VĂN HỌC ĐỜI ĐƯỜNG

Tác giả: Nguyễn Hiến Lê

Nguồn: Đại cương văn học sử Trung Quốc

Tạo eBook: Goldfish

Ngày hoàn thành: 12/06/2012

http://www.e-thuvien.com

MỤC LỤC

Vài lời thưa trước

THAY LỜI GIỚI THIỆU

CHƯƠNG I: VĂN TRÀO ĐỜI ĐƯỜNG

1. Đời Đường

2. Văn trào đời Đường

CHƯƠNG II: VĂN XUÔI ĐỜI ĐƯỜNG

1. Sử ký

2. Biền văn

3. Cổ văn

4. Tiểu thuyết

5. Công cuộc dịch thuật

CHƯƠNG III: THƠ ĐỜI SƠ ĐƯỜNG

1. Các thời kỳ

2. Thơ luật xuất hiện

3. Thi nhận đời Sơ Đường và tác phẩm của họ

CHƯƠNG IV: THƠ ĐỜI THỊNH ĐƯỜNG - LÝ BẠCH

1. Phẩm và lượng

2. Lý Bạch

CHƯƠNG V: THƠ THỊNH ĐƯỜNG (tiếp) - PHÁI XÃ HỘI

1. Phái xã hội

2. Đỗ Phủ

3. Bạch Cư Dị

4. Nguyên Chẩn

5. Trương Tịch

6. Lưu Vũ Tích

CHƯƠNG VI: THƠ THỊNH ĐƯỜNG (tiếp) - PHÁI BIÊN TÁI

1. Phái biên tái

2. Cao Thích

3. Vương Xương Linh

4. Sầm Tham

5. Các thi sĩ khác

CHƯƠNG VII: THƠ THỊNH ĐƯỜNG (tiếp) - PHÁI TỰ NHIÊN

1. Phái tự nhiên

2. Mạnh Hạo Nhiên

3. Vương Duy

4. Vi Ứng Vật

5. Liễu Tông Nguyên

CHƯƠNG VIII: THƠ THỊNH ĐƯỜNG (tiếp) - PHÁI QUÁI ĐẢN

1. Phái quái đản

2. Mạnh Giao

3. Lý Hạ

4. Giả Đảo

CHƯƠNG IX: VÀI THI HÀO KHÁC THỜI THỊNH ĐƯỜNG

1. Thôi Hộ

2. Thường Kiến

3. Nhung Dục

4. Trương Kế

5. Thôi Hạo

CHƯƠNG X: VÃN ĐƯỜNG

1. Thơ Vãn Đường

2. Đỗ Mục

3. Lý Thương Ẩn

4. Ôn Đình Quân

CHƯƠNG XI: NHẠC PHỦ VÀ TỪ ĐỜI ĐƯỜNG

1. Nhạc phủ và từ là gì?

2. Tại sao nhạc phủ thịnh ở đời Đường?

3. Các từ gia đời Đường

Vài lời thưa trước

eBook Văn học đời Đường này không phải là một tác phẩm độc lập, mà nó chỉ là một phần – Phần III – trích trong bộ Đại cương văn học sử Trung Quốc của cụ Nguyễn Hiến Lê. Bộ này, Nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê in lần đầu vào năm 1955, gồm 3 quyển. Năm 1997, Nhà xuất bản Trẻ in cả bộ trong 1 quyển duy nhất, dày 720 trang. Phần III mà tôi chép lại dưới đây, khoảng 1/3 quyển, từ trang 223 đến trang 487.

Sách gồm sáu phần, mà phần nào cũng liên quan ít nhiều đến phần khác. Do vậy mà trong eBook, tôi cố tìm những đoạn trong các phần I, II, IV, V, VI có liên quan đến phần III để đưa vào chú thích với hy vọng rằng người đọc có thể hiểu thêm Phần III mặc dầu chưa được đọc các phần khác.

