoái khoái đích tùy. Ức[9] cáo liễu tương tư hồi tị, phá đề nhân hựu tảo biệt ly. Thính đắc đạo nhất thanh khứ dã, tùng liễu kim xuyến; dao vọng kiến thập lý trường đình, giảm liễu ngọc ky. Thử hận thùy tri!

(Thao thao lệnh)[10]. Kiến an bài trước xa nhi mã nhi, bất do nhân ngao ngao, tiễn tiễn đích khí. Hữu thậm ma tâm tình, hoa nhi áp nhi, đả phẫn đắc kiều kiều tích tích đích mị. Chuẩn bị trước bị nhi chẩm nhi, tắc sách hôn hôn trầm trầm đích thụy. Tòng kim hậu sam nhi tụ nhi, đô uẩn thấp trùng trùng điệp điệp đích lệ. Ngột đích bất muộn sát nhân dã ma kha? Ngột đích bất muộn sát nhân dã ma kha? Cửu dĩ hậu thư nhi tín nhi, sách dữ ngã thê thê hoàng hoàng đích ký.

(Tứ sát)[11] Giá ưu sầu tố dữ thuỳ? Tương tư chỉ tự tri, lão thiên bất quản nhân tiều tụy. Lệ thiêm cửu khúc Hoàng hà dật, hận áp tam phong Hoa nhạc đê. Vãn lai muộn bả tây lâu ỷ, kiến liễu ta tịch dương cổ đạo, suy liễu trường đê…

(Thu vĩ) …Biến nhân gian phiền não điền hung ức, lượng giá ta đại tiểu xa nhi như hà tái đắc khởi?

(Chính cung) (Đoan chính hảo) Trời mây xanh, đất hoa vàng, gió tây thổi gấp, nhạn bắc về nam. Sáng dậy, ai nhuộm rừng sương ảnh đỏ? Coi như nước mắt kẻ biệt ly.

(Cẩm tú cầu) Hận gặp nhau sao muộn, oán ngày về sao mau. Tơ liễu tuy dài, khó buộc chân ngựa[12]. Giận không mượn được rừng thưa treo mãi bóng tà. Ngựa chạy khó khăn, xe theo gấp gấp. Lại bảo kẻ tương tư về đi, câu mở đầu khuyên sớm biệt ly. Nghe được một tiếng ra đi, kim xuyến muốn lỏng; nhìn xa trường đình[13] mười dặm, ngót hẳn da ngọc. Hận này ai hay!

(Thao thao lệnh) Thấy sắp sẵn xe ngựa, chẳng kể gì lòng người ta sôi sôi, bứt rứt. Có tâm tình gì, nào hoa, nào kẹp, sửa soạn đẹp đẽ! Sẵn sàng nào chăn, nào gối, thôi liều ngủ vùi đi. Từ nay về sau áo khăn nên xếp lại để chùi lệ trùng trùng điệp điệp! Như vậy không buồn chết người hay sao! Vĩnh cửu về sau, thư từ mang lại cho ta những tình thê thảm, hoảng hốt.

(Tư sát) Ưu sầu này biết nói cùng ai? Tương tư riêng mình biết, trời già quản chi ta tiều tuỵ. Lệ tràn chín khúc Hoàng Hà, hận đè ba ngọn Hoa Nhạc. Chiều buồn dựa lầu tây, thấy đường cũ bóng tà đê dài liễu úa.

(Thu vĩ)… Phiền não nặng lòng khắp nhân gian, xe nhỏ xe lớn kia làm sao chở nổi?

BẠCH PHÁC 白樸. Khi nhà Kim mất nước ông thôi quan về ngao du sơn thuỷ, soạn 17 bộ tuồng mà bộ Ngô đồng vũ rất được truyền danh, lời cao đẹp, hùng hồn.

MÃ TRÍ VIỄN 馬致遠 lưu lại 14 tuồng: Hán cung thu, Nhạc Dương lâu, Trần Đoàn cao ngoạ…

- Trong thời kỳ thứ nhì, tức thời kỳ thống nhất (1277-1340) chỉ có mỗi tác giả lưu danh là Trịnh Quan Tô 鄭光租. Ông soạn được 19 bộ mà bộ Thuyết[14] nữ ly hồn 債女離魂 đáng kể hơn cả.

d. Đặc điểm của tuồng Trung Hoa:

- Tuồng Trung Hoa không theo phép tam nhất trí (règle des trois unités) như bi kịch cổ của Pháp. Ta thường thấy trong màn trước, một vai còn trẻ từ biệt cha mẹ để đi thi mà 2-3 màn sau vai đó đã già, màn trước diễn cảnh chiến trường thì màn sau diễn cảnh triều đình xa cách chiến trường hàng ngàn dặm, các tình tiết trong bản tuồng cũng ít khi tập trung vào một việc chính để đi tới kết cục.

- Kết cục luôn luôn vui hoặc là cảnh tái hợp của đôi trai tài gái sắc bị xa cách, gian truân trong lâu năm hoặc cảnh kẻ gian bị trừng trị, người trung được vinh quang. Tuồng Tây Tương Ký không theo cách ấy, không cho Thôi, Trương đoàn tụ: đó là một sáng kiến của Trương Thực Phủ, được ít người đương thời hiểu. Tới Quan Hán Khanh, một hý kịch gia đại tài cũng cho như vậy là “sái”, nên viết bộ Tục Tây Tương Ký cho hai bên kết hợp với nhau, thành thử vở tuồng đó kém hay.

- Sở dĩ kết hợp theo quan niệm ấy vì các nhà soạn tuồng có ý răn đời: tiết phụ phải được phong, nghịch tặc phải bị diệt, trung thần phải được vinh, gian nịnh phải bị nhục… để dân chúng lấy đó làm gương.

- Cách dàn xếp không tách bạch ra từng hồi, từng cảnh như bi kịch Pháp vì cách bày trí rất sơ sài, có khi không thay đổi từ đầu đến cuối tuồng.

- Nhà dàn cảnh thường dùng những quy ước không cần theo đúng sự thật: một cây roi đủ thay một con ngựa, trung thần thì luôn luôn mặt đỏ râu dài, nịnh thần thì mặt loang lổ, trắng đen…[15]

- Trong tuồng có nhiều khúc ca và những đoạn nói lối để các vai tự giới thiệu mình hoặc tóm tắt những việc đã xảy ra từ trước cho khán giả dễ hiểu.

- Lối văn dùng trong tuồng thường là lối biền ngẫu, có những qui tắt riêng mà trong cuốn này chúng tôi không thể kể ra được.

e. Ảnh hưởng của tuồng:

Trong các thể văn, tuồng và tiểu thuyết có ích lợi nhất về phương diện cảm hoá nhân dân, bảo tồn phong hoá hoặc truyền bá tư tưởng vì hai thể đó dễ được phổ cập nhất.

Nhất là tuồng đời Nguyên, do những danh bút soạn càng có một giá trị đặc biệt. Gần đây, Vương Quốc Duy, một học giả Trung Quốc viết:

“Cái hay của tuồng đời Nguyên ở đâu? Có thể tóm tắt trong một tiếng là “tự nhiên”. Từ xưa tới nay, văn nhân hơn người ở chỗ tự nhiên mà tự nhiên thì không gì bằng tuồng đời Nguyên. Vì người soạn tuồng đời ấy (…) không có ý lấy văn học cầu danh vị; họ cũng không có ý chôn tác phẩm của họ vào danh sơn để lưu truyền hậu thế. Họ cảm hứng mà viết, để làm vui mình và vui người; lời khéo, vụng họ không kể; ý thô, lậu, họ không không ngại; tính tình của nhân vật có mâu thuẫn cũng chẳng sao. Họ tả cảm tưởng trong lòng cùng tình trạng xã hội, mà cái lẽ chân thành, thực thà, cái khí hùng dũng, tú kiệt thường hiện trong văn. Cho nên bảo tuồng đời Nguyên là một loại văn rất tự nhiên, là đúng như vậy”.

Lời phê bình ấy đủ lột hết đặc sắc của tuồng đời Nguyên cùng tâm lý của tác giả soạn tuồng thời ấy.

Theo Vũ trung tuy bút của Pham Đình Hổ thì tuồng Trung Quốc truyền qua nước ta từ đời Lý nhờ một đạo sĩ. Theo Việt sử tổng vịnh thì Trần Hưng Đạo đánh giặc Nguyên, bắt được một người Trung Hoa tên là Lý Nguyên Cát giỏi hát tuồng, mới sai y dạy cho dân ta. Thuyết sau chắc đúng vì hồi đó ở giữa thế kỷ 13, nhằm thời toàn thịnh của tuồng đời Nguyên, như trên kia tôi đã xét.

TÓM TẮT

1. Người Mông Cổ cực lực đàn áp dân tộc Trung Hoa, bỏ thi cử trong một thời gian lâu, khinh miệt nhà nho, nên văn học không thịnh, ngoài thể tuồng.

2. Văn nhân soạn tuồng để phát biểu nỗi phẫn uất, lòng hy vọng của họ. Tuồng rất được dân chúng thích nên họ càng hăng hái soạn tuồng[16].

3. Đời Nguyên có năm loại tuồng:

- Tuồng diễn những vụ xử án công bằng.

- Tuồng nghĩa hiệp.

- Tuồng nhân quả.

- Tuồng thần tiên.

- Tuồng luyến ái.

Tuồng tấn triển theo 3 thời kỳ:

- Thời kỳ thứ nhất (1234-1276) rất thịnh. Nhiều thiên tài xuất hiện như Quan Hán Khanh, Vương Thực Phủ, Bạch Phác, Mã Trí Viễn.

Những tuồng có danh nhất là: Đậu Nga oan, Cứu phong trần, Tây Tương ký, Ngô đồng vũ, Hán cung thu…

- Trong hai thời kỳ sau, tuồng mỗi ngày một suy.

4. Đặc sắc của tuồng đời Nguyên là tự nhiên: các nhà soạn tuồng không cầu danh, vị, mà chỉ cốt tả nổi u ẩn trong lòng họ. Nhờ đó, tuồng họ cảm hoá chúng ta rất mạnh.

CHƯƠNG II: VĂN TRÀO ĐỜI MINH (1368-1660)

1. Đời Minh.

2. Văn trào đời Minh.

a. Phong trào phục cổ.

b. Phong trào lãng mạn.

1. ĐỜI MINH

Trong đời Minh, Trung Quốc hùng cường được hơn 70 năm (1368-1436) bình phục các dân tộc ở chung quanh, sửa sang việc học, rất trọng khoa cử[17], đạo Nho và văn học nhờ đó lại thịnh.

Từ năm 1436, hoạn quan chuyên quyền, các đảng phái mọc lên (mạnh nhất là đảng Đông Lâm), rợ Ngoã Thích xâm lấn, Mãn tộc quật khởi, tình hình trong nước mỗi ngày một suy. Sau vua Mãn là Phúc Lâm đánh thẳng vào Bắc Kinh, lên ngôi hoàng đế, gây dựng nên nhà Thanh.

Nghĩa binh nổi lên ở miền Nam, hùng dũng chống cự với nhà Thanh; biết bao người tuẫn quốc, song kết quả chỉ là nêu cái gương ái quốc cho đời sau chứ không vãn cứu được thời cuộc. Một lần nữa, dân tộc Trung Hoa lại cúi đầu đeo cái ách của nước ngoài.

2. VĂN TRÀO ĐỜI MINH

a. Phong trào phục cổ:

Văn đàn đời Minh bị trào lưu phục cổ chi phối trong non hai thế kỷ. Lẽ ấy cũng dễ hiểu: nhà Nguyên đàn áp cựu học bao nhiêu thì bây giờ nó lại phát lên mạnh bấy nhiêu.

Song phong trào ấy không giống phong trào phục cổ ở đời Đường, Tống: văn nhân đời Minh chỉ mô phỏng cổ nhân mà thiếu tinh thần sáng tác.

Hồi đầu, còn kha khá, những cây bút như Tống Liêm, Phương Hiếu Nhụ, Dương Cơ, Trương Vũ điều được vài điểm đặc sắc.

Đến khi Lý Mộng Dương và Hà Cảnh Minh đề xướng “văn thì phải theo Tần, Hán, thơ thì phải theo Thịnh Đường”, phái phục cổ mỗi ngày mỗi suy. Người ta thấy xuất hiện nào là tiền thất tử[18], rồi lại hậu thất tử[19], tiền ngũ tử, hậu ngũ tử, tục ngũ tử[20], mạt ngũ tử[21], một loạt những tử mà tử nào như tử nấy, chỉ nô lệ cổ nhân, chẳng có sáng kiến gì.

Một bọn thi nhân khác nỗi lên, phản khán Lý và Hà, tức bọn Đường Thuận Chi và Dương Thận Trung, chủ trương văn phải theo Tống (Âu Dương Tu và Tăng Củng), thơ phải theo Sơ Đường. Tưởng là gì? Cũng lại nô lệ cổ nhân nữa!

Kế đó, Quy Hữu Quang và Mao Khôn cổ xuý “bát đại gia”: Hàn Dũ, Liễu Tông Nguyên, Tô Tuân, Tô Thức, Tô Triệt, Âu Dương Tu, Vương An Thạch, Tăng Củng, quan niệm có khác những người trước mà tinh thần thì cũng vậy. Trên văn đàn toàn là tử khí!

Trong đời Minh ta thấy xuất hiện lối văn bát cổ (tám vế) mỗi bài có tám đoạn (phá đề, thừa đề, khởi giảng, đề tỉ, trung tỉ, hậu tỉ, đại kết)[22]. Mới đầu văn bát cổ không dùng biền ngẫu.

b. Phong trào lãng mạn:

Đến giữa đời Minh, một phái lãng mạn xuất hiện, cầm đầu là Đường Dần, Chúc Doãn Minh và vợ chồng Dương Thận.

Họ phóng túng, đắm đuối trong thi tửu đến thành cuồng và tận lực dùng lối văn tài tử để phụng sự cái Mỹ.

Chắc họ chịu ảnh hưởng triết lý của Vương Thủ Nhân 王守人 (1472-1528). Ông này cũng có tên là Dương Minh 陽明, tự Bá An 柏安, rất anh tuấn, hào hùng, học rất rộng và chịu tìm tòi, suy nghĩ. Hồi 17 tuổi, ông cưới vợ; buổi chiều ngày rước dâu, ông tản bộ đi chơi, gặp một đạo sĩ, ngừng bước lại, bàn luận với đạo sĩ về phép dưỡng sinh rồi mà quên về nhà, làm cho hai họ hoảng hốt, sai người đi tìm.

Có hồi ông ngồi dưới một bụi trúc bảy ngày liền để tìm hiểu lẽ “cách vật trí tri” của đạo Khổng.

Đời ông chuyển biến 6 lần: lần đầu say mê về nghĩa hiệp, lần thứ nhì tập cưỡi ngựa, bắn cung, luyện đường quyền, đường kiếm, lần thứ ba chuyên tâm về từ chương, lần thứ tư chìm đắm trong thuyết thần tiên, lần thứ năm nghiên cứu đạo Phật và cuối cùng vùi đầu vào lý học.

Thoạt tiên ông đọc sách Chư Tử, cố tìm chân lý mà không ra. Sau ông tự giác ngộ, phát huy được thuyết tâm tức là lý. Theo ông, vạn vật đều có đủ trong lòng ta và tâm với lẽ tự nhiên là một.

Triết lý hoàn toàn duy tâm ấy lan tràn khắp trong nước vì hợp với thời đại.

Sau ông, có Lý Chí 李贄, tự Trác Ngô 卓吾, chịu ảnh hưởng ông rất nhiều, chủ trương thuyết tự nhiên, cứ theo lòng mình, không chịu một sự bó buộc nào.

Học thuyết của Vương và Lý có chỗ khả thủ: Vương phản đối lối học từ chương đương thời, khuyên người ta giữ lòng cho sáng suốt; còn Lý đề xướng nam nữ đồng học vì tài trí đàn bà không kém đàn ông[23] và chủ trương văn phải tự do, tự nhiên, hễ thấy gì thì chép lại như vậy (tuỳ kỳ sở kiến, bút chi ư thư); song văn nhân đương thời không biết tìm cái hay của hai nhà đó mà theo, chỉ mượn tư tưởng của họ để biện hộ cho những hành vi lãng mạn của mình. Sử chép có hàng chục triệu người theo Lý, như mê cuồng.

TÓM LẠI

Trong đời Minh có hai phong trào lớn: phục cổ và lãng mạn. Sự nô lệ cổ nhân của phái phục cổ tất nhiên không đem lại cho người Trung Quốc một tác phẩm nào có giá trị mà sự lãng mạn quá độ cũng chỉ sản xuất được những bài có giọng cuồng loạn thôi. Cuồng mà lại thiếu tài như văn nhân đời Minh thì làm sao có thành tích được?

Chỉ về phương diện tuồng và tiểu thuyết, văn đời Minh mới có nhiều xuất sắc.

CHƯƠNG III: CỔ VĂN VÀ THƠ ĐỜI MINH

1. Sử.

2. Cổ văn: Lưu Cơ – Quy Hữu Quang – Vương Thủ Nhân.

3. Thơ:

a) Minh sơ: Tống Liêm – Phương Hiếu Nhụ - Lưu Cơ – Cao Khải.

b) Phái phục cổ: Lý Phàn Long – Vương Thế Trinh.

c) Phái lãng mạn: Đường Dần – Chúc Doãn Minh – Dương Thận.

1. SỬ KÝ

Sử gia đời Minh thiếu một quan niệm rõ rệt về sử, việc gì cũng chép, bất kỳ lớn nhỏ, thành thử vụn vặt quá, thiếu nhất trí. Vài nhà hơi có giá trị là Vương Thế Trinh 王世貞, Dương Thận 楊慎  và Hồ Ứng Lân 胡應鱗.

2. CỔ VĂN

Tác giả tuy nhiều mà ít người có tài. Tống Liêm 宋濂, Lưu Cơ 劉基, Phương Hiếu Nhụ 方孝孺, Vương Thủ Nhân, Đường Thuận Chi 唐順之, Vương Thế Trinh, Viên Hoàng Đạo 袁弘道, Quy Hữu Quang 歸有光, Trương Phổ 張溥 được mỗi người ít bài.

Dưới đây chúng tôi xin dẫn bài Mại cam giả ngôn của Lưu Cơ, bài Sương Lương đình ký của Quy Hữu Quang và bài Ế lữ văn của Vương Thủ Nhân.