Goldfish

Tháng 6 năm 2012

CHƯƠNG I

VĂN TRÀO ĐỜI ĐƯỜNG (618-907)

1. Đời Đường.

2. Văn trào đời Đường.

a. Tại sao văn học đời Đường thịnh?

b. Sơ Đường.

c. Thịnh Đường:

- Phong trào phục cổ

- Phong trào ấy đã có từ trước

- Những hoàn cảnh đã thúc đẩu nó

- Đặc điển của phong trào

- Ảnh hưởng của phong trào

c. Vãn Đường

1

ĐỜI ĐƯỜNG

Đời Đường dài 3 thế kỷ (618-907), chia làm 3 thời kỳ:

Sơ Đường (618-713) là thời bình trị, thịnh vượng; nhờ vua Thái tông (Lý Thế Dân), một minh quân, vừa anh hùng vừa giỏi văn học. Ông lập ra văn học quán ở kinh đô, kén 18 bác sĩ giảng tập kinh sử.

Sau đời ông có nạn Võ Hậu giết tôn thất nhà Đường, đổi quốc hiệu là Chu được 16 năm. Võ thị tuy dâm loạn song có tài cầm quyền, tựa như Catherine 11 của Nga, nên trong nước không đến nỗi loạn lạc.

Trung Đường (713-823). Vua Huyền Tông chăm lo việc chính, nhưng hiếu sắc, xa xỉ, mê nàng Dương Quí Phi, loạn An Lộc Sơn nổi lên rồi các nhà quân phiệt hùng cứ mỗi người một nơi, gây hoạ cho đời sau không ít.

Vua Hiến tông tuy thông minh, có uy quyền, song kiêu căng, mê đạo Phật và Lão, bỏ bê chính trị, bị hoạn quan giết. Từ đó, bọn này hoành hành, kết bè đảng, phế vua này lập vua khác và phiên trấn lại trở nên cường ngạnh.

Vãn Đường (823-907). Trong non một thế kỷ, Trung Quốc bị nạn hoạn quan và loạn lạc, nhân dân đồ thán.

Tóm lại, nhà Đường chỉ có 100 năm đầu là thịnh, còn 200 năm sau thì rối ren, nát bét.

Về văn hóa, đời Tần và Hán, chưa có khoa cử, các quận huyện đề cử người có tài, có đức để trị dân. Đời Tuỳ bỏ chế độ ấy mà dùng khoa cử để lựa người. Nhà Đường tiếp tục chính sách của nhà Tuỳ nhưng vẫn trọng sử học cùng kinh, thư, chưa thiên hẳn về văn chương, nên sĩ tử cũng ít tranh đua về từ cú cho hoa mỹ. Tuy nhiên, nhà Nho đời Đường như Vương Thông, Hàn Dũ, Liễu Tông Nguyên không phát minh được điều gì.

* Hồi Thượng cổ, người Trung Hoa dùng thanh tre hoặc mảnh lụa mà viết với một cái que nhọn trong ruột có đổ sơn đen. Đời Tấn chế ra được bút lông viết mau hơn nhiều. Đời Hậu Hán chế ra giấy bằng vỏ cây, giẻ rách. Đến đời Nguỵ, Tấn có người dùng khói đèn để chế mực. Nhờ những phát minh ấy, viết sách dễ dàng, sách tăng lên nhiều và tư tưởng được truyền bá khá mau. Đời Tuỳ đã có bản in và người ta bắt đầu in kinh Phật, đến cuối đời Đường thì in tới những loại sách thường.

* Trong đời vua Thái Tông, một vị hoà thượng là Huyền Trang qua Ấn Độ đem về được 650 bộ kinh Phật rồi dịch ra lần lần. Đời vua Cao Tông, Nghĩa Tĩnh lại qua Ấn Độ đem về được 400 bộ nữa.

Các tôn giáo như Hoả giáo (thờ lửa) ở Ba Tư, Cảnh giáo (một biệt phái của Da Tô cơ đốc) và Hồi giáo được truyền bá khắp nơi trong đời Đường.