賣 柑 者 言 (劉基)

杭有賣果者，善藏柑，涉寒暑不潰，出之燁然，玉質而金色。置於市，賈十倍，人爭購之。予巿得其一，剖之，如有煙撲口鼻，視其中則乾若敗絮。予怪而問之曰：

若所巿於人者，將以實籩豆奉祭祀，供賓客乎？將衒外以惑愚瞽乎？甚矣哉為欺也！

賣柑者笑曰：

吾業是有年矣，吾賴是以食吾軀。吾售之，人取之，未聞有言，而獨不足於子乎？世之為欺者不寡矣，而獨我也乎？吾子未之思也。今夫佩虎符、坐皋比者，洸洸乎干城之具也，果能授孫，吳之略耶？峩大冠，拖長紳者，昂昂乎廟堂之器也，果能建尹，皋之業耶？盜起而不知禦，民困而不知救，吏姦而不知禁，法斁而不知理，坐糜廩粟而不知恥。觀其坐高堂，騎大馬，醉醇醴而飫肥鮮者，孰不巍巍乎可畏，赫赫乎可象也？又何往而不金玉其外、敗絮其中也哉？今子是之不察，而以察吾柑。

予默然無以應，退而思其言，類東方生滑稽之流。豈其憤世疾邪者耶？而託於柑以諷耶？

Mại cam giả ngôn  (Lưu Cơ)

Hàng hữu mại quả giả, thiện tàng cam, thiệp hàn thử bất hội, xuất chi diệp nhiên, ngọc chất nhi kim sắc. Trí ư thị, giá thập bội, nhân tranh cấu chi. Dư thị đắc kỳ nhất, phẩu chi, như hữu yên phác khẩu tị, thị kỳ trung tắc can nhược bại nhứ. Dư quái nhi vấn chi viết:

- Nhược sở thị ư nhân giả, tương dĩ thật biên đậu phụng tế tự, cung tân khách hồ? Tương huyễn ngoại dĩ hoặc ngu cổ hồ? Thậm hĩ tai vi khi dã!

Mại cam giả tiếu viết:

- Ngô nghiệp thị hữu niên hỹ, ngô lại thị dĩ thực ngô khu. Ngô thụ chi, nhân thủ chi, vị văn hữu ngôn, nhi độc bất túc ư tử hồ? Thế chi vi khi giả, bất quả hỹ, nhi độc ngã dã hồ? Ngô tử vị chi tư dã. Kim phu bội hổ phù, tọa cao bì giả, quang quang hồ can thành chi cụ dã, quả năng thụ Tôn, Ngô chi lược da? Nga đại quan, tha trường thân giả, ngang ngang hồ miếu đường chi khí dã, quả năng kiến Doãn, Cao chi nghiệp da? Đạo khởi nhi bất tri ngự, dân khốn nhi bất tri cứu, lại gian nhi bất tri cấm, pháp đố nhi bất tri lý, tọa my lẫm túc nhi bất tri sỉ. Quan kỳ tọa cao đường, kỵ đại mã, túy thuần lễ nhi ứ phì tiên giả, thục bất nguy nguy hồ khả úy, hách hách hồ khả tượng dã? Hựu hà vãng nhi bất kim ngọc kỳ ngoại, bại nhứ kỳ trung dã tai? Kim tử thị chi bất sát, nhi dĩ sát ngô cam.

Dư mặc nhiên vô dĩ ứng, thối nhi tư kỳ ngôn, loại Đông Phương sinh hoạt kê chi lưu. Khởi kỳ phẫn thế tật tà giả da? Nhi thác ư cam dĩ phúng da?

Lời người bán cam  (Lưu Cơ)

Tại Hàng Châu có người bán trái cây, khéo giữ cam, qua những thời tiết nóng lạnh mà không thối, lấy ra vẫn đỏ rực, chất như ngọc, sắc như vàng.

Bày ở chợ giá bán gấp mười, người ta tranh nhau mua. Tôi mua được một trái, lột ra hơi xông vô miệng mũi, nhìn ruột thì thấy khô vụn như vải nát. Tôi lấy làm lạ, hỏi:

- Anh bán cam cho người là để người ta bày mâm bồng[24] rồi cúng tế hoặc đãi khách khứa hay là để khoe cái vỏ ngoài mà lừa kẻ ngu, kẻ mù? Anh thực là gạt người quá lắm!

Người bán cam cười[25] đáp:

- Tôi làm nghề này đã lâu năm, nhờ nó để sống. Tôi bán, người mua chưa hề ai nói gì, chỉ riêng ông là không vừa lòng ư? Ở đời, kẻ lừa gạt người không phải ít, há chỉ riêng tôi? Ông chưa nghĩ đấy. Nay những kẻ đeo ấn cọp, ngồi lên da hổ, hống hách thay, công cụ để giữ nước, nhưng có quả là đã có được mưu lược của Tôn Tẩn, Ngô Khởi[26] không? Đội mũ lớn, đeo giải dài, hiên ngang thay, bảo khí của miếu đường, nhưng có quả dựng được nghiệp như Y Doãn, Cao Dao[27] không? Cướp đấy mà không biết ngăn, dân khốn mà không biết cứu, quan lại gian tà mà không biết cấm, hình phạt huỷ hoại mà không biết sửa, ngồi không ăn tốn lúa trong kho mà không biết nhục. Thấy họ ngồi trên bệ cao, cưỡi ngựa lớn, say rượu ngon, no thịt cá, kẻ nào mà chẳng vòi vọi đáng sợ, hiển hách ra vẻ lắm? Kẻ nào mà chẳng ngoài như ngọc, như vàng mà trong như vải nát? Nay ông không xét họ mà chỉ xét cam của tôi.

Tôi nín thinh, không biết đáp ra sao, lui về nghĩ lời của người ấy có cái giọng hoạt kê của Đông Phương Sóc[28]. Hay là người ấy phẫn thế ghét tà mà mượn trái cam để phúng thích đó chăng?

滄 浪 亭 記 (歸有光)

浮圖文瑛，居大雲庵，環水，即蘇子美滄浪亭地也。亟求餘作滄浪亭記，曰：

昔子美之記，記亭之勝也，請子記吾所以為亭者。

餘曰：

昔吳越有國時，廣陵王鎮吳中，治園於子城之西南；其外戚孫承佑，亦治園於其偏。迨淮南納土，此園不廢，蘇子美始建滄浪亭。最後禪者居之，此滄浪亭為大雲庵也。有庵以來二百年，文瑛尋古遺事，復子美之構於荒殘滅沒之餘，此大雲 庵為滄浪亭也。

夫古今之變，朝巿改易；嘗登姑蘇之臺，望五湖之渺茫，群山之蒼翠；太伯、虞仲之所建，闔閭，夫差之所爭，子胥，種，蠡之所經營，今皆無有矣！庵與亭何為者哉！雖然，錢鏐因亂攘竊，保有吳越，國富兵強，垂及四世，諸子姻戚，乘時奢僭，宮館苑囿，極一時之盛；而子美之亭，乃為釋子所欽重如此，可以見士之欲垂名於千載之後，不與其澌然而俱盡者，則有在矣。

文瑛讀書喜詩，與吾徒游，呼之為滄浪僧雲。

Sương Lương[29] đình ký  (Quy Hữu Quang)

Phù đồ Văn Anh[30], cư Đại Vân am, hoàn thủy, tức Tô Tử Mỹ Sương Lương đình địa dã. Khí cầu dư tác Sương Lương đình ký, viết:

- Tích Tử Mĩ chi ký, ký đình chi thắng dã, thỉnh tử ký ngô sở dĩ vi đình giả.

Dư viết:

- Tích Ngô Việt hữu quốc thời, Quảng Lăng Vương trấn Ngô Trung, trị viên ư tử thành chi Tây Nam; kỳ ngoại thích Tôn Thừa Hựu, diệc trị viên ư kỳ thiên. Đãi Hoài Nam nạp thổ, thử viên bất phế; Tô Tử Mỹ thủy kiến Sương Lương đình. Tối hậu thiền giả cư chi, thử Sương Lương đình vi Đại Vân am dã. Hữu am dĩ lai nhị bách niên. Văn Anh tầm cổ di sự, phục Tử Mỹ chi cấu ư hoang tàn diệt một chi dư, thử Đại Vân am vi Sương Lương đình dã.

Phù cổ kim chi biến, triều thị cải dịch; thường đăng Cô Tô chi đài, vọng Ngũ Hồ chi điểu mang, quần sơn chi thương thúy; Thái Bá, Ngu Trọng chi sở kiến Hạp Lư phù Sai chi sở tranh, Tử Tư, Chủng, Lãi chi sở kinh doanh, kim giai vô hữu hĩ; am dữ đình hà vi giả tai! Tuy nhiên, Tiền Lưu nhân loạn nhương thiết, bảo hữu Ngô Việt, quốc phú binh cường, thùy cập tứ thế, chư tử nhân thích, thừa thời xa tiếm, cung quán uyển hựu, cực nhất thời chi thịnh; nhi Tử Mỹ chi đình nãi vi thích tử sở khâm trọng như thử, khả dĩ kiến sĩ chi dục thùy danh ư thiên tải chi hậu, bất dữ kỳ tư nhiên nhi câu tận giả, tắc hữu tại hỹ.

Văn Anh độc thư hỷ thi, dữ ngô đồ du, hô chi vi Sương Lương tăng vân.

Bài ký “Sương Lương đình”  (Quy Hữu Quang)

Hoà thượng Văn Anh ở am Đại Vân, chung quanh là nước, chỗ đó tức là nền cũ Sương Lương đình của Tô Tử Mỹ[31]. Hoà thượng mấy lần cầu tôi viết lại bài ký “Sương Lương đình”, bảo:

- Xưa, Tư Mỹ chép là chép thắng cảnh của đình, nay xin ông chép cái lẽ sở dĩ tôi dựng đình[32] này.

Tôi đáp:

- Xưa, thời Ngô Việt là một nước, Quảng Lăng vương trấn thủ Ngô Trung, lập vườn ở phía Tây Nam thành nhỏ, người họ ngoại của ông là Tôn Thừa Hựu cũng lập vườn ở bên. Đến khi Hoài Nam về nhà Tống, vườn đó vẫn còn; Tô Tử Mỹ mới dựng Sương Lương đình. Sau cùng, một nhà tu hành lại đó ở và Sương Lương đình thành ra Đại Vân am. Từ hồi có am đến nay là hai trăm năm. Vân Anh tìm những di tích thời đó, khôi phục lại công việc kiến trúc của Tử Mỹ ở chỗ hoang tàn mai một còn sót lại và Đại Vân am lại biến thành Sương Lương đình.

Cổ kim biến hoá, triều đình thành thị đều thay đổi. Tôi từng lên đài Cô Tô ngắm cảnh Ngũ Hồ[33] mù mịt dãy núi xanh biếc; chỗ mà Thái Bá, Ngu Trọng[34] xây dựng, Hạp Lư, Phù Sai[35] tranh giành, Tử Tư[36], Văn Chủng, Phạm Lãi[37] kinh doanh, nay không còn gì cả, thế thì am với đình có đáng kể chi! Tuy nhiên, Tiền Lưu thừa lúc loạn mà cướp ngôi[38], giữ đất Ngô Việt, nước giàu, binh mạnh, truyền được bốn đời, con cháu, họ vợ họ ngoại xa xỉ tiếm vị; cung quán, vườn tược cực thịnh một thời mà bị quên bỏ; còn đình của Tử Mỹ được một vị hoà thượng khâm trọng như vậy, thì đủ thấy kẻ sĩ muốn lưu danh muôn thưở, không cùng với thể xác mà mai một, chắc có tại cái gì vậy.

Văn Anh đọc sách, thích thơ, giao du với bọn tôi, chúng tôi gọi ông là Hoà thượng Sương Lương.

瘗 旅 文  (王守人)

維正德四年，秋月三日有吏目雲自京來者，不知其名氏，攜一子一僕，將之任，過龍場，投宿土苗家。予從籬落間望見之，陰雨昏黑，欲就問訊北來事，不果。

明早，遣人覘之，已行矣。薄午，有人自蜈蚣坡來雲：“一老人死坡下，傍兩人哭之哀。”予曰：“此必吏目死矣。傷哉！”

薄暮，復有人來雲：“坡下死者二人，傍一人坐哭。”詢其狀，則其子又死矣。

明日，又有人來雲：“見坡下積屍三焉。”則其僕又死矣。嗚呼！傷哉！

念其暴骨無主，將二童子持畚鍤往瘞之，二童子有難色然。予曰：“噫！吾與爾猶彼也。”二童閔然涕下，請往。就其傍山麓為三坎，埋之，又以隻雞，飯三盂。嗟吁涕洟而告之曰：

嗚呼！傷哉！繄何人？繄何人？吾龍場驛丞餘姚王守仁也。吾與爾皆中土之產。吾不知爾郡邑，爾烏乎來為茲山之鬼乎？古者重去其鄉，遊宦不逾千里。吾以竄逐而來此，宜也。爾亦何辜乎？聞爾官吏目耳，俸不能五斗，爾率妻子躬耕可有也，胡為乎以五斗而易此七尺之軀？又不足，而益以爾子與僕乎？嗚呼傷哉！

爾誠戀茲五斗而來，則宜欣然就道；胡為乎吾昨望見爾容，蹙然蓋不勝其憂者？夫衝冒霜露，扳援崖壁，行萬峰之頂，飢渴勞頓，筋骨疲憊；而又瘴癘侵其外，憂鬱攻其中，其能以無死乎？吾固知爾之必死，然不謂若是其速；又不謂爾子爾僕亦遽然奄忽也。皆爾自取，謂之何哉﹗

吾念爾三骨之無依而來瘞耳，乃使吾有無窮之愴也。嗚呼！傷哉！縱不爾瘞，幽崖之狐成群，陰壑之虺如車輪，亦必能葬爾於腹，不致久暴露爾。爾既已無知，然吾何能為心乎？

自吾去父母鄉國而來此三年矣，歷瘴毒而苟能自全，以吾未嘗一日之戚戚也。今悲傷若此，是吾為爾者重，而自為者輕也。吾不宜復為爾悲矣。吾為爾歌，爾聽之。

歌曰：

連峰際天兮，飛鳥不通。

遊子懷鄉兮，莫知西東。

莫知西東兮，維天則同。

異域殊方兮，環海之中。

達觀隨寓兮，莫必予宮。

魂兮，魂兮，無悲以恫！

又歌以慰之曰：

與爾皆鄉土之離兮，

蠻之人言語不相知兮，

性命不可期，

吾苟死於茲兮，

率爾子僕，來從予兮，

吾與爾遨以嬉兮，

驂紫彪而乘文螭兮，

登望故鄉而噓唏兮，

吾苟獲生歸兮，

爾子爾僕尚爾隨兮，

道傍之塚纍纍兮，

多中土之流離兮，

相與呼嘯而徘徊兮，

餐風飲露無爾飢兮，

朝友麋鹿，暮猿與棲兮，

爾安爾居兮，

無為厲於茲墟兮。

Ế lữ văn  (Vương Thủ Nhân)

Duy Chính Đức tứ niên, thu nguyệt tam nhật, hữu lại mục vân tự kinh lai giả, bất tri kỳ danh thị, huề nhất tử nhất bộc, tương chi nhiệm, quá Long Trường, đầu túc thổ Miêu gia. Dư tòng ly lạc gian vọng kiến chi, âm vũ hôn hắc, dục tựu vấn tấn bắc lai sự, bất quả.

Minh tảo, khiển nhân siêm chi, dĩ hành hỹ. Bạc ngọ hữu nhân tự Ngô công pha lai vân: “Nhất lão nhân tử pha hạ, bàng lưỡng nhân khốc chi ai”. Dư viết: “Thử tất lại mục tử hỹ. Thương tai!”

Bạc mộ, phục hữu nhân lai vân: “Pha hạ tử giả nhị nhân, bàng nhất nhân toạ khốc”. Tuân kỳ trạng, tắc kỳ tử hựu tử hỹ.

Minh nhật, hựu hữu nhân lai vân: “Kiến pha hạ tích thi tam yên”. Tắc kỳ bộc hựu tử hỹ. Ô hô! Thương tai!

Niệm kỳ bộc cốt vô chủ, tương nhị đồng tử trì bản sáp vãng ế chi. Nhị đồng tử hữu nan sắc nhiên. Dư viết: “Y, Ngô dữ nhĩ do bỉ dã. Nhị đồng mẫn nhiên thế hạ, thỉnh vãng. Tựu kỳ bàng sơn lộc vi tam khảm, mai chi, hựu dĩ chích kê, phạn tam vu. Ta hu thế di nhi cáo chi viết:

Ô hô! Thương tai! Ê hà nhân? Ê hà nhân? Ngô Long Trường dịch thừa Dư Diêu Vương Thủ Nhân dã. Ngô dữ nhĩ giai trung thổ chi sản. Ngô bất tri nhĩ quận ấp, Nhĩ ô hồ lai vi tư sơn chi quỷ hồ? Cổ giả trọng khứ kỳ hương, du hoạn bất du thiên lý. Ngô dĩ thoán trục nhi lai thử, nghi dã, nhĩ diệc hà cô hồ? Văn nhĩ quan lại mục nhĩ, bổng bất năng ngũ đẩu, nhĩ suất thê tử cung canh khả hữu dã, hồ vi hồ dĩ ngũ đẩu nhi dịch thử thất xích chi khu? Hựu bất túc, nhi ích dĩ nhĩ tử dữ bộc hồ? Ô hô! Thương tai!

Nhĩ thành luyến tư ngũ đẩu nhi lai, tắc nghi hân nhiên tựu đạo, hồ vi hồ ngô tạc vọng kiến nhĩ dung, xúc nhiên cái bất thắng kỳ ưu giả? Phù sung mạo sương lộ, ban viên nhai bích, hành vạn phong chi đính, cơ khát lao đốn, cân cốt bì bại; nhi hựu chướng lệ xâm kỳ ngoại, ưu uất công kỳ trung, kỳ năng dĩ vô tử hồ? Ngô cố tri nhĩ chi tất tử, nhiên bất vị nhược thị kỳ tốc, hựu bất vị nhĩ tử, nhĩ bộc diệc cự nhiên yểm hốt dã. Giai nhĩ tự thủ, vị chi hà tai!