* Đời Hán ức chế thương nghiệp nhưng nó vẫn tiến bộ; đến đời Đường, người nước ngoài đến buôn bán ở Trung Quốc rất nhiều.

* Về phong tục thì Sơ Đường văn trị và võ công rực rỡ, nhân dân còn giữ được di phong của đời Hán, như từ thế kỷ thứ 8 trở đi, dần dần hoá ra nhu nhược, uỷ mị.

2

VĂN TRÀO[1] ĐỜI ĐƯỜNG

a. Tại sao văn học đời Đường rất thịnh?

Đọc qua văn học đời Lục Triều[2] rồi xét văn học đời Đường, ta có cảm giác như đương ở trong một vườn hoang mà bước vào vườn thượng uyển đủ các hoa thơm cỏ lạ.

Về tư tưởng thì ở Trung Quốc không thời nào thịnh bằng thời Chiến Quốc; về văn học thì đời Đường hơn hết. Tản văn đã phát đạt mà thơ càng phong phú, đặc sắc hơn nhiều, nên nói đến thơ Trung Quốc ai cũng nghĩ ngay đến thơ Đường.

Sở dĩ văn học tiến triển được như vậy là do:

Từ đầu nhà Đường đến loạn An Lộc Sơn (755) gồm 130 năm, trong nước rất bình trị; tuy ngôi báu có lần về họ Võ, nhưng dân gian vẫn được yên ổn làm ăn.

Lại thêm được nhiều nhà vua trọng văn học. Thái Tông khi chưa lên ngôi, đã lập Văn học quán, nghiên cứu văn học đến nửa đêm, thu thập được trên 200.000 cuốn sách, mời 18 văn nhân thảo luận, nghiên cứu thi, phú[3]. Võ Hậu cũng hâm mộ văn nhân, văn nhân tụ lại kinh đô có tới vạn người. Huyền Tông trọng Lý Bạch như một vị tiên ông. Hiến Tông đọc thơ Bạch Cư Dị, phong ngay Bạch là học sĩ. Mục Tông ngâm ca từ của Nguyên Chẩn, phong Chẩn chức lang trung. Văn Tông đặt ra 72 chức học sĩ và rất thích thơ ngũ ngôn.

Cuối đời Đường, khoa cử hơi thiên về văn chương, cũng dùng phú và luật thi để tuyển tiến sĩ, nên học sinh nào cũng luyện 2 lối ấy.

*

Văn học đời Đường có thể chia làm 3 thời kỳ:

b. Sơ Đường.

Nhà Đường lúc ấy ở trong cảnh thịnh trị và văn học còn chịu ảnh hưởng văn trào diễm lệ đời Lục Triều, nên lối biền ngẫu vẫn còn được trọng. Tứ Kiệt (tức 4 văn nhân nổi danh nhất) là Vương Bột 王勃, Dương Quýnh 楊炯, Lư Chiếu Lân 盧照鄰, và Lạc Tân Vương 駱賓王 đều sở trường về thể ấy. Trong thời này luật thi bắt đầu xuất hiện.

Đồng thời, Trần Tử Ngang 陳子昴 cực lực đề xướng lối văn thành thực, mạnh mẽ đời Hán, Nguỵ, phản đối phong trào uỷ mị từ Tấn trở về sau. Ông nói: “Văn chương sa vào cái tệ đã 500 năm rồi, phong khí nhà Hán, Nguỵ, không truyền lại Tấn, Tống… Tôi, những lúc nhàn, đọc thư Tề, Lương, lời lẽ rất đẹp mà tình ý đều không, lần nào cũng thở dài”.

c. Thịnh Đường

Phong trào phục cổ

Do đó, Trần Tử Ngang phải mở màn cho phong trào phục cổ trong thời Thịnh Đường.

Những người có công trong thời phục cổ là Lý Bạch, Đỗ Phủ, Hàn Dũ và Liễu Tông Nguyên.