Ngô niệm nhĩ tam cốt chi vô y nhi lai ế nhĩ, nãi sử ngô hữu vô cùng chi sảng dã. Ô hô! Thương tai! Túng bất nhĩ ế, u nhai chi hồ thành quần, âm hác chi hủy như xa luân, diệc tất năng táng nhĩ ư phúc, bất trí cửu bạo lộ nhĩ. Nhĩ ký dĩ vô tri, nhiên ngô hà năng vi tâm hồ?

Tự ngô khứ phụ mẫu hương quốc nhi lai thử tam niên hỹ, lịch chướng độc nhi cẩu năng tự toàn, dĩ ngô vị thường nhất nhật chi thích thích dã. Kim bi thương nhược thử, thị ngô vi nhĩ giả trọng, nhi tự vi giả khinh dã. Ngô bất nghi phục vi nhĩ bi hỹ. Ngô vi nhĩ ca, nhĩ thính chi.

Ca viết:

Liên phong tế thiên hề, phi điểu bất thông.

Du tử hoài hương hề, mạc tri tây đông.

Mạc tri tây đông hề, duy thiên tắc đồng.

Dị vực thù phương hề, hoàn hải chi trung.

Đạt quan tùy ngụ hề, mạc tất dư cung.

Hồn hề, hồn hề, vô bi dĩ đồng!

Hựu ca dĩ úy chi viết:

Dữ nhĩ giai hương thổ chi ly hề,

Man chi nhân, ngôn ngữ bất tương tri hề,

Tính mệnh bất khả kỳ.

Ngô cẩu tử ư tư hề,

Suất nhĩ tử bộc, lai tòng dư hề,

Ngô dữ nhĩ ngao dĩ hi hề,

Tham tử bưu nhi thừa văn ly hề,

Đăng vọng cố hương nhi hư hy hề,

Ngô cẩu hoạch sanh quy hề,

Nhĩ tử nhĩ bộc thượng nhĩ tùy hề,

Đạo bàng chi trủng luy luy hề,

Đa trung thổ chi lưu ly hề,

Tương dữ hô khiếu nhi bồi hồi hề,

Sôn[39] phong ẩm lộ, vô nhĩ ky hề,

Triêu hữu my lộc, mộ viên dữ thê hề,

Nhĩ an nhĩ cư hề,

Vô vi lệ ư tư khư hề.

Bài văn chôn người qua đường  (Vương Thủ Nhân)

Niên hiệu Chính Đức[40] năm thứ 4, tháng 8[41], ngày mùng 3 có người lại mục bảo là từ kinh lại, không rõ tên họ là gì, đát một người con và một người tớ, đi tới chỗ nhậm chức, qua đất Long Trường[42] vào trọ nhà thổ dân giống Miêu. Tôi nhìn thấy qua mắt cáo tấm liếp, lúc ấy mưa mù mù, trời mịt mịt, muốn qua hỏi tin tức phương bắc mà không được.

Sớm hôm sau cho người qua ngó xem thì người lại mục ấy đã đi rồi. Gần trưa có người ở gò Con Rết lại nói: “Có một người già chết ở chân núi, hai người khóc thảm thiết ở bên”. Tôi nói: “Chắc là người lại mục đã chết. Thương thay!”

Đến gần tối lại có người tới nói: “Dưới chân núi có hai người chết, ở bên là một người khóc”. Hỏi hình dáng thì ra con người lại mục lại chết rồi.

Sáng hôm sau lại có người tới bảo: “Ở chân núi có ba thây ma”. Thì ra người tớ lại chết nữa. Ô hô! Thương thay!

Nghĩ ba kẻ đó xương phơi không ai thu táng, tôi bảo hai đứa đồng tử cầm sọt, cuốc lại chôn cho. Hai đứa có vẻ trù trừ, khó khăn. Tôi nói: “Ôi! Ta với các con tình cảnh không khác chi họ”[43]. Hai đứa mũi lòng rơi lệ xin đi. Đến chỗ chân núi ở gần đó, đào ba huyệt chôn họ rồi tôi lại cúng một con gà, ba thố cơm. Tôi than thở, rơi lệ sụt sùi mà cáo rằng:

“Ô hô! Thương thay! Ai? Ai đấy? Tôi là một viên cai trạm đất Long Trường, quê ở huyện Dư Diêu[44], tên là Vương Thủ Nhân đây. Tôi với các chú đều sinh ở Trung Nguyên[45], Tôi không biết quê quán chú ở đâu. Chú vì lẽ gì mà lại làm quỷ ở đất này vậy? Cổ nhân coi trọng sự ly hương, làm quan không xa quá ngàn dậm. Tôi bị biếm trích nên lại đây là phải rồi, nhưng chú thì tội tình gì? Nghe nói chú làm quan chỉ giữ chức lại mục, lương không được năm đấu, chú bảo vợ con cày cấy cũng có được số ấy. Cớ chi vì năm đấu lương mà phải đổi tấm thân bảy thước? Đổi mạng chú chưa đủ sao, lại đổi thêm con và tớ nữa? Ô hô! Thương thay!

Nếu chú quả tiếc năm đấu lương mà lại đây thì tất vui vẻ lên đường, chớ chi hôm trước tôi thấy chú dong mạo âu sầu như chịu không thấu nỗi bi thương vậy? Xông pha tuyết sương, vịn đá leo đèo, qua vạn ngọn núi, đói khát lao khổ, khốn đốn, gân cốt mỏi mệt, lại thêm chướng khí dịch lệ lấn ở ngoài, u uất đục ở trong, như vậy thoát sao được cái chết? Tôi vốn biết chú sẽ chết, nhưng không ngờ chết chóng như vậy. Tai nạn ấy đều do chú chuốt lấy, biết nói làm sao?

Tôi nghĩ ba đống xương của bôn chú không chỗ nhờ cậy, nên lại chôn cho, khiến lòng tôi thê thảm vô cùng. Ô hô! Thương thay! Nếu tôi không chôn chú thì hồ ly ở chỗ núi sâu này họp thành đàn, rắn rết lớn như bánh xe ở trong hang tối tăm nơi đây tất cũng táng chú vào bụng chúng, xương chú không đến nỗi phơi lâu ngoài trời đâu. Chú đã vô tri rồi, nhưng lòng tôi nào nở bỏ qua được?

Tôi rời quê cha đất tổ tới đây ba năm rồi, chịu chướng lệ mà vẫn còn sống là nhờ tôi chưa từng lo buồn đến một ngày[46]. Nay tôi sầu bi thế này là lòng tôi nghĩ đến chú thì nặng mà nghĩ đến tôi thì nhẹ đấy, tôi không còn vì chú mà buồn bã nữa đâu. Tôi vì chú mà ca đây, xin chú nghe.

Ca rằng:

Núi liền nhau liên tiếp với trời hề, chim chẳng bay thẳng[47],

Du tử nhớ quê hề, chẳng biết tây đông.

Chẳng biết tây đông hề, duy có trời là cùng chung

Đất lạ phương xa hề, bốn bể bao trong.

Tuỳ ngộ nhi an hề, hà tất cố hương.

Hồn hỡi! Hồn hỡi! Đừng đau xót lòng!

Rồi lại ca an ủi rằng:

Tôi với chú đều là kẻ lưu ly hề,

Chẳng hiểu tiếng nói man di hề,

Sống chết không định kỳ,

Tôi phỏng chết ở nơi ni hề,

Dẫu con và tớ chú theo đi hề,

Tôi với chú vui vẻ ngao du hề,

Cưỡi con ngựa vằn tía cùng con văn ly[48] hề,

Lên cao nhìn về cố hương mà thổn thức hề,

Nếu tôi được sống mà về quê hề,

Cha con thầy trò chú cũng theo về hề,

Bên đồng mồ mã liền liền hề,

Phần nhiều là của người Trung Hoa xa quê hề,

Cùng nhau kêu gọi mà bồi hồi hề,

Ăn gió uống sương, bọn chú no nê hề,

Sáng bạn với hươu nai, tối cùng vượn ngủ nghê hề,

Bọn chú nhà cửa yên bề hề,

Đừng làm quỷ ở nơi ni hề.

3. THƠ

a. Minh sơ. Trong thời kỳ này thi sĩ tuy mô phỏng cổ nhân mà còn biết biến hoá như Tống Liêm 宋濂, Phương Hiếu Nhụ 方孝孺, Lưu Cơ 劉基, Cao Khải 高啟…

Tống Liêm rất siêng học, nổi tiếng nhất về cổ văn, có giọng ung dung hồn nhiên.

Lưu Cơ thì lời hào phóng hùng hồn.

Còn Phương Hiếu Nhụ có khí tiết, được người đương thời rất trọng. Khi Yên Lệ Vương con thứ ba vua Thái Tổ muốn cướp ngôi của cháu là Huệ Đế, một vị hoà thượng khuyên: “Đến kinh đô xin đừng giết Phương Hiếu Nhụ; nếu giết thì giống người giữ đạo thánh hiền sẽ tuyệt mất”.

Yên Vương cướp ngôi rồi, sai Phương Hiếu Nhụ thảo chiếu lên ngôi, Nhụ không chịu. Yên Vương doạ giết cả 9 họ. Nhụ đáp: “Dẫu giết 10 họ cũng chẳng sao”. Yên Vương dí bút vào tay Nhụ, Nhụ viết lớn 4 chữ: “Yên tặc thoán vị” (giặc Yên cướp ngôi). Sau đó, 9 họ của Nhụ bị chu vi.

Thơ của Nhụ có giọng hùng tráng như thơ Tô Đông Pha, song không xuất sắc.

Cao Khải lời trong trẻo, diễm lệ mà tự nhiên, như bài Mai hoa:

梅 花

瓊枝只合在瑤臺，

誰向江南處處栽？

雪滿山中高士臥，

月明林下美人來。

寒依疏影蕭蕭竹，

春掩殘香漠漠苔。

自去何郎無好詠，

東風愁寂幾回開。

Mai hoa

Quỳnh chi chỉ hợp tại Dao đài,

Thuỳ hướng Giang Nam xứ xứ tài?

Tuyết mãn sơn trung cao sĩ ngoạ,

Nguyệt minh lâm hạ mỹ nhân lai.

Hàn y sơ ảnh tiêu tiêu trúc,

Xuân yểm tàn hương mạc mạc đài.

Tự khứ Hà lang, vô hảo vịnh,

Đông phong sầu tịch kỷ hồi khai?

Hoa mai

Cây quỳnh đáng ở chỗ tiên đài,

Trồng khắp Giang Nam bởi sức ai?

Cao sĩ nằm coi khi tuyết phủ,

Mỹ nhân đi ngắm lúc trăng soi.

Trúc nương bóng mát hiu hiu thổi,

Rêu phủ hương tàn lớp lớp rơi.

Một vắng chàng Hà[49] đề vịnh kém,

Ngày xuân hoa nở mấy phen rồi?

Bài Sơn trung biệt hữu có giọng cao khiết của phái tự nhiên mà tình, cảnh đủ cả:

山 中 別 友

一上香臺看落暉，

沙村孤樹晚依依。

老僧不出青山寺，

只有鐘聲送客歸。

Sơn trung biệt hữu

Nhất thượng hương đài khán lạc huy,

Sa thôn cô thụ vãn y y.

Lão tăng bất xuất thanh sơn tự,

Chỉ hữu chung thanh tống khách quy.

Trong núi biệt bạn

Lên chốn đài hương ngắm cảnh tà,

Xóm làng cây cối bóng la đà.

Sư già không thể lìa sơn tự,

Chỉ gióng hồi chuông để tiễn ta.

Trong bộ Tứ khố toàn thư chỉ yếu có đoạn phê bình ông: “Ông bắt chước Hán, Nguỵ thì như Hán, Nguỵ; bắt chước Lục Triều thì như Lục Triều; bắt chước Đường thì như Đường; bắt chước Tống thì như Tống; những sở trường của cổ nhân ông đều có đủ”.

Đó là sở trường mà cũng là sở đoản của ông vậy.

b. Phái phục cổ. Sau Cao Khải, thi nhân chỉ biết mô phỏng một cách nô lệ mà không biết biến hoá. Những nhà có danh là Lý Đông Dương 李東陽, Lý Mộng Dương 李夢陽, Hà Cảnh Minh  何景明. Họ đều phục cổ mà lại chỉ trích lẫn nhau. Họ chủ trương:

- lời phải cổ, nhã

- ý phải hùng

- phải dùng rất nhiều thực tự (tức danh từ, động từ, tĩnh từ).

Họ lấy những câu sau này của Đỗ Phủ làm tiêu chuẫn, những câu chắc nịch, nghe rất kêu:

五更鼓角聲悲壯，

三峽星河影動搖。

(Ngũ canh cổ dác[50] thanh bi tráng,

Tam giáp tinh hà ảnh động dao)

Năm canh còi trống nghe bi tráng

Ba núi tinh hà[51] bóng động lay.

萬里悲秋常作客，

百年多病獨登臺。

(Vạn lý bi thu thường tác khách,

Bách niên đa bệnh độc đăng đài)

Muôn dậm thương con quen ở khách,

Trăm năm nhiều bệnh một lên đài.

Trong phái họ, Vương Thế Trinh và Lý Phàn Long rất có danh vọng một thời. Cả hai đều sống ở đời Gia Tĩnh (1522-1566).

Tính tình của Lý thật quái dị. Ông cất một ngôi lầu gọi là Bạch Vân, có 3 từng. Từng cao nhất là chỗ ông ngâm vịnh, từng giữa để người ái thiếp ở, từng dưới để tiếp khách. Lầu xây ở giữa mặt hồ. Hễ khách lạ tới thăm thì ông thử tài khách đã, bắt làm một bài thơ. Nếu là hợp cách – cách nô lệ cổ nhân của ông – thì ông chèo thuyền ra đón; bằng không thì ông nói thẳng vào mặt: “Về đọc sách nữa đi, đừng bắt ta uổng công tiếp đón”.

Ông suốt ngày đêm đọc cổ thư, trên tường chỗ nào cũng dán đầy kiệt tác của cổ nhân. Lúc nào ông cao hứng muốn làm thơ thì ông triệt thang, không cho ai lên. Khổ tâm với thơ như vậy mà thơ cũng chẳng hay gì.

Vương là bạn thân của Lý. Từ khi Lý chết, Vương lên thay, lãnh chức minh chủ trên thi đàn suốt 20 năm. Thi nhân nào cũng trọng uy danh của ông; từ xưa chưa ai được người đương thời hâm mộ như ông. Nhưng đời sau thì chẳng ai thích thơ của ông cả.

c. Phái lãng mạng. Gần cuối đời Minh, phái lãng mạn xuất hiện, do Đường Dần 唐寅, Chúc Doãn Minh, Dương Thận dẫn đầu.

- Chúc Doãn Minh 祝允明 mê tửu sắc, đổ bác, hễ có tiền là họp bạn nhậu cho hết.

- Dương Thận 陽慎 còn quá tệ, đồi phế đến như cuồng, thường thoa phấn, tô son, ăn bận thành một ả liễu hoàn cầm giỏ đi hái hoa, cùng với các kỹ nữ nhởn nhơ ngoài phố, say sưa ca hát. Thơ ông rất đẹp song toàn là ngâm hoa vịnh nguyệt, nội dung kém lắm, như khúc hát dưới đây:

明月中天，

照見長江萬里船。

月光如水，

江水無波，

色與天連。

垂楊兩岸淨無煙，

沙禽幾處驚相喚。

絲纜停牽，

乘風直上銀河畔。

Minh nguyệt trung thiên,

Chiếu kiến trường giang vạn lý thuyền.

Nguyệt quang thuỷ,

Giang thuỷ vô ba,

Sắc dữ thiên liên.

Thuỳ dương lưỡng ngạn tĩnh vô yên,

Sa cầm kỷ xứ kinh tương hoán.

Ty lãm đình khiên,

Thừa phong trực thượng Ngân hà bạn.

Trăng tỏ trời yên,

Chiếu thẳng tràng giang vạn dặm thuyền.

Trăng sáng như nước,

Nước lặng như tờ,

Sóng với trời liền.

Đôi bờ không khói, liễu buông im.

Chim bãi mấy nơi kêu kinh động.

Ngừng kéo dây tơ,

Gió đưa lên thẳng bến Ngân đặng.

TÓM TẮT

1. Sử gia đời Minh ghi việc vụn vặt quá và không nhất tri. Vương Thế Trinh, Dương Thận, Hồ Ứng Lâm gọi là hơi có tài.

2. Cổ văn cũng ít bài xuất sắc, kém xa đời Đường và Tống. Tống Liêm. Lưu Cơ, Phương Hiếu Nhụ, Vương Thủ Nhân, Đường Thuận Chi, Vương Thế Trinh, Viên Hoàng Đạo, Quy Hữu Quang là những nhà có nhiều danh đương thời.

3. Thơ chia làm 3 thời kỳ:

a. Minh sơ, thi sĩ tuy mô phỏng cổ nhân mà còn có ít nhiều đặc sắc, biết biến hoá, như Tống Liêm, Lưu Cơ, Phương Hiếu Nhụ. Đa tài nhất là Cao Khải.

b. Khoảng giữa đời Minh, bọn phục cổ xuất hiện, chuyên nô lệ cổ nhân, chủ trương:

- lời phải cổ, nhã,

- ý phải hùng,

- phải dùng rất nhiều thực tự.

Lý Phàn Long và Vương Thế Trunh thay nhau làm minh chủ trên thi đàn ở thời Gia Tĩnh.

c. Gần cuối đời Minh, nổi lên phong trào lãng mạn. Thi nhân chuyên ngân hoa vịnh nguyệt, như Đường Dần, Chúc Doãn Minh, Dương Thận.

Hô hầu hết đều truỵ lạc, bất chấp dư luận, lễ nghi.

CHƯƠNG IV: TUỒNG VÀ TIỂU THUYẾT ĐỜI MINH

1. Tuồng:

a) Đặc điểm của tuồng đời Minh.

b) Tuồng đầu đời Minh - Tì bà ký.

c) Tuồng giữa đời Minh – Mẫu đơn đình.

d) Tuồng cuối đời Minh.

2. Tiểu thuyết:

a) Đặc điểm của tiểu thuyết đời Minh.

b) Tiểu thuyết anh hùng – Thuỷ hử

c) Tiểu thuyết lịch sử - Tam Quốc chí.

d) Tiểu thuyết thần quái – Tây du, Phong thần.

e) Tiểu thuyết diễm tình – Kim Bình Mai

g) Đoản thiên tiểu thuyết – Kim cổ kỳ quan.

1. TUỒNG

a. Đặc điểm của tuồng đời Minh.

Cổ văn và thơ đời Minh không cống hiến cho hậu thế được nhiều; trái lại, tuồng và tiểu thuyết là hai loại văn mới thì phát triển rất khả quan và làm vẻ vang cho văn học thời ấy.

Trong đời Nguyên, các nhà soạn tuồng phần nhiều là người phương Bắc, theo âm nhạc phương Bắc. Đến đời Minh, tuồng đã lan tràn tới phương Nam; âm nhạc phương Bắc không hợp với tai người phương Nam nên mới sửa đổi lại cách thức viết tuồng; do đó mới phân biệt ra Bắc khúc và Nam khúc. Trong loại Bắc khúc, tạp kịch thịnh nhất; trong Nam khúc, truyền kỳ thịnh nhất.

Tuồng là một loại mới, nên không bị phong trào phục cổ xâm chiếm; nhờ vậy mà các tác giả vẫn giữ được tinh thần sáng tác. Tuy nhiên, văn học vốn là phản ảnh của thời đại, giữa đời Minh, như trên chúng tôi đã nói, ngọn sóng lãng mạn thổi khắp Trung Quốc và tất nhiên là tuồng không thoát khỏi ảnh hưởng tai hại ấy.

Tuồng đời Minh còn truyền lại đến 2 - 3 trăm vở, giai tác cũng được vài chục.

b. Thời Minh sơ, tuồng Tì bà ký 琵琶記 nổi danh nhất.

Tác giả là Cao Minh 高明 sống ở giữa thế kỷ 14, đậu tiến sĩ, làm quan trong một thời gian rồi về ở ẩn; vua Minh Thái Tổ mộ tài, vời ra, ông cáo bệnh, từ chối. Minh Thái Tổ đọc Tì bà ký, khen:

“Tứ thư, ngũ kinh như ngũ cốc, nhà nào cũng phải có; Tì bà ký như sơn hào, hải vị, nhà phú quý nào mà thiếu nó được!”

Tuồng diễn truyện Sái Ung kết hôn với Triệu Ngũ nương, được vợ làm lụng vất vả nuôi cho ăn học, sau thi đậu trạng nguyên, cưới con một vị thái sư, quên hẳn người vợ tào khang khi trước.

Vợ ở nhà hết lòng nuôi cha mẹ chồng mà không tỏ lời gì oán chồng. Khi cha mẹ chồng đều chết, nàng ôm cây tì bà lên kinh tìm chồng, gặp chàng ở phủ quan thái sư. Chàng nhận ra vợ, từ đó lại đoàn viên.

Văn vở tuồng rất thanh nhã, nhiều đoạn đẹp đẽ mà đơn sơ như “bức thuỷ mạc vẽ hoa mai”; giọng lại lâm ly, ai nghe cũng sụt sùi khóc như khi đọc “Trần tình biểu” của Lý Mật vậy.

Đoạn dưới đây tả khi chồng phú quý ở kinh đô, vợ ở nhà phải ăn cám vì nghèo quá:

(商調過曲)(山坡羊)亂荒荒不豐稔的年歲，遠迢迢不回來的夫婿，急煎煎不耐煩的二親，輭怯怯不濟事的孤身。己衣盡典，寸絲不掛體。幾番拼死了奴身已，爭奈沒主公婆教誰看取。思之：虛飄飄命怎期？難捱，實丕丕，災共危！

(前腔)酸溜溜難窮盡的珠淚，亂紛紛難寬解的愁結，骨崖崖難扶持的病身，戰兢兢難捱過的時和歲。這糠我待不吃他呵，教奴怎忍飢？待吃他呵，教奴怎生吃？思量起來，不如奴先死，圖得不知他親死時。思之：虛飄飄命怎期？難捱，實丕丕，災共危！

(雙調過曲)(孝順兒)嘔得我肝腸痛珠淚垂，喉嚨尚兀自牢嗄住。糠呵!你遭礱,被椿杵篩你簸揚你,啮盡控持,好似奴家身狼狽,千辛萬苦皆經曆。苦人吃著苦味，兩苦相逢，可知道欲吞不去。

(前腔)糠和米本是相依倚，被簸颺作兩處飛。一賤一貴，好似奴家與夫婿，終無相見期。丈夫你便是米啊，米在他方沒處尋，奴家恰便似糠啊，怎的把糠來救得人飢餒？好似兒夫出去，怎的教奴供膳得公婆甘旨？

(Thương điệu quá khúc) (Sơn pha dương) Loạn mang mang bất phong nẫm đích niên tuế, viễn thiều thiều bất hồi lai đích phu tế, cấp tiên tiên bất nại phiền đích nhị thân, nhuyễn khiếp khiếp bất tế sự đích cô thân. Kỷ y tận điển, thốn ti bất quải thể. Kỷ phiên bính[52] tử liễu nô thân dĩ, tranh nại một chủ công bà giáo thùy khán thủ. Tư chi: hư phiêu phiêu mệnh nhẫm[53] kỳ? Nan nhai, thực phi phi, tai cộng nguy!

(Tiền xoang) Toan lựu lựu nan cùng tận đích chu lệ, loạn phân phân nan khoan giải đích sầu kết, cốt nhai nhai nan phù trì đích bệnh thân, chiến căng căng nan nhai quá đích thời hòa tuế. Giá khang ngã đãi bất khiết tha a, giao nô nhẫm nhẫn cơ ? Đãi khiết tha a, giao nô nhẫm sinh khiết? Tư lượng khởi lai, bất như nô tiên tử, đồ đắc bất tri tha thân tử thời. Tư chi: hư phiêu phiêu mệnh nhẫm kỳ? Nan nhai, thực phi phi, tai cộng nguy!

(Song điệu quá khúc) (Hiếu thuận nhi) Ẩu đắc ngã can tràng thống châu lệ thùy, hầu lung thượng ngột tự lao sá trụ. Khang a! Nị tao lung, bị thung xử si nị bá dương nị; khiết tận khống trì, hảo tự nô gia thân lang bái, thiên tân vạn khổ giai kinh lịch. Khổ nhân khiết trứ khổ vị, lưỡng khổ tương phùng, khả tri đạo dục thôn bất khứ!

(Tiền xoang) Khoang hoà mể bản thi tương y ỷ, bị bá dương tác lưỡng xử phi. Nhất tiện nhất quý, hảo tự nô gia dữ phu tế, chung vô tương kiến kỳ. Trượng phu nị tiện thị mễ a, mễ tại tha phương một xử tầm; nô gia cáp[54] tiện tự khang a, nhẫm đích bả khang lai cứu đắc nhân cơ nỗi? Hảo tự nị phu xuất khứ, nhẫm đích giáo nô cung thiện đắc công bà cam chỉ?

(Thương điệu quá khúc)[55] Loạn bời bời, năm lại mất mùa, xa dằng dặc, chồng lại chẳng về, cha mẹ chồng nóng nảy chẳng chịu đợi lâu, một mình yếu ớt chẳng làm được việc gì. Áo đã cầm hết, tấc vải chẳng dính mình. Mấy lần liều chết thân tôi, ngặt mình không làm chủ thân mình được vì còn cha mẹ chồng, ai đâu săn sóc? Nghĩ kỹ: mạng vật vờ, sống chết không kỳ hạn. Chịu không nổi, thực là gặp cảnh nguy lớn lao!

(Điệu trước) Nước mắt đỏ chua xót rỏ giọt khó hết được, lòng sầu rối bời bời khó cởi mở, xương gồ gồ khó đỡ được cái thân lắm bệnh, run lẩy bẩy khó chống nổi cho qua năm, tháng. Cám này ta không nuốt mi ư, sao chịu được đói? Nuốt mi ư? Nuốt sao cho trôi? Nghĩ lại, bất nhược ta nên chết trước để khỏi thấy cha mẹ chồng chết. Lại nghĩ: mạng vật vờ, sống chết không kỳ hạn. Chịu không nổi, thực là cảnh nguy lớn lao!

(Song điệu quá khúc) (Hiếu thuận nhi) Mửa ra, đau từng khúc ruột, nước mắt đỏ dòng dòng, cuống họng nghẹt cứng, khạt không ra. Cám à! Mi bị cối xay, lại bị chày đâm, người ta rây mi, quạt mi, nuốt hết mi, mi lại dội lên, mi cũng như ta, gặp cảnh bối rối, nghìn cay vạn đắng đều đã trải. Người khổ nuốt khổ vị[56], hai cái khổ gặp nhau, nên nuốt không được!

(Điệu trước) Cám với gạo, vốn nương tựa nhau, bị quạt ra hai nơi. Một hèn một sang cũng như tôi với chồng tôi, tới chết không gặp được nhau. Hỡi chàng, chàng là gạo, gạo ở xa, không biết đâu mà tìm; thiếp là cám, làm cách nào cám cứu được người khỏi chết đói? Cũng như chồng đi khỏi rồi, tôi làm cách nào cung cấp được thức ăn ngon cho cha mẹ chồng?

Lời lẽ đoạn đó, tuy kém văn hoa, song bình dị và thành thực, dễ cảm động hạng bình dân chất phác. Chính vì vậy mà tuồng đã được hoan nghênh nhiệt liệt.

Ngoài Tì bà ký còn 4 tuồng nữa đã làm biết bao khán giả rỏ lệ, tức tuồng Kinh thoa ký 荊釵記, Bái nguyệt đình 拜月亭, Lưu Trí Viễn 劉智遠 và Sát cẩu ký 殺狗記.

Ba tuồng trên đều kể tình cảnh của những cặp vợ chồng bị chia rẽ sau được sum họp, duy có tuồng cuối là thể tài khác hẳn. Một người mê bạn mà ghét em mà bạn thì toàn là bọn bất lương, rượu trà đàng điếm. Vợ người đó muốn khuyên chồng, giết một con chó rồi nói là lỡ giết người, xin chồng nhờ bạn bè đem chôn lén giùm. Bạn chồng làm lơ, người em lãnh việc. Từ đó người chồng biết tâm địa của bạn và hết lòng thương em.

c. Tới giữa đời Minh, nhiều văn nhân có tên tuổi bắt đầu soạn tuồng nên về phương diện văn nghệ, tuồng được nâng cao.

Hầu hết những tuồng thời ấy đều lãng mạn, nhất là tuồng Mẫu đơn đình của Thang Hiển Tổ. Thang đậu tiến sĩ làm ít lâu rồi từ chức, về vườn trước tác.

Tuồng Mẫu đơn đình là một kiệt tác, lãng mạn hơn Tây Tương ký, hơn cả René của Chateaubriand, Werther của Goethe và Tuyết hồng lệ sử của Từ Trẩm Á.

Một thiếu nữ họ Đỗ, nhân đọc thiên “Quan quan thư cư” trong kinh Thi rồi mơ màng mộng hoài xuân, tâm tình u uất. Bữa nọ nàng dạo chơi trong vườn hoa, mệt quá, về phòng nằm xuống thiêm thiếp[57], mộng thấy một thiếu niên tên là Liễu Mộng Mai, hai người yêu nhau, kết hôn nhau. Khi tỉnh mộng, nàng ngơ ngẩn, phát bệnh tương tư, tự vẽ hình của mình rồi chết, chôn trong một vườn hoa.

Liễu Mộng Mai lại là con người có thực. Một hôm nhân tránh gió tuyết mà vào trú chân trong vườn ấy, thấy bức vẽ của nàng, mê mẫn tâm thần, quyết chí ở lại, ngày đêm thắp hương khấn vái. Hồn nàng hiện về, người và ma quyến luyến, tư thông với nhau. Sau nàng được tái sinh, chàng thi đậu trạng và hai bên kết hôn.

Truyện vừa ly kỳ mà lời như gấm, nên ảnh hưởng vĩ đại đến thanh niên thời đó. Tương truyền một thiếu nữ đọc truyện đó, đau lòng quá đến nỗi đứt ruột mà chết! Một thiếu nữ khác, khi lâm chung, dặn cha mẹ liệm vở tuồng đó với nàng. Đủ biết thanh niên Trung Quốc thời ấy ủy mị đến bực nào!

Thang Hiển Tổ còn 3 tuồng nữa rất nổi danh và cũng lãng mạn là Nam Kha ký 南柯記, Tử thoa ký 紫釵記 và Hàm Đan ký 邯鄲記.

Chu Duy Chi trong cuốn “Trung Quốc văn nghệ tư trào sử học”, ví Thang với kịch gia bực nhất của Anh là Shakespeare. Cả hai đều sống một thời (Thang: 1550-1617), Shakespeare: 1564-1616), cả hai đều đa tài, lãng mạn, không chịu tự bó buộc trong những luật của phái cổ điển: Shakespeare thì phá luật Tam nhất trí, còn Thang bất chấp cả âm luật của tuồng, nói: “Ý ta tới đâu, ta theo tới đó, không kể lời chê bai của mọi người”.

d. Đến cuối đời Minh, các nhà soạn tuồng gọt đẽo lời văn quá, lại không chú trọng đến nội dung, vừa xa quần chúng, vừa mất tự nhiên và tuồng bắt đầu suy.

Tác phẩm đáng lưu truyền là vở Yến tử tiên 燕子笺 của Nguyễn Đại Thành 阮大鋮, cũng vẫn là một thiên tình sử lãng mạn. Chàng Đô Lương yêu một kỹ nữ tên là Hành Vân, sai vẽ một tấm hình hai người đứng chung. Vì một sự lầm lộn, bức hình ấy về tay nàng Phi Vân, con một vị quan. Phi Vân trông hình thấy một thiếu niên anh tuấn đứng chung với một người giống mình quá xúc động sinh tình, làm một bài từ, viết trên giấy hoa tiên, buộc vào chân chim én, thả đi. Chim én mang thơ lại đúng chỗ Đô Lương ở. Sau 3 người đều lưu lạc, rồi do những sự tình cờ mà gặp được nhau và Đô Lương cưới cả 2 nàng.

2. TIỂU THUYẾT

a. Đặc điểm của Tiểu thuyết đời Minh.

Trong những thời đại trước, tiểu thuyết Trung Quốc chỉ mới là phôi thai, qua đời Minh nó mới phát huy đầy đủ, phần kỹ thuật cao rộng, phần tư tưởng phong phú, mô tả khéo léo mà tình tiết chi ly. Bốn kỳ thư Thuỷ Hử truyện, Tam Quốc chí diễn nghĩa, Tây Du ký và Kim Bình Mai đáng được kể là những danh tác trên thế giới. Nhưng nếu theo quan niệm người Âu thì những tiểu thuyết ấy có những khuyết điểm: bố cục không rõ, thiếu tính cách nhất trí, nhân vật nhiều quá, tiểu tiết rườm quá.

Đại loại tiểu thuyết thời ấy có đặc điểm này là không rõ tên tác giả và cũng không biết ai soạn vào thời nào. Hầu hết là những truyện được truyền khẩu trong dân gian. Khi kể thì mỗi người tuỳ tài riêng của mình. Vì tiểu thuyết hồi xưa chỉ được coi là một loại văn du hý, nên người chép thường dấu tên mà những người đời sau tự ý sửa đổi, thêm bớt, có khi tới 5 lần, 7 lượt, làm mất hẳn bản sắc của nguyên cảo, thành thử mỗi tiểu thuyết không còn là công trình của một cây bút nữa[58]. Do đó, văn không đều, có đoạn hay, có đoạn kém và sự nghiên cứu tác giả là một việc rất khó khăn. Hiện nay các học giả Trung Quốc còn đương tìm tòi, chưa ai đồng ý với ai, có người cho Tam Quốc chí, Thuỷ Hử, Tây Du xuất hiện ở đời Nguyên, có người lại sắp nó vào đời Minh.

Chúng tôi theo Hồ Văn Dực, tác giả bộ “Tân trước Trung Quốc văn học sữ”, cuốn được dùng trong các trường Trung học ở Thượng Hải hồi 1940 mà đặt những tác phẩm ấy vào đời Minh, nhưng chúng tôi tưởng người đầu tiên soạn những bộ ấy phải ở đời Nguyên hoặc trước nữa, mà văn nhân đời Minh chỉ sửa lại cho nó thành hình thức bây giờ thôi.

Tiểu thuyết đời Minh chia làm 4 loại:

- tiểu thuyết anh hùng

- tiểu thuyết lịch sử

- tiểu thuyết thần quái

- tiểu thuyết diễm tình.

Dưới đây chúng tôi sẽ lần lượt xét từng loại một.

b. Tiểu thuyết anh hùng.

Trong loại này, phải kể trước hết bộ Thuỷ Hử 水滸. Tương truyền nguyên cảo bộ ấy của Thi Nại Am 施耐菴, hoặc La Quán Trung 羅貫中. Thi sống ở cuối đời Nguyên, còn La là học trò ông. Có lẽ Thi soạn rồi La sửa. Bản đầu tiên ấy giản lược lắm; đến triều Gia Tĩnh xuất hiện một bản khác, nội dung phong phú hơn; sau lại có một bản nữa nhan đề là “Trung Nghĩa Thuỷ Hử toàn thư” hoàn bị nhất, cộng 120 hồi.

Thuỷ Hử là một kiệt tác kể những việc xảy ra trong dân gian ở 2 đời Tống, Nguyên và có liên quan tới bọn anh hùng Lương Sơn Bạc[59]. Bốn mươi hồi trên, nghệ thuật rất cao, nhất là những hồi từ Lỗ Trí Thâm đại náo Ngũ Đài Sơn, Võ Tòng đả hổ, Tây Môn Khánh dan díu với Phan Kim Liên.

Tính tình và hành vi của bọn thảo dã anh hùng hiện rõ trên giấy, chi tiết lại ly kỳ, ai đọc cũng mê.

Kim Thánh Thán 金聖歎, một phê bình gia đại tài đời Minh cho rằng văn chương Trung Quốc không cuốn nào hơn bộ ấy.

Cũng trong loại tiểu thuyết anh hùng, ta nên kể thêm những bộ “Hậu Thuỷ Hử”, “Thuỷ Hử hậu truyện và Đãng Khấu chí  蕩寇志.

c. Tiểu thuyết lịch sử.