Lý Bạch nói:

“Từ Lương Trần trở đi, văn diễm lệ và phù bạc đến cùng cực; Thẩm Ước lại quá chuộng âm thanh. Công việc phục cổ ta không làm thì ai làm?”.

Lý Hoa và Nguyên Kết tiếp tục công việc ấy và đến Hàn Dũ và Liễu Tông Nguyên thì thành công. Cả thuyết của Hàn Dũ tóm tắt trong 4 chữ “Văn dĩ tải đạo” 文以載道 (Văn để chở đạo), nghĩa là nhà văn phải là nhà truyền đạo. Đạo nào? Đạo Nho của thánh hiền đời xưa. Ông bảo:

“Không phải là sách đời Tam Đại[4] và đời Lưỡng Hán[5] thì không dám xem; không phải là cái chí của thánh nhân thì không dám giữ... Theo con đường nhân nghĩa mà đi, theo cái nguồn thi, thư mà lội thì suốt đời sẽ không bị lạc đường, không tuyệt cái nguồn”.

Liễu Tông Nguyên chủ trương như ông:

“Hồi nhỏ tôi làm văn cốt tìm lời cho đẹp, lớn lên mới hay rằng để làm sáng cái đạo, nên… không cầu có hình sắc, không khoe có thanh âm nữa”[6].

Phong trào ấy có từ trước

Tuy phong trào phục cổ thành công ở đời Đường, nhưng bắt đầu từ Lương, Trần. Thời ấy đã có Tiêu Cương 蕭綱 rất thích thơ đẹp mà cũng nhận thấy cái tệ của nó.

Sau có Tô Sước 蘇綽[7] mô phỏng cách của cổ nhân mà bỏ lối văn biền ngẫu.

Đến đời Tuỳ Văn Đế, nhà vua nghiêm cấm lối văn diễm lệ. Phàm giấy tờ gì, bất kỳ công, tư đều không được viết theo lối văn biền ngẫu (một viên thứ sử phạm luật đó mà bị trị tội). Nhà cầm quyền đương thời cho rằng loạn do bọn văn nhân gây ra: bọn này tranh nhau tìm những tiếng lạ, khéo, bỏ quy mô của thánh hiền, lấy cái vô dụng làm hữu dụng, khiến cho chính trị mỗi ngày mỗi bối rối, phong tục mỗi ngày mỗi suy.

Tóm lại, ta có thể nói ngay trong khi văn biền ngẫu thịnh, đã có một sức phản động nó rồi; đó là luật tự nhiên trong vũ trụ. Nhưng phong trào phản động ấy phải đợi đến Thịnh Đường mới thành thục và đến Hàn Dũ mới hái được quả.

Những hoàn cảnh thúc đẩy nó

Nó thành thục do tình hình kinh tế, chính trị thời ấy.

Trải qua đời Lục Triều và Sơ Đường, Phật giáo và Đạo giáo rất thịnh. Các nhà tu hành liên kết với bọn quý tộc, làm cho tài chính và vũ lực Trung Quốc phải suy.

Sử chép Bắc Nguỵ có tới 30.000 ngôi chùa, 20 vạn sư. Hai triệu tăng ni không phải đóng thuế, không phải đi lính mà lại có nhiều ruộng đất, điền sản họ tới 10 triệu miếng, chiếm 1 phần ba toàn quốc! Sở dĩ nhiều như vậy là vì bọn quý tộc muốn ruộng của mình khỏi phải chịu thuế, đem nhờ nhà chùa quản lý giùm.

Sau loạn An Lộc Sơn, các rợ phương Bắc và phương Tây thường xâm lấn bờ cõi; nhà vua không làm sao kêu đủ tráng đinh để bổ sung vào quân đội, phải bắt tới ông già (coi bài thơ Thạch Hào lại của Đỗ Phủ trích ở sau). Nguyên do cũng tại lòng ích kỷ vô biên của bọn địa chủ. Họ cần nông phu cày ruộng cho họ, cho nông phu vào ở chùa nói là làm sãi, tiểu mà kỳ thực là để khỏi bị bắt lính.