Được truyền tụng nhất là bộ Tam Quốc chí diễn nghĩa  三國志演義 của La Quán Trung. Ông sinh ở cuối đời Nguyên, trước sau soạn được 17 bộ tiểu thuyết lịch sử: Tuỳ Đường 隋唐, Phấn trang lâu 粉粧樓 …

Ông mượn tài liệu trong cuốn Tam Quốc chí của Trần Thọ rồi thêm vào những truyện cũ được lưu truyền trong dân gian mà soạn nên bộ ấy.

Bản lưu hành bây giờ không phải là nguyên cảo của ông mà đã bị một người họ Mao sửa đổi.

Chưa thấy bộ tiểu thuyết nào ảnh hưởng lớn dân gian bằng bộ Tam Quốc. Bất kỳ người Trung Hoa nào cũng nhớ ít nhiều đoạn trong đó. Tác giả cho Lưu Bị đại biểu nhà Hán, tả Tào Tháo thành một tên gian hùng, có ý muốn khuyên độc giả trung quân.

Tác phẩm không được toàn mỹ, kết cấu vụng về, tư tưởng nghèo nàn, đáng sắp vào loại lịch sử ký sự hơn là loại lịch sử tiểu thuyết. Người ta có thể trách La Quán Trung cho Lưu Bị khóc nhiều quá, không ra vẻ một minh chúa, còn Quan Vũ thì kiêu căng, quá cố chấp… Song ai cũng phải nhận nhiều đoạn rất cảm động làm phấn khởi người đọc, như đoạn Lưu Bị ba lần đến thảo lư vời Gia Cát Lượng, đoạn tả trận Xích Bích…

Ta nên kể thêm những bộ sau này, tuy kém Tam Quốc nhưng cũng có danh: Tây Chu diễn nghĩa 西周演義[60], Đông Chu liệt quốc 東周列國, Tàn Đường ngũ đại diễn nghĩa 残唐五代演義…

d. Tiểu thuyết thần quái.

Loại này khá thịnh ở đời Minh.

La Quán Trung có bộ Bình yêu truyện 平妖傳.

Ngô Nguyên Thái có bộ Thượng động bát tiên truyện.

Nổi danh nhất là 2 bộ Tây Du ký 西遊記 và Phong Thần 封神.

Tây Du ký của Ngô Thừa Ân 吳承恩 soạn. Ông sống ở đời Gia Tĩnh, văn hay chữ tốt, nhà nghèo, không con, trước tác được nhiều mà di cảo thất lạc hết.

Bộ ấy là một kỳ thư bảo tồn được nhiều thần thoại của Trung Quốc. Tài liệu rút trong bộ “Đường Tam Tạng thủ kinh thi thoại” ở đời Nguyên; ông dùng sức tưởng tượng cực kỳ phong phú và lời văn diễm lệ để tô điểm thành một trường thiên tiểu thuyết rất lý thú, tả bọn Đường Tam Tạng (tức Huyền Trang) và Tôn Hành Giả qua Tây Trúc thỉnh kinh, gặp 81 tai nạn quái dị, rùng rợn. Truyện có chỗ vui vẻ, có chỗ mỉa mai, chỗ dạy đời, lối nào cũng thành công.

Phong Thần (chưa rõ tác giả) kể truyện Chu Vũ Vương diệt vua Trụ; tuy kém Tây Du về phương diện nghệ thuật nhưng cũng ly kỳ, có danh.

e. Tiểu thuyết diễm tình.

Tác phẩm vĩ đại nhất là Kim Bình Mai[61] 金平梅. Tương truyền tác giả là Vương Thế Trinh. Thuyết ấy chưa đáng tin. Chắc một văn nhân nào đó muốn phúng thích giai cấp sĩ phu hủ bại ở đương thời, nên soạn ra rồi lại ẩn danh[62].

Toàn bộ gồm 100 hồi, nội dung lấy truyện Tây Môn Khánh dan díu với nàng Kim Liên làm cốt rồi tả nhân tình, thế thái cùng những đồi phong bại tục của bọn thượng lưu. Tình dục và nhục cảm được mô tả chi ly đến nỗi Emile Zola[63] ở Pháp có đọc tới cũng phải sợ.

Như trên chúng tôi đã nói, xã hội thời đó vô cùng lãng mạn, lối văn ấy được hoan nghênh nhiệt liệt. Người đời sau có kẻ chê dâm thư, có kẻ khen là tả chân, răn đời. Theo thiển kiến, tác giả phải dấu tên, có lẽ cũng vì đã tự nhận thấy rằng bộ Kim Bình Mai có tính cách “phúng nhất nhi khuyến bách”[64]. Nếu tác giả quả có ý răn đời thì thêm những đoạn tả nhục dục một cách quá tỉ mỉ làm chi, tỉ mỉ hơn cả cuốn L’amant de Lady Chatterley của Lawrence? Những nhà cầm quyền Trung Quốc gần đây cũng nghĩ vậy nên đã kiểm duyệt gắt gao, chỉ cho phát hành một bản trong đó những đoạn miêu tả táo bạo quá bị cắt bỏ hết[65].

Những bộ Ngọc Kiều Lý 玉嬌李, Tục Kim Bình Mai, Cách liêm hoa ảnh 隔廉花影 cũng đều là dâm thư mà văn chương lại hủ lậu. Đáng giới thiệu chỉ có ít bộ như Hảo cầu truyện 好逑傳, Ngọc Kiều Lê 玉嬌犁 và Bình sơn lãnh yến 平山冷燕 mà các cụ hồi xưa ở nước ta rất thích đọc. Những tiểu thuyết ấy cũng tả mối tình giữa tài tử giai nhân, nghệ thuật khá.

g. Đoản thiên tiểu thuyết.

Đoản thiên tiểu thuyết đời Minh cũng bắt đầu thịnh, hầu hết là kể những việc cũ đời Tống và Nguyên.

Phùng Mộng Long 馮夢龍 viết 3 bộ Tam ngôn 三言 tức là Dụ thế minh ngôn  喻世明言, Cảnh thế thông ngôn 警世通言 và Tỉnh thế hằng ngôn 醒世恆言.

Một tác giả khác soạn 2 bộ Lưỡng phách 两拍.[66]

Sau Bão Ủng đạo nhân 抱甕道人[67] lựa những truyện hay nhất trong năm bộ ấy mà soạn bộ Kim cổ kỳ quan 今古奇觀. Chắc độc giả nào hồi nhỏ cũng say mê khi đọc bộ ấy, hoặc oán giận kẻ bạc tình đã làm cho Đỗ Thập nương phải liệng những rương châu bảo xuống dòng nước, hoặc mừng chung với anh hàng dầu khờ khạo mà lại chiếm được hoa khôi…

TÓM TẮT

1. Tuồng đời Minh rất thịnh và chia làm 2 loại: Bắc khúc và Nam khúc.

- Hồi Minh sơ, Cao Minh nổi danh nhờ bộ Tì bà ký, một vở có tính cách luân lý và rất cảm động.

- Tới giữa đời Minh, tuồng lãng mạn xuất hiện rất nhiều. Tuồng Mẫu đơn đình của Thang Hiển Tổ đã ảnh hưởng tai hại đến tinh thần thanh niên Trung Quốc.

- Đến cuối đời Minh, tuồng suy, nội dung kém, vừa xa quần chúng vừa mất tự nhiên.

2. Tiểu thuyết có những đặc điểm sau này:

-  mô tả khéo léo

- tưởng tượng phong phú

- tác giả thường không rõ là ai và mỗi tác phẩm được nhiều người đời sau sửa chữa, thêm bớt.

* Có 4 loại tiểu thuyết:

- tiểu thuyết anh hùng như Thuỷ Hử của Thi Nại Am.

- tiểu thuyết lịch sử như Tam Quốc chí của La Quán Trung, Đông Chu, Tây Chu…

- tiểu thuyết thần quái như Tây Du ký của Ngô Thừa Ân và Phong thần diễn nghĩa.

- tiểu thuyết diễm tình, phần nhiều là dâm thư như Kim Bình Mai.

* Về đoản thiên tiểu thuyết nên kể bộ Kim cổ kỳ quan của Bão Ủng đạo nhân.

CHƯƠNG V: VĂN TRÀO ĐỜI THANH (1616-1911)

1. Đời Thanh.

2. Văn trào đời Thanh.

a) Đời Thanh là thời kỳ phục hưng của văn học.

b) Đầu đời Thanh không có khuynh hướng nào rõ rệt.

c) Cuối đời Thanh có phong trào tả thực và dịch thuật.

1. ĐỜI THANH

Dân tộc Mãn Châu thống trị dân tộc Trung Hoa trong 3 thế kỷ (1616-1911). Mới đầu nhiều vị anh hùng nổi lên chống cự, phá cái ách trồng lên cổ họ, như Trịnh Thành Công tung hoành ở duyên hải miền Giang Nam, Chiết Giang; một số người khác, cũng khí tiết, song biết thời cơ khó vãn cứu, bỏ cả gia sản, dắt díu nhau qua nước ngoài, như Mạc Cửu sang lập nghiệp ở Hà Tiên.

Nhưng rồi lần lần người Trung Hoa cũng quen với chế độ mới.

Đầu đời Thanh, có những vị anh hùng như Khang Hi, Càn Long, vừa giỏi võ bị, vừa trọng văn hóa nên Trung Quốc rất thịnh. Họ chinh phục hết các dân tộc ở chung quanh, mở rộng đất đai, gia tăng uy thế.

Họ vừa khôn khéo hơn các vua đầu đời Nguyên, mở nhiều khoa thi để thu dùng những kẻ sĩ, vừa vô cùng cương quyết, thẳng tay đàn áp những kẻ chống cự với họ hoặc chê bai họ (70 người chết chỉ vì cuốn Minh sử 明史 có phạm điều huý kị của tiền thế nhà Thanh).

Một mặt họ hạ lệnh toàn quốc phải cạo tóc, gióc bím, ăn mặc theo người Mãn; một mặt họ khuếch trương công việc văn hóa, như soạn bộ Khang Hi tự điển (đầy đủ nhất từ trước đến thời ấy) và bộ Tứ khố toàn thư[68] 四庫全書.

Từ sau đời Càn Long (gần cuối thế kỷ 18) loạn kế tiếp nhau nổi lên (giặc Bạch Liên giáo, giặc Bát Quái giáo…) và nhà Thanh bắt đầu suy.

Rồi đến đầu thế kỷ 19 lại thêm cái hoạ bị người Âu xâm lược. Triều đình Mãn Thanh tỏ ra bất lực, chịu hết nhục này đến nhục khác; mới cắt nhường Hương Cảng cho Anh sau vụ Nha phiến chiến tranh (1840), lại phải ký hoà ước Thiên Tân (1858) rồi điều ước Bắc Kinh (1860).

Từ đó, nào Anh, nào Pháp, nào Đức, nào Ý… cả đến Nhật Bản nữa, đều hùa nhau xâu xé Trung Quốc, mỗi nước chiếm một khu vực, cướp lần lần những tài nguyên, áp bức nhà Thanh đủ điều và triều đình Mãn Thanh phải nuốt hận mà nhận hết.

Dân gian nổi lên phản kháng. Mạnh nhất là bọn Thái Bình thiên quốc do Hồng Tú Toàn cầm đầu, chiếm được già nửa Trung Nguyên; sau Tăng Quốc Phiên dẹp được nhờ sự giúp đỡ của Tây Phương.

Cuộc biến động ấy vừa yên thì tiếp ngay tới cuộc vận động duy tân của Khang, Lương (tức Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu). Phái này rất ôn hoà, chỉ đòi cải lương chế độ, chưa muốn lật đổ nhà Thanh. Tây thái hậu cầm hết quyền bính thời ấy, độc đoán, mê muội quá, không chịu nghe họ, bắt giam vua Quang Tự, người ủng hộ phong trào duy tân, rồi giết nhà cách mạng. Trong sử gọi vụ đó là vụ chính biến năm Mậu Tuất (1898).

Ba năm sau (1901), Tây thái hậu muốn dùng bọn quyền phỉ[69] để chống với các nước phương Tây. Tay không chống sao nổi với súng, nên phải thất bại và liên quân 8 nước xông thẳng vào cung điện ở Bắc Kinh, đốt phá, cướp bốc. Nhà Thanh phải ký hoà ước Tân Sửu, cho quân 8 nước được quyền đóng trong các sứ quán của họ ở kinh đô. Thế là 8 mũi nhọn đã kề sẵn trên trái tim Trung Quốc. Từ đó liên quân muốn đòi gì mà Mãn Thanh chẳng phải nhường?

Sĩ phu trong nước phẫn uất vô cùng, toàn dân chỉ muốn lật đổ triều đình. Một đảng cách mạng nổi lên do Tôn Văn và Trương Bỉnh Lân cầm đầu. Đến ngày song thập (mùng 10 tháng 10) năm Tân Hợi, dân quân của đảng dấy binh ở Võ Xương, các nơi đều hưởng ứng, vua Phổ Nghi nhà Thanh phải thoái vị.

2. VĂN TRÀO ĐỜI THANH

Văn học đời Thanh có 3 đặc điểm:

a. Đời Thanh là thời kỳ phục hưng và rất thịnh của văn học. Hồi Thanh sơ, Trung Quốc được bình trị trên một thế kỷ, các hoàng đế như Khang Hi, Càn Long rất trọng văn học. Trong hoàn cảnh thuận tiện ấy, văn nghệ phát triển mạnh mẽ về lượng và phẩm. Từ thơ, phú đến tuồng, tiểu thuyết loại nào cũng có nhiều giai tác. Ta có thể nói văn học đời ấy “tập đại thành”[70] những thời trước.

b. Hồi Thanh sơ, chưa có một khuynh hướng nào rõ rệt trên văn đàn. Tuy về cổ văn, biền văn, thơ, từ (mà người ta gọi là văn học chính thống, để đối với với tuồng và tiểu thuyết là những loại phát sinh sau này), người ta không tìm ra được thể nào mới, vẫn giữ những thể của Hán, Đường, Tống…, song đó cũng không phải là một phong trào phục cổ vì tác giả nào cũng có một chủ trương riêng và ít nhiều sáng tác. Người thì cho văn thơ phải trọng thực dụng, người thì bảo phải theo chủ trương duy mỹ; kẻ tả chân, kẽ lãng mạn…

Nhờ tinh thần tự do đó, văn học rực rỡ muôn vẻ, từ đời Đường, chưa thấy đời nào bằng.

c. Đến cuối đời Thanh, khi súng nổ ở Thiên Tân, Bắc Bình và quân lính các cường quốc Âu châu giày xéo Trung Quốc, hãm hiếp nhân dân, các sĩ phu trong nước mới thấy lối văn “tám vế” và ngâm hoa vịnh nguyệt là nguy hại, thấy khoa học phương Tây là vạn năng, cả Tứ Thư, Ngũ Kinh không ích lợi bằng một định thức để chế thuốc nổ, họ bèn ùa nhau bài xích lối học từ chương mà cổ xuý lối văn học thực tiễn, hoặc tả chân hoặc khảo cứu. Thế là cái nền tảng 3000 năm văn học Trung Hoa bắt đầu lung lay.

Người phương Tây đặt chân lên Trung Quốc từ đời Nguyên. Tới đời Minh, văn nhân Viên Hoàng Đạo thường giao du với giáo sĩ châu Âu như Matheus Ricci, và những sách Toán học, Thiên văn học đã được dịch ra Hoa văn. Vua Khang Hi nhà Thanh còn giao cho một người phương Tây là Ferdinand Verbiest giữ một chức vụ quan trọng trong Khâm thiên giám.

Nhờ những tiếp xúc đó, học giả hồi Thanh sơ tập được tinh thần thực tiễn, dùng thái độ khách quan để sưu tầm tài liệu, chiêm nghiệm, nghiên cứu về sử học, triết học.

Song, phải đợi đến hậu bán thế kỷ 19 mới thành một phong trào tả thực. Nhiều nhà văn có tâm huyết như Nghiêm Phục 嚴復 và Lâm Thư 林紓, tuy không biết tiếng Anh, tiếng Pháp, mà cũng dịch những sách phương Tây để giới thiệu với quốc dân. Lâm Thư chỉ nghe một người bạn kể cho truyện La Dame aux Camélias của A. Dumas rồi dịch ra cổ văn. Sự thật, công việc đó gọi là phóng tác thì đúng hơn là dịch thuật. Dân tộc Trung Hoa từ trước chỉ quen thưởng thức những hải đường, phù dung của mình, nay được thấy những hoa lạ của phương Tây, trầm trồ khen ngợi và say mê ngắm nghía. Những dịch giả đó được hoan nghênh nhiệt liệt và chính họ đã có công sửa soạn cuộc cách mạng không tiền trong văn học Trung Quốc ở đầu thế kỷ này.

TÓM TẮT

1. Hồi Thanh sơ, Trung Quốc cực thịnh: nước bình trị, đất đai khuếch trương, văn học phục hưng. Các hoàng đế như Khang Hi, Càn Long, tuy đàn áp kịch liệt các người phản đối triều đình, song rất trọng văn hóa, sai soạn những bộ Khang Hi tự điển, Tứ khố toàn thư.

Loại văn nào cũng phát triển mạnh mẽ, và tác giả nào cũng có tinh thần sáng tác. Thời ấy chưa có khuynh hướng nào rõ rệt, ta có thể nói văn học Thanh sơ tập đại thành những thời trước.

2. Đến cuối đời Thanh, các sĩ phu thấy các nước phương Tây nhờ khoa học mà hùng cường rồi uy hiếp Trung Quốc, lấy đó làm nhục, muốn cứu quốc, hăng hái đả đảo lối học từ chương và cổ xuý lối văn thực tiễn.

Một mặt họ dùng tinh thần khách quan để nghiên cứu cổ văn hóa của họ, một mặt dịch những tác phẩm của Tây phương, tìm một con đường mới cho văn hóa. Do đó phong trào tả thực phát triển bồng bột.

CHƯƠNG VI: VĂN HỌC CHÍNH THỐNG ĐỜI THANH

1. Biền văn.

2. Cổ văn.

3. Thơ.

a) Thơ Thanh so với thơ Đường.

b) Vương Sĩ Trinh.

c) Viên Mai.

d) Hoàng Cảnh Nhân.

4. Từ.

1. BIỀN VĂN

Biền văn, sau đời Đường rất suy, đến bây giờ lại phục hưng. Hồi Thanh sơ, có Trần Duy Tùng  陳維崧 là một tay cự phách. Bức thư Đáp Chu Thọ Vương 答周壽王 của ông rất được thưởng thức.