Sách Đường thư 唐書 chép: “Khi An Lộc Sơn làm phản, Dương Quốc Trung muốn có tiền để chi tiêu vào việc nước mà khỏi lấy trong ngân khố của quốc gia, đặt ra lệ hễ ai nạp tiền thì được phát một tờ giấy chứng nhận là tăng ni, đạo sĩ; chỉ trong khoảng mười ngày, ở miền Hà Đông thâu được số triệu”.

Những biện pháp ấy càng làm cho dân khốn khổ, xã hội loạn lạc. Nhà vua thì như Hiến Tông, biếng nhác, chỉ lo cất chùa, rước cốt phật, nên các nhà Nho ưu thời mẫn thế nổi lên phản đối đạo Phật, đạo Lão và những khuynh hướng lãng mạn để vãn cứu thời thế, dùng lối văn thiết thực của thời cổ để phục hưng đạo Khổng, Mạnh.

Đặc điểm của phong trào

Tuy phong trào ấy xuất hiện trong thơ, tuy một số thi nhân dùng tài để tả nỗi đau khổ của con người thời loạn (thơ xã hội) hoặc lòng can đảm của tướng sĩ nơi biên cương (thơ biên tái) song ta cũng phải nhận rằng chỉ trong tản văn nó mới được mạnh mẽ.

Điều ấy rất dễ hiểu: khi muốn đả đảo một phong trào hoặc một chế độ thì phải bút chiến mà tản văn hợp với bút chiến hơn là thơ. Đó là một lẽ.

Lẽ thứ nhì là thơ vẫn được coi như một món tiêu khiển, chứ không phải để “tải đạo”, nên ngay các nhà phục cổ như Hàn Dũ, Liễu Tông Nguyên cũng không ngần ngại viết ít nhiều bài thơ luật để thử cái thể mới đó hoặc tỏ tài của mình.

Họ phục cổ mà không nệ cổ nhân như Vương Thông, họ chỉ theo cái chí hướng, cái ý cổ nhân thôi.

Hàn Dũ viết:

“Có kẻ hỏi: Làm văn thì theo ai?

Xin kính cẩn đáp: theo cổ nhân.

Lại hỏi: Sách của cổ thánh hiền còn đủ mà lời văn không giống nhau, vậy bắt chước ai?

Xin đáp: Theo ý mà không theo lời”.

Vậy ông theo đạo cổ, còn văn thì ông cho rằng phải tuỳ tình cảm, tài năng của mỗi người mà biến hoá, không thể nô lệ một cây bút nào được.

Hết thảy các nhà phục cổ đời Đường đều có tinh thần sáng tác ấy, nhờ vậy văn học đời đó mới có giá trị.

Ảnh hưởng của phong trào

Phong trào ấy có ảnh hưởng rất lớn. Nhờ nó: tản văn có nhiều tình, ý: chất phác mà cảm động, hoặc đẹp đẽ mà không uỷ mị. Những bài Điếu cổ chiến trường của Lý Hoa, Tế thập nhị lang của Hàn Dũ, những trang du ký của Liễu Tông Nguyên đều là những tác phẩm bất hủ. Thơ không đến nỗi bị luật thanh âm của Thẩm Ước bó buộc quá, mà phát triển được rực rỡ. Những bài thơ hay nhất đời Đường phần nhiều không phải là thơ luật.

Chủ nghĩa thực dụng được nẩy nở, do đó phát sinh khuynh hướng tả thực trong những tác phẩm xã hội của Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị.

d. Vãn Đường

Phong trào phục cổ ấy không được bền, chỉ khoảng 100 năm (100 trong văn học sử nước khác là lâu, mà trong văn học sử Trung Quốc thì không là bao); rồi đến Vãn Đường, lối văn diễm lệ, duy mỹ quái đản lại bành trướng.

Văn nhân, thi sĩ lại nặn óc tìm những tiếng lạ đến nỗi có kẻ đẽo gọt 3 năm mới xong vài câu thơ, có kẻ lại tuyên bố “nói mà không kinh người thì chết không yên”.

Nguyên nhân bởi đâu? Tại văn nhân thời đó thiếu tài sáng tác, chỉ tranh nhau hơn kém ở chỗ “chạm sâu khắc triện” ư? Hay tại vua chúa chỉ thích lối thơ luật và dùng nó để tuyển nhân tài? Hoặc tại thời loạn lạc quá rồi, thấy đạo Nho không vãn cứu được tình thế, người ta chán ngán, quay về chủ nghĩa duy mỹ, lãng mạn, lấy việc đẽo gọt văn để tiêu khiển, lấy sự hưởng lạc làm mục đích, bịt tai, nhắm mắt cho khỏi thấy cảnh đồ thán, điêu tàn trong nước rồi tự giam mình trong tháp ngà mà vui thú sáng tác?

TÓM TẮT

1. Văn học đời Đường rất thịnh, nhờ:

Trung Quốc được bình trị luôn 130.

Nhà vua trọng văn học và che chở văn nhân.

2. Trong thời Sơ Đường, văn học còn chịu ảnh hưởng phong trào duy mỹ đời Lục Triều.

Thể thơ luật xuất hiện.

3. Tới Thịnh Đường, nổi lên phong trào phục cổ mà những người cổ suý là Lý Bạch, Đỗ Phủ, Hàn Dũ, Liễu Tông Nguyên.

Các nhà ấy muốn khôi phục lại đạo Nho đương suy vì sự phát triển quá mạnh của đạo Lão và Phật, dùng thể văn thiết thực để thay lối văn phù hoa đời Lục Triều và vãn cứu tình hình xã hội.

Tuy nhiên họ không nô lệ cổ nhân, vẫn có nhiều tinh thần sáng tác, chỉ theo chí hướng của thánh hiền đời trước thôi.

Họ thành công nhưng không lâu.

4. Đến Vãn Đường thì khuynh hướng duy mỹ trở lại văn đàn, còn mạnh mẽ hơn hồi Sơ Đường nữa.

CHƯƠNG II

VĂN XUÔI ĐỜI ĐƯỜNG

1. Sử ký

2. Biền văn

a. Vương Bột

b. Lý Hoa

c. Lạc Tân Vương

d. Lưu Vũ Tích

e. Đỗ Mục

3. Cổ văn

a. Hàn Dũ

b. Liễu Tông Nguyên

c. Lý Bạch

4. Tiểu thuyết

a. Các loại và ảnh hưởng

b. Tác giả

5. Công cuộc dịch thuật

a. Dân tộc Trung Quốc đối với những văn minh ngoại lai

b. Đạo Phật vào Trung Quốc

c. Phong trào dịch thuật

d. Ảnh hưởng của công việc dịch thuật

1

SỬ KÝ

Sau Ban Cố[8], không còn sử gia nào có tài. Vả lại sử không còn do một người mà do nhiều người soạn, mỗi người chia nhau ít thiên, thành thử đầu đuôi không quán thông mà giá trị cũng không đều[9].

2

BIỀN VĂN

Đời Đường, thừa tiếp phong trào của Lục Triều, cống hiến cho ta được nhiều bài từ[10], phú rất điêu luyện, nhanh nhã. Nổi danh nhất là bọn tứ kiệt, Đỗ Mục, Lý Hoa, Lưu Vũ Tích.[11]

Chúng tôi xin trích dưới đây ít bài mà nhà Nho hồi xưa nhận là bất hủ.

a. 滕 王 閣 序 (王勃)

Đằng Vương các tự (Vương Bột)

Vương Bột tự là Tử An 子安, 6 tuổi đã biết làm văn, đậu cao, tính rất kiêu căng.