Tới đời Càn Long, Gia Khánh, Viên Mai 袁枚 (1716-1797) và Ngô Tích Kỳ 吾錫麒 đứng đầu nhóm “bát gia”[71]. Viên luận điệu tung hoành còn Ngô tình ý thanh nhã. Họ tuy chú ý đến luật lệ của thể biền song vẫn trọng nội dung tức tư tưởng và tình cảm. Họ nói: “Biền văn lấy sự đạt ý rõ việc làm quý…, cũng giống như tản văn vậy”.

Uông Trung 汪中 dùng một lối mới, nữa biền nửa tản, vừa đẹp đẽ, du dương, vừa dễ phổ biến tư tưởng. Lương Khải Siêu sau này thường bắt chước dùng thể đó.

Những bài biền văn dưới đây còn được lưu truyền đến bây giờ: Tứ khố toàn thư tiến trình biểu  四庫全書進呈表 của Kỷ Quân 紀昀[72], Dữ Tưởng Thiều sinh thư 與蔣苕生書 của Viên Mai và Tự tự 自敘 của Uông Trung.

2. CỔ VĂN

Mỗi nhà chủ trương một khác:

* Tiền Khiêm Ích 錢謙益 (1582-1664) bị sĩ phu đương thời khinh rẻ vì ông hàng nhà Thanh. Ông trọng cổ văn mà không nô lệ cổ nhân, cho cho văn thời nào cũng phải theo quy tắc “Văn tòng tự thuận” (văn thì xuôi, chữ thì thuận).

* Chu Di Tôn 朱彝尊 (1629-1719) chủ trương văn cần nhất phải thành thực: “Tôi viết văn không lập cách trước, chỉ kể điều mình muốn nói, hễ lời đạt được ý thì thôi”. Chỗ khác ông tuyên bố: “Thơ và từ đừng bắt chước danh gia nào, văn cũng đừng theo đại gia nào, có vậy thì văn mới may ra được truyền lại sau… Nhưng tôi làm như thế không phải vì danh đâu…, tôi chỉ thành thực thôi”.

* Nguỵ Hi 魏禧 (1624-1670) chuyên nghị luận, bút pháp mạnh mẽ, ảnh hưởng lớn ở đương thời.

* Cố Viêm Vũ 顧炎武 (1613-1682) trọng thực dụng. Ông chỉ trích bệnh mô phỏng và khuyên nếu văn không quan hệ với nghĩa lý hoặc việc đương thời thì đừng viết.

* Hoàng Tông Hi 皇宗羲 (1609-1695) sở trường về tự sự. Theo ông tự sự phải phong vận, không nên khô khan và nghệ thuật tự sự cũng giống nghệ thuật viết tiểu thuyết. Ông nói: “Những truyện Bá Di, Mạnh Tử, Khuất Nguyên, Giả Nghị… của Tư Mã Thiên làm cảm động người đọc là nhờ có phong vận. Văn tuy lấy lý làm chủ, song thiếu tình thì lý cũng rỗng”.

* Sau ông, Tăng Quốc Phiên 曾國藩 (1811-1872), một chính trị gia, lập thuyết “cứng, mềm” trong văn chương. Văn cứng tức là hùng mạnh, quái lạ, có cái đẹp riêng của nó mà văn mềm nghĩa là bóng bảy, du dương cũng có cái duyên riêng.

* Ta nên kể thêm Lâm Thư 林紓 một nhà dùng cổ văn để dịch tiểu thuyết Âu Tây. Nhiều người phê bình cho những phóng tác của ông còn hay hơn nguyên tác Anh, Pháp…

3. THƠ

a. Thơ Thanh sơ với thơ Đường.

Bàn về thơ Trung Quốc, ai cũng nghĩ ngay đến thơ Đường và quên hẳn thơ thời khác. Thơ Đường muôn vẽ rực rỡ thật; Lý, Đỗ là mặt trăng, mặt trời trên thi đàn Trung Hoa thật, song thơ Thanh cũng không kém thơ Đường bao nhiêu.

Trong đời Thanh, cổ văn hóa Trung Hoa kết thúc và tiếp xúc với tân văn hóa, bao nhiêu cái đẹp trong văn học cổ truyền hiện lên, huy hoàng, xán lạn trong non 3 thế kỷ.

Sở dĩ các học giả Trung Quốc trọng Đường khinh Thanh chỉ vì thơ từ Lục Triều bước qua Đường, như đương ở trên cánh đồng bằng phẳng mà vọt lên một ngọn núi cao, làm ai cũng phải chú ý tới; và sau này, đến đời Thanh, tuy xuất hiện một ngọn núi văn học cao gần bằng ngọn ấy, cũng không ai để ý đến nữa.

Lại thêm, tuồng và tiểu thuyết đời Đường chỉ mới là những con lạch nhỏ, qua Minh và Thanh biến thành những trường giang, phản chiếu muôn màu sắc mới lạ, nên người ta lại càng trầm trồ khen hai loại ấy mà quên loại văn chương chính thống là thơ, từ, biền văn, cổ văn.

Đọc văn học sử Trung Quốc, tôi thường thấy nhiều học giả mạt sát cổ văn học đời Thanh; duy có Dung Thiệu Tổ là tránh khỏi thiên kiến ấy và phán đoán một cách xác đáng. Ông viết trong cuốn “Trung Quốc văn học sử đại cương”:

“Các loại văn học đã có trong những thời trước, như phú đời Hán, biền văn Lục Triều, cổ văn đời Đường, Tống, thơ đời Đường, từ đời Tống, tuồng đời Nguyên, tiểu thuyết đời Minh, bất kỳ loại nào, tới đời Thanh cũng được tôn trọng trên văn đàn và cũng xuất sắc hơn những thời trước. Tác giả đời Thanh không mô phỏng hẹp hòi; cá tính của mỗi nhà cùng tinh thần của thời đại đều được khắc sâu trên tác phẩm của họ. Tóm lại thời ấy kết thúc văn học các thời trước”.

Trên kia, về cổ văn và biền văn, ta đã thấy mỗi nhà có một quan niệm riêng. Về thơ và từ ta lại cũng phải nhận rằng tác giả nào cũng có vài phần đặc sắc…

Hai thi hào nổi danh nhất là Vương Sĩ Trinh và Viên Mai.

b. Vương Sĩ Trinh 王士楨 chủ trương thơ phải có thần vận, nghĩa là lời và điệu phải cao nhã, thanh tân.

Ông tự là Di Thượng 貽上, hiệu Nguyễn Đình 阮亭, tự xưng là Ngư Dương sơn nhân 漁洋山人 (1631-1711), rất chê bọn thi nhân đương thời mô phỏng giọng thật thà, quá bình dị của thơ Tống. Ông lập thành một phái riêng, được nhiều người theo. Thơ ông tình ý hàm súc, lời lẽ điêu luyện, nhưng có tật dùng nhiều tiếng lạ, điển lạ.

* Đối lập với ông có Triệu Chấp Tín 趙執信, Thẩm Đức Tiềm 沈德潛 và Viên Mai 袁枚.

Triệu chủ trương thuyết thanh điệu, cho thơ hay là nhờ nhạc của nó.

Thẩm đề xướng thuyết cách điệu, bảo “thơ quý ở tính tình mà cũng trọng phép tắc. Loạn tạp không có phép tắc, không phải là thơ”.

c. Viên Mai phản đối Thẩm, chủ trương thuyết tính linh, đại ý nói: “Thơ là biểu hiện tính tình của mỗi người… nếu tự bó buộc theo đúng Đường, Tống thì trong lòng mình không còn tính tình gì riêng và như vậy là làm mất cái bản ý của thơ”. Lời đó xác đáng.

Ông chê thơ đương thời có 3 bệnh:

- bệnh thứ nhất là dùng điển nhiều quá, thành thử bài thơ đầy tử khí mà tác giả lại lấy đó tự khoe là học rộng.

- bệnh thứ nhì là thiếu uẩn súc, tác giả cứ nói thẳng ruột ngựa mà lại tự khoe là thành thực.

- bệnh thứ ba là quá chú trọng đến thanh điệu, lấy bằng, trắc mà định giá trị của thơ.

Ông đứng đầu phái Giang Tả, danh tiếng vang lừng trong đời Càn Long.

Ông tự là Tử Tài 子才, hiệu Giản Trai 簡齋 đời gọi ông là Tuỳ Viên tiên sinh 隨園先生 (1716-1797), tính tình rất mực phong nhã, đôi khi phóng đãng. Văn thơ, loại nào ông cũng thành công.

Có người phê bình ông:

其人與筆两風流

紅粉青山伴白頭

(Kỳ nhân dữ bút lưỡng phong lưu,

Hồng phấn thanh sơn bạn bạch đầu).

Ý muốn nói: thơ văn ông cũng phong lưu như ông, ông thì bạc đầu mà bạn với má hồng, núi xanh.

Người khác khen rằng:

古今止此數枝筆

怪哉君以一手持

(Cổ kim chỉ thử sổ chi bút[73],

Quái tai, quân dĩ nhất thủ trì)

nghĩa là: Xưa nay chỉ có vài cây bút đó (Lý, Đỗ, Hàn, Liễu, Âu, Tô…) mà lạ thay, một tay ông cầm hết! (ông có đủ tài của các nhà đó).

Dưới đây chúng tôi xin trích dịch một bài thơ cách điệu tự do, ý tưởng tân kỳ và hai bài tươi nhã, phóng dật của ông:

Ông học đạo trường sinh. Một người bạn tặng ông một cuốn kinh luyện đan, ông nhìn bản đồ trong sách, cao hứng viết nên bài này, giọng đùa cợt, ngạo mạn:

丹 涇 圖

盤古忽然死，

洪荒人一驚。

神農欲救之，

嘗草口不停。

伏羲欲救之，

畫卦，講說，口咿嚶。

惟有黃帝聰明展然笑，

將人成仙自有道。

……

我觀君圖，勸君珍秘枕中寳，

莫教此義被天知，

恐十二萬年天不老。

Đan kinh đồ

Bàn Cổ hốt nhiên tử,

Hồng hoang nhân nhất kinh.

Thần Nông dục cứu chi,

Thường thảo khẩu bất đình.

Phục Hi dục cứu chi,

Hoạch quái, giảng thuyết, khẩu y anh.

Duy hữu Hoàng đế thông minh triển nhiên tiếu,

Tương nhân thành tiên tự hữu đạo.

…..

Ngã quan quân đồ, khuyến quân trân bí chẩm trung bảo,

Mạc giao thử nghĩa bị thiên tri,

Củng thập nhị vạn niên thiên bất lão.

Bản đồ kinh luyện đan

Bàn Cổ[74] hốt nhiên chết,

Người Hồng hoang[75] hoảng hồn.

Thần Nông[76] muốn cứu sống,

Nếm cỏ miệng không ngừng.

Phục Hi[77] muốn cứu sống,

Vẽ, giảng bát quái, miệng thì thầm.

Chỉ có Hoàng Đế[78] thông minh, cười toe toét,

Làm người thành tiên, tự có đạo.

……

Tôi coi bản đồ, khuyên ông giữ kỹ trong gối báu,

Đừng để phép đó bị Trời hay,

Sợ mười hai vạn năm, Trời bất lão[79].

春 日 雜 詩

千枝紅雨萬重烟，

畫出詩人得意天。

山上春雲如我懶，

日高猶宿翠微顛。

Xuân nhật tạp thi

Thiên chi hồng vũ vạn trùng yên,

Họa xuất thi nhân đắc ý thiên.

Sơn thượng xuân vân như ngã lãn,

Nhật cao do túc thúy vi điên.

Ngày xuân

Mưa tươi ngàn nhánh khói muôn trùng,

Vẽ lúc thi nhân đắc ý tung.

Chót núi mây xuân lười giống tớ,

Ngủ ngon quên cả bóng dương hồng.

(Vô danh dịch)[80]

起 早

起早殘燈在

門關落日遲。

雨來蟬小歇，

風到柳先知。

借病常辭客，

知非又改詩。

蜻蜓無賴甚，

飛滿鳥花枝。

Khởi tảo

Khởi tảo tàn đăng tại,

Môn quan lạc nhật trì.

Vũ lai thiền tiểu yết,

Phong đáo liễu tiên tri.

Tá bệnh thường từ khách,

Tri phi hựu cải thi.

Tinh đình vô lại thậm,

Phi mãn điểu hoa chi[81].

Dậy sớm

Dậy sớm đèn chưa tắt,

Tối lâu lại cửa gài.

Mưa rơi ve lẳng lặng,

Gió tới liễu lung lai.

Tránh khách thường xưng bệnh,

Sửa thơ biết chửa hay.

Chuồn chuồn liều lĩnh qua,

Hoa rụng khiến chim bay.

d. Ngoài những nhà đó ra, ta nên kể thêm:

- Tưởng Sĩ Thuyên 蔣士銓 thi sĩ kiêm kịch gia.

- Triệu Dực 趙翼 thơ có giọng nghị luận vui vẻ.

- Hoàng Cảnh Nhân 黄景人 tự là Trọng Tắc 仲則 tài khí phóng dật, vừa theo thuyết tính linh của Viên Mai, vừa theo thuyết thần vận của Vương Sĩ Trinh. Ông nghèo lại gặp những bước chẳng may, suốt đời cùng khổ, gần như cuồng, chết hồi 35 tuổi (1749-1783).

Ông có giọng bi đát mà hùng tráng, rất cảm lòng người. Có người phê bình thơ ông là “trùng mùa thu nuốt sương, hạc có bệnh mà múa gió”.

Trong bài vịnh một đêm trừ tịch, ông có câu:

汝輩何知吾自悔，

枉拋心力作詩人。

(Nhữ bối hà tri ngô tự hối,

Uổng phao tâm lực tác thi nhân)

Bọn trẻ biết đâu ta tự hối,

Uổng đem tâm sự để làm thơ.

Ông oán hận đời thi sĩ của ông như Baudelaire bên Pháp, J. Leiba bên ta vậy và mệnh bạc của ông đã hiện rõ trong 2 câu ấy.

Bài dưới đây vô cùng trầm thống:

途 中 遘 病 頗 劇，愴 然 作 詩

搖曳身隨百丈牽，

短檠孤照病無眠。

去家已過三千里，

墜[82]地今將二十年。

事有難言天似海，

魂應盡化月如烟。

調糜量水人誰在?

況值傾囊無一錢。

Đồ Trung cấu bệnh phả kịch, sảng nhiên tác thi

Dao duệ thân tuỳ bách thượng khiên,

Đoản kình cô chiếu bệnh vô miên.

Khứ gia dĩ quá tam thiên lý,

Truỵ địa kim tương nhị thập niên,

Sự hữu nan ngôn, thiên tự hải,

Hồn ưng tận hóa, nguyệt như yên.

Điều mi, lượng thủy nhân thùy tại?

Huống trị khuynh nang vô nhất tiền.

Giữa đường mắc bệnh hơi nặng, bùi ngùi làm thơ

Run rẩy lết đi vịn sợi căng[83],

Đèn xanh chẳng ngủ, lẻ loi nằm.

Xa nhà đã quá ba ngàn dặm,

Rốt đất nay gàn hai chụt năm.

Tâm sự khôn bày, trời tựa biển,

Linh hồn nên hoá, khói như trăng.

Thuốc thang, cơm cháo ai săn sóc?

Mà lại nhằm khi túi rỗng không.

4. TỪ

Loại từ cũng đến đời Thanh thì phục hưng. Ba nhà có tên tuổi nhất là Chu Di Tôn, Nạp Lan Tính Đức và Trần Duy.

* Chu Di Tôn 朱异尊 (1629-1709) trước tác nhiều, khéo tả diễm tình. Ông tự đề tập từ của ông có câu:

“Mười năm mài kiếm, kết bạn Ngũ Lăng (tên đất), đem nước mắt trong đời vẩy hết. Về già làm từ, một nửa là truyền hận lại cho đời”.

Đủ biết ông có hùng tâm mà không nên sự nghiệp nên chán đời, dùng từ để tiêu khiển.

* Nạp Lan Tính Đức 納蘭性德  (1655-1685) người Mãn Châu, thiếu niên đã tài hoa, được vua Thanh mến tài mà chết yểu. Giọng của ông tự nhiên và bi thảm, phảng phất như giọng của Lý Hậu chủ đời Nam Đường:

采 桑 子

而今才道當時錯，

心緒凄迷。

紅淚偷垂，

滿眼春風百事非。

情知此後來無計，

強說歡期，

落盡犁花月又西。

Thái tang tử

Nhi kim tài đạo đương thời thác,

Tâm tự thê mê,

Hồng lệ thâu thùy,

Mãn nhãn xuân phong bách sự phi.

Tình tri thử hậu lai vô kế,

Cưỡng thuyết hoan kỳ.

Lạc tận lê hoa hựu nguyệt hựu tê. [84]

Thái tang tử (Người hái dâu)[85]

Mà nay mới biết đương lầm lỡ,

Thê mê nỗi lòng,

Rõ trộm lệ hồng.

Khắp chốn gió xuân vạn sự không,

Thật rõ xa rồi không trở lại.

Thời vui gắng mong,

Nguyệt xế, hoa lê rụng đến cùng.

* Trần Duy Tùng 陳維崧 (1625-1682) ở đời Khang Hi, từ hùng tráng, có khi hơi thô, song cũng được vài bài diễm lệ.

Tới đời Càn Long và Gia Khánh, từ gia xuất hiện rất nhiều, nhưng ít người có tài cà đến cuối đời Thanh, loại ấy hoàn toàn suy lạc.

TÓM TẮT

1. Văn học đời Thanh kết thúc các đời trước, từ biền văn, cổ văn đến thơ, phú, tiểu thuyết, loại nào cũng được tôn trọng và cũng có những tác phẩm xuất sắc, nhờ các văn nhân đời Thanh đều có tinh thần sáng tác, độc đáo.

2. Về biền văn có Trần Duy Tùng, Ngô Tích Kỳ và Uông Trung, người lập ra thể nửa biền nửa tản, vừa đẹp vừa du dương vừa dễ phô diễn tư tưởng.

3. Về cổ văn có Tiền Khiêm Ích, Chu Di Tôn, Nguỵ Hi, Tăng Quốc Phiên, Lâm Thư. Mỗi nhà có một tác phong riêng, kẻ giỏi nghị luận, người khéo tự sự, người thì chuyển dịch tác phẩm Âu, Mỹ.