Tương truyền một vị đô đốc ở Hồng châu đặt tiệc ở Đằng Vương các, muốn khoe tài chàng rể, biểu làm trước một bài tự[12] rồi mời hết các nhà quyền quý cùng văn sĩ xa gần lại dự yến và yêu cầu mỗi người làm một bài tự ngay trong bữa tiệc.

Vương Bột lúc đó mới 15-16 tuổi, hay tin ấy, nhưng ở xa mấy trăm dặm, không lại họp được. Một ông già khuyên chàng cứ sửa soạn buồm và chèo đi, tự nhiên sẽ có gió nổi. Quả nhiên tối đó có gió lớn, chàng cho thuyền khởi hành và hôm sau tới Đằng Vương các vừa kịp lúc vào tiệc[13].

Vị đô đốc chê chàng là con nít, miễn cưỡng cấp giấy bút cho chàng làm bài tự, nhưng sai người đứng bên cạnh chàng, hễ chàng viết được câu nào thì chép lại mang cho ông coi.

Mới đọc mấy hàng đầu, ông đã ngạc nhiên vì sự già giặn của Vương, tới câu:

“Lạc hà dữ cô vụ tề phi,

Thu thuỷ cộng tràng thiên nhất sắc”

(Ráng chiều với cò lẻ cùng bay,

Nước thu cùng trời dài một sắc)

thì ông khâm phục thiên tài của vị thiếu niên ấy.

Từ đó, danh của Vương Bột vang dậy khắp nơi. Song trời thường ghen tài, đương giữa tuổi xuân, trong khi đi thăm cha làm quan ở Giao Chỉ, chàng bị đắm thuyền, chết đuối ở giữa biển.

Đời sau có kẻ đặt chuyện rằng hồn chàng uất ức, thường hiện lên ngâm 2 câu ấy trong những đêm trăng thanh biển lặng, tới khi một văn nhân đi thuyền qua, nghe thấy, chê câu trên dư chữ “dữ”, câu dưới dư chữ “cộng”, thì tiếng ngâm mới tuyệt hẳn.

Hai câu ấy hay thật, nhưng tôi nghe một nhà Nho nói Vương Bột đã mượn ý 2 câu dưới đây trong Chiêu minh văn tuyển[14]:

Lạc hoa dữ chi cái tề phi,

Dương liễu cộng xuân kỳ nhất sắc.

落花與芝蓋齊飛

楊柳共春旗一色

Hoa rụng với lọng vẽ cỏ chi[15] đều bay,

Dương liễu cùng cờ mùa xuân một sắc.

Bài Đằng Vương các dùng nhiều chữ cầu kỳ, nhiều điển khó hiểu, và lời thì cực đẹp nên rất khó dịch[16]. Chúng tôi xin tóm tắt đại ý và giới thiệu vài câu.

Trong bài phú viết theo thể biền ngẫu ấy, Vương Bột nhắc qua địa lý và nhân vật quận Hồng Đô, nơi xây gác Đằng Vương, rồi tả chủ khách trong tiệc, phong cảnh chung quanh khi ngồi trong gác trông ra, sau cùng kể cảm tưởng của chính mình.

Tả cảnh thu thì có câu:

潦水盡而寒潭清

煙光凝而暮山紫

(Lạo thuỷ tận nhi hàn đàm thanh,

Yên quang ngưng nhi mộ sơn tử)

Nước lụt đã cạn mà đầm lạnh trong veo,

Ánh khói ngưng kết mà núi chiều sắc tía.

Cảnh trời nước thì:

落霞與孤鶩齊飛

秋水共長天一色

Lạc hà dữ cô vụ tề phi,

Thu thuỷ cộng tràng thiên nhất sắc

Nhà cửa ghe thuyền thì:

閭閻撲地鍾鳴鼎食之家

舸艦迷津青雀黃龍之軸[17]

(Lư diêm phác địa, chung minh đỉnh thực chi gia,

Khả hạm mê tân, thanh tước hoàng long chi trục)

Xóm làng đầy đất, nhà nào cũng vào hàng chung đỉnh[18]

Ghe thuyền chật bến, đều về tước xanh rồng vàng.