4. Thơ có nhiều phái, đại khái nên nhớ:

- Vương Sĩ Trinh chủ trương thần vận,

- Viên Mai chủ trương tính linh,

- Triệu Chấp Tín đề xướng thuyết thanh điệu,

- Hoàng Cảnh Nhân theo cả Vương lẫn Viên, lời bi đát mà hùng tráng.

5. Từ phục hưng ở đời Thanh, tác phẩm tuy nhiều song kém đời Tống về nội dung.

CHƯƠNG VII: TUỒNG VÀ TIỂU THUYẾT ĐỜI THANH

1. Tuồng.

2. Tiểu thuyết.

a. Tiểu thuyết tình.

b. Tiểu thuyết nghĩa hiệp.

c. Tiểu thuyết xã hội.

d. Tiểu thuyết bằng thơ.

e. Đoản thiên tiểu thuyết.

1. TUỒNG

Từ đời Khang Hi đến đời Càn Long, trong khoảng 100 năm, tuồng toàn thịnh, muốn lấn cả tuồng đời Minh. Tác giả rất đông, nổi danh nhất là Lý Như, Khổng Thượng Nhiệm, Hồng Thăng và Tưởng Sĩ Thuyên.

* Lý Ngư  李漁 tự Lạp Ông 笠翁, tính tình vui vẻ, hay khôi hài, trước tác rất nhiều.

Đời ông tựa như đời hài kịch gia Molière ở Pháp. Cả hai đều sống ở thế kỷ 17. Lý soạn tuồng rồi tập cho người vợ bé diễn, và đi chu du khắp nơi trong 40 năm, lấy sự bán vui cho thiên hạ làm nhiệm vụ của mình. Tuồng của ông phân nửa là hoạt kê, phân nửa là phong tình. Molière cũng soạn hài kịch, và cũng phiêu lưu khắp nước Pháp. Chỉ khác Molière thuộc phái cổ điển còn Lý Ngư có khuynh hướng lãng mạn.

Nhiều người chê văn của Lý không cao nhã. Đúng như vậy, song đó là chủ ý của ông, ông muốn văn rất bình dị để cho quần chúng hiểu. Khi nào ông muốn diễm lệ thì ông cũng tìm được những tiếng rất bóng bảy vậy.

Ông chủ trương rằng “tai mắt người ta thay đổi thì văn chương cũng phải biến theo”, nên đem toàn lực ra sáng tác chứ không chịu bắt chước cổ nhân.

Tuồng của ông rất mới mẻ, như tuồng Lân hương bạn 憐香伴 tả đồng tình ái của con gái (bạn gái mà ăn ở với nhau như vợ chồng), tuồng Ý trung lục 意中綠[86] tả tình đó giữa con trai, tuồng Hoàng cầu phượng tả con gái ve vãn con trai… đều phân tích những tâm lý lạ mà chưa văn nhân nào nghĩ tới.

Văn ông dễ hiểu và hấp dẫn, có kết cấu và dàn cảnh cũng khéo léo.

* Khổng Thượng Nhiệm 孔尙任 (1648-1765?) học rộng, viết nhiều. Kiệt tác của ông là Đào hoa phiến 桃花扇 trong đó ông lấy Nam Kinh làm bối cảnh, dùng một danh sĩ và một danh kỹ làm nhân vật chính để tả nỗi vong quốc thê thảm ở cuối đời Minh. Tuồng có đủ những vai gian tà bán nước và những vai anh hùng tuẫn quốc. Cảm động nhất là đoạn tả những ông già còn sống sót, kẻ làm tiều phu, kẻ làm ngư phủ, cùng nhau kể lể cảnh cố đô mà đau lòng ca lên một điệu lâm ly. Vở tuồng lịch sử bất hủ ấy làm biết bao khán giả rỏ lệ và nung lòng ái quốc của dân tộc Trung Hoa rất nhiều.

* Hồng Thăng 洪昇 (1650?-1704) suốt đời long đong sau chết đuối.

Vở Trường sinh điện 長生殿 của ông cũng nổi danh bằng vở Đào hoa phiến. Ông phỏng theo bài Trường hận ca của Bạch Cư Dị và truyện Trường hận ca của Trần Hồng mà soạn vở ấy kể mối tình của Đường Minh Hoàng với Dương Quí Phi. Văn tươi và sáng. Bi thảm nhất là đoạn tả nỗi âu sầu của Huyền Tông khi người yêu đã chết.

* Tưởng Sĩ Thuyên 蔣士銓 (1725-1784) chuyên tả những cảnh ly rồi hợp (tuồng Không cốc hương 空谷香) hoặc hợp rồi ly (tuồng Hương tổ lâu 香祖樓) giữa tài tử giai nhân.

Tới giữa đời Thanh, tuồng dần dần suy. Tuy một lối tuồng mới xuất hiện, chịu ảnh hưởng của 2 điệu Hồ Quảng, An Huy và được dân chúng hoan nghênh một thời, song soạn giả thường ít tài nên tác phẩm không được lưu truyền.

Hiện nay ca vũ kịch và thoại kịch (tức kịch không ca múa) bắt chước của phương Tây đương mỗi ngày một bành trướng và thay thế tuồng trên sân khấu.

2. TIỂU THUYẾT

Đời Thanh cũng là hoàng kim thời đại của tiểu thuyết. Thánh Thán đã cho rằng văn chương không bộ nào hơn bộ Thuỷ Hử thì đủ biết ngay trong đời Minh, tiểu thuyết đã xâm nhập được vào xã hội quý phái rồi.

Tiểu thuyết đời Thanh chia làm 3 loại:

- tiểu thuyết tình

- tiểu thuyết nghĩa hiệp

- tiểu thuyết xã hội

a. Tiểu thuyết tình tả nỗi vui, buồn, hợp, ly giữa giai nhân tài tử.

Nổi danh nhất là bộ Hồng lâu mộng 紅樓夢 (cũng có tên là Thạch đầu ký 石頭記). Tác giả là Tào Triêm 曹霑, tự Tuyết Cần 雪芹 (1719-1764) sinh trong một gia đình phú quý, hào hoa, thuở nhỏ sống giữa nhung, gấm; chẳng may lớn lên gia cảnh suy vi, phải vất vả sinh nhai tại vùng ngoại ô ở Bắc Kinh. Ông soạn bộ Hồng lâu mộng trong thời hàn vi ấy để tự thuật đời của mình, mạt sát thói ỷ lại vào cha mẹ, và vạch rõ cảnh nhục nhã, đau xót của bọn công tử, tiểu thư khi sa cơ, để cảnh cáo người đương thời rằng hễ “ngồi không mà ăn thì núi cũng phải lở” và hễ “cây đổ thì loài chồn phải ly tán”.

Trong hồi thứ nhất của bộ ấy, ông tự thú: “Nhân đã trải qua một cảnh mộng ảo nên đem sự thật mà soạn bộ này… Bây giờ phong trần long đong, không làm nên việc gì, hốt nhiên nhớ lại những người con gái hồi xưa, nghiệm xét, so sánh kỹ từng người, thấy hành vi, kiến thức của họ đều hơn tôi. Sao tôi đàng hoàng là một đấng tu mi mà không bằng bọn quần thoa ấy? Thực thẹn thuồng quá lắm! Hối hận chỉ vô ích, không còn biết làm sao nữa! Đương lúc này tôi muốn đem những việc xưa, những ngày được nhờ ơn trời đất, phúc đức tổ tiên, bận thì gấm cùng vóc, ăn thì cá cùng thịt, mà phụ ơn dạy dỗ của cha, anh, bội đức giáo huấn của thầy, bạn, đến nổi ngày nay không làm nên một mảy may gì, mang cái tội vất vả trong nửa đời người. Tôi đem hết thảy những cái đó chép thành một tập để cáo với người trong thiên hạ”.

Vậy tập Hồng lâu mộng là một thiên sám hối, chép lại quá khứ của tác giả. Lời thành thật, cảm động, nghệ thuật tả chân rất cao; đáng là một kiệt tác.

Toàn bộ gồm 120 hồi, ông viết 80 hồi, còn 40 hồi sau do người khác soạn tiếp. Nội dung là một bi kịch mà ba nhân vật chính là Giả Bảo Ngọc, Lâm Đại Ngọc, và Tiết Bảo Thoa. Giả và Lâm yêu nhau lắm mà không kết hôn với nhau được, sau Giả buộc phải cưới Tiết. Đúng ngày đón dâu thì Lâm chết, Giả cũng chết theo nàng.

Kể cả những nhân vật phụ thì trong truyện có tới 48 người. Chi tiết nhiều quá, kết cấu tản mạn, đó là chỗ vụn của tác giả, song nghệ thuật tả chân tuyệt cao, cá tính của mỗi nhân vật dù là phụ cũng hiện rõ trên giấy. Như con em trong họ Giả đều là thanh nhiên truỵ lạc mà phong cách mỗi người một khác, thâm chí văn thơ của ai cũng hợp với tính tình người đó, cách chưng dọn mỗi phòng trong toà Đại quan viên cũng hợp với tâm hồn, thân phận của mỗi thiếu nữ ở trong đó. Đặc sắc nhất là tác giả đã phá cái lệ “có hậu” của tiểu thuyết hồi xưa, mà kết thúc một cách thê thảm, không ép các nhân vật phải vui vẻ đoàn tụ với nhau.

Bộ Hồng lâu mộng nổi danh đến nổi nhiều người bắt chước, viết nào là “Hậu Hồng lâu mộng”, “Hồng lâu mộng bổ”, “Hồng lâu bổ mộng”, nào là “Hồng lâu trùng mộng”, “Hồng lâu tái mộng”, “Hồng lâu ảo mộng”, “Hồng lâu viên mộng”, “Tăng bổ Hồng lâu”, “Quỷ Hồng lâu”, “Hồng lâu mộng ảnh”…

Khắp đông tây kim cổ chưa có tác phẩm nào được người ta mô phỏng đến bực ấy.

Sau khi bộ ấy lưu hành, loại tiểu thuyết tình đua nhau xuất hiện, như Hoa nguyệt ngân 花月痕, Yên sơn ngoại sử 燕山外史, Phẫm hoa bảo giám 品花寳鑑, Thanh lâu mộng 青樓夢, Hải thượng hoa liệt truyện 海上花列傳. Giá trị những bộ ấy đều trung bình.

b. Tiểu thuyết nghĩa hiệp tả hành vi của bọn anh hùng. Tác phẩm tuy nhiều mà đều kém bộ Thuỷ Hử.

Đáng kể chỉ có 2 bộ:

- Nhi nữ anh hùng truyện bình thoại 兒女英雄傳評話 của Văn Khang 文康 kể truyện một hiệp nữ báo thù cha.

- Tam hiệp ngũ nghĩa 三俠五義 có nhiều đoạn ly kỳ.

c. Tiểu thuyết xã hội. Tác giả những tiểu thuyết này dùng thuật tả chân để vẽ cảnh hắc ám trong xã hội, một đôi khi thêm giọng phúng thích và thố lộ nỗi bất bình hoặc lý tưởng của mình.

Năm bộ bất hủ là: Nho lâm ngoại sử, Kinh hoa duyên, Quan trường hiện hình ký, Nhị thập niên mục đổ chi quái hiện trạng, Lão tàn du ký.

* Nho lâm ngoại sử 儒林外史 của Ngô Kính Tử 吳敬梓 soạn. Ông tự là Mẫn Hiên 敏軒 (1701-1754) có tài thi văn từ thuở nhỏ, tính tình hào phóng, say sưa suốt ngày, phá tan gia sản.

Bộ Nho lâm ngoại sử gồm 55 hồi do nhiều truyện ngắn hợp lại thành một truyện dài, kết cấu tuy rời rạc, không có vai nào làm chủ động, song nghệ thuật miêu tả rất cao. Nhân vật trong truyện toàn là hạng nho tiểu nhân làm những việc đồi bại. Giọng phúng thích của ông rất sắc sảo. Ông phản đối cách thức thi cử dùng thi phú để lựa nhân tài, mạt sát chế độ quan lại đương thời cùng cổ tục cha mẹ đặt đâu ngồi đấy trong hôn nhân.

* Kính hoa duyên 鏡花緣 do Lý Nhữ Trân 李汝珍 (1763-1830) viết trong cảnh cùng khốn, hồi về già.

Truyện kể một vị tú tài đời Đường vì thất ý xuống một thuyền buôn đi ngao du hải ngoại, tới nước “Quân tử” và nước “Đàn bà” là những xứ tác giả tưởng tượng ra để phúng thích xã hội đương thời. Sau vị tú tài đó vào núi tu tiên; con gái đi tìm, không gặp, nhưng được bức thư của cha bảo khi nào nàng đậu tài nữ thì cha con sẽ đoàn tụ. Nàng về nước, thi đậu tài nữ.

Truyện chưa có hồi kết, ông hứa viết tiếp mà rút cục bỏ dở. Ông cực lực miêu tả nỗi thảm khốc của phụ nữ dưới chế độ nam tôn nữ ti và bênh vực thuyết nam nữ bình quyền trong sự giáo dục và việc tuyển cử.

* Quan trường hiện hình ký 官場現形記 của Lý Bảo Gia 李寶嘉 (1867-1906). Ông có tài mà thi hoài vẫn rớt, bỉnh bút trong nhiều tờ báo và trước tác cũng nhiều.

Bộ Quan trường hiện hình ký cũng như Nho lâm ngoại sử, do nhiều truyện ngắn kết lại, tả sự hủ lậu trong quan trường, giọng rất lâm ly.

* Nhị thập niên mục đổ chi quái hiện trạng 二十年目賭之怪現狀 của  Ngô Ốc Nghiêu 吳沃堯 (1867-1910). Ông viết văn ở Thượng Hải và tận lực với sự nghiệp giáo dục, trước sau viết trên 10 bộ.

Trong tác phẩm kể trên, ông chép những điều kỳ quái mắt thấy tai nghe ở đương thời. Văn dễ đọc, đôi khi quá điêu luyện.

* Lão tàn du ký 老残遊記 của Lưu Ngạc 劉鶚 (1850-1910)[87]. Ông hồi nhỏ phóng đãng, sau làm y sĩ, rồi đi buôn, lỗ vốn; vì có công trị lụt, được bổ chức tri phủ; có óc kinh doanh làm giàu, bị đày đi Tân Cương rồi chết tại đó. Ông suốt đời chỉ viết một bộ ấy, cũng để ghi hiện tượng xã hội và chỉ trích quan lại. Nghệ thuật miêu tả rất cao.

d. Tiểu thuyết bằng thơ. Một điều đáng chú ý trong văn học Trung Quốc là tràng thiên tiểu thuyết bằng thơ của họ không phát đạt như ở nước ta. Ta có những bộ Kiều, Hoa Tiên… đều bất hủ và do văn nhân viết, còn họ tuy có nhiều đàn từ  弾詞 (đoản thiên tiểu thuyết bằng thơ) song trừ ít bài ở đời Đường ra thì giá trị đều kém và tác giả đều vô danh.

Đời Thanh không có một đàn từ nào đáng lưu truyền.

e. Đoản thiên tiểu thuyết. Thịnh hành nhất là bộ Liêu trai chí dị 聊齋志異 của Bồ Tùng Linh  蒲松龄 (1640-1715). Ông tự là Lưu Tiên 留仙, hiệu là Liễu Tuyền 柳泉, đỗ cống sinh dưới triều Khang Hi, nổi tiếng văn chương một thời.

Lúc ấy Trung Quốc mới mất chủ quyền, ông bi phẫn về việc nước, ghét thói xu phụ, lựa chỗ núi non vắng vẻ cất riêng một nhà học, đặt tên là Liêu trai để họp bạn đồng chí uống rượu ngâm thơ và dùng cổ văn mà trước tác.

Bộ Liêu trai chí dị gồm 16 quyển, cộng 431 truyện ngắn mà phần nhiều là truyện thần tiên, ma quỷ, yêu hồ. Nội dung do một phần truyện cũ truyền khẩu lại, một phần do ông tưởng tượng ra.

Có người nói vì nhà Thanh kiềm chế dư luận gắt gao, ông phải mượn thể ngụ ngôn, dùng ma quỷ để khuyên răn thế tục, uốn nắn nhân tâm. Lời phê bình đó không phải vu vơ. Chính Bồ cũng viết trong bài tựa: “…góp da may áo[88], nối càn theo truyện cũ U Minh[89], nâng chén làm văn chỉ thành ra bộ sách phẫn chí, sự ký thác như thế cũng đáng thương vậy”.

Song theo thiển kiến, chẳng qua ông cũng chỉ là “phúng nhất nhi khuyến bách”, ngàn người đọc may lắm mới được vài người nhận thấy thâm ý của ông, còn bao nhiêu chỉ cho là một bộ tiểu thuyết để tiêu khiển và sự thực thì truyện cũng chỉ có tính cách đó.

Văn chương trong truyện thì thực lỗi lạc: kết cấu tài tình, lời văn điêu luyện, từ văn nhân đến bình dân, ai cũng ưa đọc.

Truyện “Ma giới phủ” tả chân tướng xã hội hồi xưa, truyện “Anh Ninh” là một hài kịch nhỏ, và những truyện “Lâm Tứ nương”, “Trúc Thanh”, “Đại lực tướng quân”, “Hương Ngọc”, “Hoành Anh”, “Phấn điệp”… đều là những kiệt tác.

- Viên Mai có bộ Tân Tề Hài 新齊諧 chép những truyện cũ, cũng đáng đọc.

- Sau cùng ta nên kể thêm Kỷ Quân 紀昀 (1724-1804), danh vọng rất cao, làm giám đốc Quốc Tử Giám. Ông sáng tác rất nhiều. Lưu truyền nhất là bộ Duyệt vi thảo đường bút ký 閱微草堂筆記, kém xa “Liêu trai chí dị” vì thiếu giọng tiểu thuyết.

TÓM TẮT

1. Thời Thanh sơ, tuồng rất thịnh.

- Lý Ngư có khuynh hướng lãng mạn, giọng văn bình dị, chuyên tả những tình éo le, khác thường.

- Khổng Thượng Nhiệm trong tuồng Đào hoa phiến tả cảnh vong quốc thê thảm ở cuối đời Minh.

- Hồng Thăng nổi danh nhờ tuồng Trường sinh điện.

- Tưởng Sĩ Thuyên cũng tả tâm lý gia nhân tài tử.

Từ cuối đời Thanh, tuồng lần lần suy và nhường chỗ cho ca vũ kịch và thoại kịch.

2. Tiểu thuyết chia làm 3 loại:

- Tiểu thuyết tình như bộ Hồng lâu mộng của Tào Triêm.

- Tiểu thuyết nghĩa hiệp như bộ Nhi nữ anh hùng truyện bình thoại của Văn Khang.

- Tiểu thuyết xã hội như bộ Nho lâm ngoại sử của Ngô Kính Tử, Quan trường hiện hình ký của Lý Bảo Gia, Lão tàn du ký của Lưu Ngạc.

Những bộ đó với bộ Hồng lâu mộng đều bất hủ nhờ nghệ thuật tả chân của tác giả rất cao và đều có giọng phúng thích, khuyên răn, song đều mắc chung một tật là chi tiết rườm quá, kết cấu tản mạn.

- Về đoản thiên tiểu thuyết thì bộ Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh có giá trị nhất, kể những truyện ma quỷ, yêu hồ.

HẾT

[1] Các bạn có thể tải eBook Văn học các đời Ngũ Đại và Tống tại trang http://www.e-thuvien.com/forums/showthread.php?p=316176#post316176.

[2] Các sử gia cho nhà Tống đến năm 1279 mới hết, mà đời Nguyên lại bắt đầu từ năm 1234 vì sau khi nhà Kim mất nước, Nguyên Thế Tông lên ngôi ở Yên Kinh (1234), nhà Tống còn chống cự lại ở một vài nơi, mãi đến năm 1279 mới dứt hẳn. Đọc sử Thanh sau này, ta cũng thấy cuối đời Minh “lần” đầu đời Thanh như vậy.

[3] Bắt họ đổi y phục, ăn bận theo rợ Hồ, áo gài bên trái, tay hẹp, tóc thả xuống sau lưng.

[4] Tiền giấy phát hành nhiều quá, không được dân tín dụng; vật giá cao vọt lên.

[5] Vua Thái Tông chia dân làm 10 giai cấp: một là quan (đều là người Mông Cổ), hai là lại, ba là nhà sư, bốn là đạo sĩ, năm là thầy thuốc, sáu là kẻ làm công nghệ, bảy là thợ, tám là con hát, chín là nhà nho, mười là ăn mày.

[Trong bộ Sử Trung Quốc, cụ Nguyễn Hiến Lê nói rõ hơn: “Về giai cấp xã hội thì họ chia làm mười: 1. Quan lớn ở triều đình (đều là người Mông Cổ), 2. Quan nhỏ ở địa phương, 3. Lạt ma (thầy tu Tây Tạng), 4. Đạo sĩ, 5. Y sĩ, 6. Thợ và người làm tiểu công nghệ, 7. Thợ săn, 8. Làm các nghề họ cho là đáng khinh như con hát, 9. Nhà nho, 10. Ăn mày” . (Goldfish)].

[6] Tây Tương ký: trong bộ Sử Trung Quốc chép là: Tây sương ký. (Goldfish).

[7] Tên những điệu hát.

[8] Tên điệu hát.

[9] Ức: chữ  却, Thiều Chửu đọc là “khước”. (Goldfish).

[10] Tên khúc hát.

[11] Tên điệu hát.

[12] Ngọc thông là tên ngựa.

[13] Trạm nghỉ chân, cứ 10 dậm lại có một cái.

[14] Thuyết: chữ 債, Thiều Chửu đọc là “trái”. (Goldfish).

[15] Trong bộ Sử Trung Quốc, cụ Nguyễn Hiến Lê còn cho biết thêm: “Những vai nữ thường do đàn ông (kép) đóng thay”. (Goldfish).

[16] Trong bộ Sử Trung Quốc, cụ Nguyễn Hiến Lê nói rõ hơn: “Một ảnh hưởng quan trọng của Trung Á là nghệ thuật diễn tuồng. Từ vua quan đến dân đều thích, nên nhiều nhà văn Trung Hoa đem cả tâm lực ra soạn tuồng, nhưng không ký tên thực vì có thành kiến rằng nó không phải là thứ văn đứng đắn (người ta viết bằng bạch thoại, nhiều câu, đoạn theo thể biến ngẫu để cho du dương, dễ ngâm), một phần cũng vì trong tuồng cổ có nhiều chỗ (chẳng hạn khi nêu gương ái quốc) bọn cầm quyền không ưa”. (Goldfish).

[17] Khoa cử lúc này đã suy tệ: triều đình chỉ dùng lối văn tám vế (bát cổ) – tức lối có 8 vế đối nhau, cốt phô diễn nghĩa lý trong Kinh, Truyện – để lựa người.

[18] Bảy nhà văn có danh lớp trước.

[19] Bảy nhà văn có danh lớp sau.

[20] Tục là nối.

[21] Mạt là cuối. Những văn nhân đó tài kém, nên chúng tôi miễn ghi tên lại.

[22] Như bài kinh nghĩa: Mẹ khuyên con lúc về nhà chồng của Lê Quí Đôn, bài Tài tử đa cùng của Cao Bá Quát. (Chú thích trong Sử Trung Quốc). (Goldfish).

[23] Thời đó mà có tư tưởng ấy, kể cũng là táo bạo. Trần Độc Tú gần đây ở Trung Quốc và Cát Điền Tùng Âm đời Minh Trị bên Nhật Bản đều là học trò xa của Lý Chí; cả hai đều chủ trương như Lý.

[24] Biên, đậu là những đồ đựng thức ăn thời cổ. Cái biên đan bằng tre, cái đậu làm bằng gỗ; khi tế tự hay yến tiệc thì dùng để đựng trái cây; đời sau chỉ dùng trong việc tế tự. (Chú thích của tác giả trong Cổ văn Trung Quốc). (Goldfish)].

[25] Chữ “cười” do tôi ghi thêm, có lẽ sách in thiếu. (Goldfish).

[26] Hai danh tướng thời xưa.

[27] Hai hiền thần thời thượng cổ. [Y Doãn, Cao Dao: nguyên văn là 尹，皋 (Doãn, Cao), trong Cổ văn Trung Quốc chép là 吚，皋 (Y, Cao). (Goldfish)].

[28] Một người có tài hoạt kê, phúng thích ở đời Hán.

[29] Chữ Lăng bình thanh đọc là Lương. Sương Lương đình ở đất Ngô Việt, miền Giang Tô, Triết Giang bây giờ.

[Sương Lương đình, trong Hồi kí, cụ Nguyễn Hiến Lê gọi là “Thương Lương đình” (Goldfish)].

[30] Nguyên văn phù đồ trỏ nhà sư. Văn Anh là tên hiệu. (Chú thích của tác giả trong Cổ văn Trung Quốc), (Goldfish).

[31] Một danh sĩ đời Tống.

[Trong Cổ văn Trung Quốc, cụ Nguyễn Hiến Lê cho biết thêm: “Tô Tử Mĩ, tức Tô Thuấn Khâm đời Tống (1008-1048) ở đất Ngô Trung (tại Giang Tô), tính tình khẳng khái, có chí lớn, thơ có giọng hào phóng, nổi tiếng ngang với Mai Thánh Du, lưu lại bộ Tô Học Sĩ tập 16 quyển. Ông dựng Thương Lang đình (đình là ngôi nhà nhỏ để nghỉ mát) trong thành Ngô Trung, chung quanh có nước, bên cạnh có núi, phong cảnh rất đẹp”. (Goldfish)].

[32] Nhà nhỏ để nghỉ mát.

[33] Cô Tô và Ngũ Hồ là những thắng cảnh có rất nhiều cổ tích.

[34] Danh nhân đời Chu ở miền đó.

[35] Phù Sai là vua nước Ngô, Hạp Lư là vua nước Việt.

[36] Tử Tư, họ Ngũ, tên Viên, là người nước Sở đời Xuân Thu, văn võ toàn tài, vì Sở Bình vương giết cha, trốn qua nước Ngô, giúp Phù Sai đánh Sở (tức tổ quốc của mình) để trả thù cho cha; sau lại giúp Phù Sai đánh bại được Việt; cuối cùng phải tự tử vì bị Phù Sai nghi là có ý làm phản, (Chú thích của tác giả trong Cổ văn Trung Quốc). (Goldfish).

[37] Tướng của Hạp Lư,

[38] Cuối đời Đường, Tiền Lưu làm chức tiết độ sứ, binh quyền rất lớn. Khi Đường mất nước Tiền Lưu được Lương Thái tổ phong làm Ngô Việt quốc vương.

[39] Sôn: chữ 餐, Thiều Chửu đọc là “xan”. (Goldfish).

[40] Niên hiệu Minh Vũ Đế.

[Niên hiệu Chính Đức năm thứ 4 là năm 1509 (theo http://baike.baidu.com/view/1420089.htm?fromTaglist). (Goldfish)].

[41] Có sách chú thích là tháng 7. Trong nguyên văn chỉ viết là “Tháng mùa thu”, vậy chú thích ra sao cũng được.

[42] Tên đất ở Quý Châu.

[43] Hồi đó ông vì trực gián bị đày đến Long Trường, một miền hoang vu mọi rợ, làm chức cai trạm coi ngựa trạm đưa thư. Lúc mới tới ông phải ở chui rúc trong một hang đá; có hồi ba người đầy tớ đi theo ông bị sốt rét ông phải hầu hạ họ. Ông rán giữ tinh thần vui vẻ để khỏi đau ốm và tìm ra được thuyết vật lý tại lòng ta, xướng lên thuyết tri hành hợp nhất.

[44] Dư Diêu là một huyện ở tình Chiết Giang. (Chú thích trong Cổ văn Trung Quốc). (Goldfish).

[45] Thời ấy đất Long Trường tuy thuộc nhà Minh mà còn bị coi là đất man di.

[46] Miền Quí Châu, khí hậu rất độc mà tác giả vốn yếu ớt; nếu lại buồn rầu lo lắng thì tất mau chết. Nghĩ vậy, ông đổi nhân sinh quan, chịu nhân trước phần xấu nhất, nghĩa là tự nhận trước sự chết, sai người đục một quan tài bằng đá để chết thì liệm; rồi từ đó bỏ hết mọi tư tưởng hắc ám, vui vẻ ca hát đùa bỡn để khỏi chết. (Chú thích của tác giả trong Cổ văn Trung Quốc). (Goldfish).

[47] Bay qua được.

[48] Tử Bưu (ngựa vằn tía) và Văn Li đều là tên những giống ngựa quí. (Chú thích trong Cổ văn Trung Quốc). (Goldfish).

[49] Tên một thi sĩ Vịnh mai rất hay.

[50] Dác: chữ 角, Thiều Chửu phiên âm là “giác”. (Goldfish).

[51] Là các vì sao và Ngân hà.

[52] Sách in là “phấn tử”, tôi tạm sửa lại thành “bính tử” (拼死). (Goldfish).

[53] Nhẫm: chữ 怎, Thiều Chửu đọc là “chẩm”. (Goldfish).

[54] Cáp: chữ 恰, Thiều Chửu đọc là “kháp”. (Goldfish).

[55] Tên điệu hát.

[56] Vị đắng.

[57] Theo Wikipedia thì trong vườn hoa có đình Mẫu đơn; khi nàng vào đình đó nghỉ chân, chợp mắt ngủ thiếp đi… (Goldfish).

[58] Ở nước ta cũng bị nạn đó như bộ Truyện Kiều đã có nhiều người vô ý thức tự ý sửa nó.

[59] Trong Sử Trung Quốc, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo truyện Thuỷ Hử chỉ nói đến những cảnh ở cuối nhà Tống. Cụ viết như sau: “Nguyên cảo có thể là của Thị Nại Am. Tác giả tả cảnh loạn lạc, quan lại tham nhũng, triều đình bất lực ở cuối nhà Tống, và những hành vi “thế thiên hành đạo” của bọn thảo dã anh hùng Lương Sơn Bạc ở Sơn Đông chống lại triều đình để cứu dân, mà người cầm đầu là Tống Giang”. (Sđd, trang 456). (Goldfish).

[60] Tôi tìm trên mạng thấy có Tây Hán diễn nghĩa 西漢演義 (và Đông Hán diễn nghĩa 東漢演義) nhưng không thấy  Tây Chu diễn nghĩa 西周演義. (Goldfish).

[61] Bộ này được dịch ra tiếng Anh, Đức, Pháp, Bản tiếng Pháp do Club français du livre xuất bản.

[62] Wikipedia cho biết: “Theo một số nhà nghiên cứu văn học, thì tác giả là một người ở Sơn Đông không rõ họ tên, có bút hiệu là Tiếu Tiếu Sinh (có nghĩa là “Ông thầy cười”)”. (Goldfish).

[63] Tiểu thuyết gia trong phái tự nhiên ở thế kỷ 19 cũng nỗi tiếng về lối tả chân táo bạo.

[64] Can một phần mà khuyên 100 phần.

[65] Trong đời Thanh có hồi cấm bộ ấy, hễ ai đọc lén bị đánh 100 trượng.

[Trong bộ Sử Trung Quốc, cụ Nguyễn Hiến Lê nói thêm: “Dân tộc Trung Hoa cũng lạ thật, đề cao đức trung dung thì không dân tộc nào bằng họ, mà hành động quá khích thì họ cũng đứng đầu: lãng mạn thì khắp thế giới không có kịch, truyện nào hơn Mẫu Đơn Đình, tả chân thì Kim Bình Mai ăn đứt các tiểu thuyết loại đó của phương Tây, dâm dục thì vua chúa của họ có tới 6.000 mỹ nữ, vua nước nào bì nổi; dâm thư thì truyện Nhục Bì Đoàn (không biết của ai, có lẽ xuất hiện cùng đời Minh) cũng là độc nhất vô nhị; bảo thủ không dân tộc nào bằng mà Tần Thủy Hoàng và Mao Trạch Đông lại muốn hủy hết di sản tinh thần của nòi giống; ba ngàn năm trước đã tôn trọng ý dân (dân muốn là trời muốn), vậy mà dân thời nào cũng bị ức hiếp hơn hết”. (Sđd, trang 457). (Godfish).

[66] Theo https://zh.wikipedia.org/wiki/%E4%BB%8A%E5%8F%A4%E5%A5%87%E8%A7%80 thì hai phách đó là:           Sơ khắc phách án kinh kỳ 初刻拍案驚奇, Nhị khắc phách án kinh kỳ 二刻拍案驚奇, và tác giả là Lăng Mông Sơ 凌濛初. (Goldfish).

[67] Bão Ủng đạo nhân 抱甕道人: chữ  甕, Thiều Chửu đọc là “Úng”; đạo nhân: các trang mạng đều chép là “lão nhân” 老人. (Goldfish).

[68] Hàng trăm văn nhân cộng tác trong 10 năm, thu thập hết những bộ sách cổ, bất kỳ về loại gì (văn hóa, sử học, triết học, địa lý, âm nhạc, y học, nông nghiệp…) rồi tuyển lựa được 80.000 quyển chép lại làm 7 bản. Mỗi cuốn đều có lời giới thiệu và phê bình.

Toàn bộ chia làm 4 loại: kinh, sử, tử, tập; mỗi loại chứa riêng trong một kho, do đó có tên tứ khố (4 kho).

Mỗi bản để một nơi: Bắc Bình, Phụng Thiên, Hàng Châu… Khi liên quân Anh Pháp vào Bắc Bình, họ chở đi một bản, sau vì loạn lạc, 2 bản nữa cũng bị đốt cháy hay thất lạc, hiện chỉ còn 4 bản.

Nhà “Thương vụ ấn quán” ở Thượng Hải vừa mới bắt đầu in thì tiếng súng nổ ở Lư Cầu Kiều, mở màng cho một chiến tranh kéo dài tới 1945 và công việc ấn loát phải đình chỉ tới ngày nay.

Khắp thế giới chưa có bộ nào vĩ đại như vậy.

Mấy năm trước, chính phủ Trung Hoa biếu nước ta nhiều cuốn đã in rồi trong bộ đó. Tại thư viện Sài Gòn có một bản.

[69] Thầy võ đi ăn cướp.

[70] Gom tất cả cái hay đời trước mà thành.

[71] Tám nhà có danh.

[72] Ông làm người lãnh trách nhiệm điều khiển công việc soạn bộ Tứ khố toàn thư.

[73] Có bản chép: Cổ lai chỉ thử bút sổ chi 古來隻此筆數枝. (Goldfish).

[74] Theo người Trung Quốc, Bàn Cổ là thuỷ tổ loài người.

[75] Hồng hoang là lúc trời đất mới gây hình.

[76] Thần Nông dạy dân làm ruộng, nếm cỏ để làm thuốc chữa bệnh.

[77] Phục Hi dạy dân đánh cá và đặt ra bát quái để bói.

[78] Hoàng Đế chế ra quần áo, hoá tệ và đặt phép luyện đan, tu tiên. Cả 3 đều là vua đời thượng cổ.

[79] Trong sách cổ nói cứ 12 vạn năm thì trời lại già.

[80] Tức Phương Sơn dịch.

[81] Điểu hoa chi 鳥花枝: có bản chép là ngẫu hoa chi 藕花枝. (Goldfish).

[82] Sách in chữ Hán là 墮 (đoạ), tôi tạm sửa lại thành 墜 (truỵ). (Godfish).

[83] Hay là nói nằm trong ghe, ghe có sợi dây kéo nên dây mới dài 100 trượng?

[84] Trước câu cuối, nhiều bản đăng trên mạng còn có câu sau đây: Nhất biệt như tư  一別如斯. Nhiều trang mạng cho biết thể từ Thái tang tử gồm 44 chữ, chia làm 2 đoạn giống nhau, mỗi đoạn 4 câu. (Goldfish).

[85] Tên điệu hát.

[86] Các trang mạng chép là Ý trung duyên 意中緣. Chữ 綠 (lục) và chữ 緣 (duyên) gần giống nhau. (Goldfish).

[87] Nhiều trang mạng ghi năm sinh, năm mất của Lưu Ngạc là: 1875-1909. (Goldfish).

[88] Cắt da dưới nách – da chỗ đó tốt nhất – của nhiều con chồn mà ghép lại để may áo rét: ý nói góp đây một truyện, kia một truyện để soạn nên bộ ấy.

[89] U Minh lục là tên một bộ sách của Lưu Nghĩa Khánh đời Tống.