Tác giả nhìn cảnh mà sinh tình:

天高地迥覺宇宙之無窮

興盡悲來識盈虛之有數

(Thiên cao địa quýnh, giác vũ trụ chi vô cùng,

Hứng tận bi lai, thức doanh hư chi hữu số).

Trời cao đất xa, thấy vũ trụ là vô cùng,

Vui hết buồn lại, biết đầy vơi là có số.

Rồi cảm khái triền miên:

關山難越誰悲失路之人

萍水相逢盡是他鄉之客

……

君子安貧達人知命

老當益壯寧知白首之心

窮且益堅不墜青雲之志

(Quan san nan việt, thùy bi thất lộ chi nhân.

Bình thủy tương phùng, tận thị tha hương chi khách.

……

Quân tử an bần, đạt nhân tri mệnh.

Lão đương ích tráng, ninh tri bạch thủ chi tâm,

Cùng thả ích kiên, bất trụy thanh vân chi chí).

Quan san khó vượt, ai thương người lỡ bước?

Bèo nước gặp nhau, đều là khách tha hương.

……

Quân tử an bần, đạt nhân tri mệnh.

Già càng nên mạnh mẽ, lòng càng không biết bạc đầu[19]

Khổ càng nên kiên tâm, đừng mất cái chí thanh vân[20].

Cuối bài có 8 câu thơ rất hay, tuyệt diệu là 4 câu cuối:

閒雲潭影日悠悠

物換星移幾度秋

閣中帝子今何在

檻外長江空自流

Nhàn vân đàm ảnh nhật du du,

Vật hoán tinh di, kỷ độ thu.

Các trung đế tử kim hà tại?

Hạm ngoại Trường Giang[21] không tự lưu.

Đầm chiếu mây bay, trời lửng lơ,

Sao dời vật đổi, mấy thu rồi?

Con vua trong gác nào đâu nhỉ?

Dòng nước ngoài hiên vẫn tự trôi.

b. 弔 古 戰 場 文 (李華)

浩浩乎平沙無垠敻不見人河水縈帶群山糾紛黯兮慘悴風悲日曛蓬斷草枯凜若霜晨鳥飛不下獸鋌亡群

亭長告予曰此古戰場也嘗覆三軍往往鬼哭天陰則聞

傷心哉秦歟漢歟將近代歟吾聞夫齊魏徭戌荊韓召募萬里奔走連年暴露沙草晨牧河冰夜渡地闊天長不知歸路寄身鋒刃腷臆誰愬

秦漢而還多事四夷中州耗斁無世無之古稱戎夏不抗王師文教失宣武臣用奇奇兵有異於仁義王道迂闊而莫為嗚呼噫嘻

吾想夫北風振漠胡兵伺便主將驕敵期門受戰野豎旄旗川迴組練法重心駭威尊命賤利鏃穿骨驚沙入面主客相搏山川震眩聲析江河勢崩雷電至若窮陰凝閉凜冽海隅積雪沒脛堅冰在鬚鷙鳥休巢征馬踟躕繒纊無溫墮指裂膚當此苦寒天假強胡憑陵殺氣以相翦屠徑截輜重橫攻士卒都尉親降將軍覆沒屍填巨港之岸血滿長城之窟無貴無賤同為枯骨可勝言哉

鼓衰兮力盡矢竭兮弦絕白刃交兮寶刀折兩軍蹙兮生死決降矣哉終身夷狄戰矣哉骨暴沙礫鳥無聲兮山寂寂夜正長兮風淅淅魂魄結兮天沉沉鬼神聚兮雲冪冪日光寒兮草短月色苦兮霜白傷心慘目有如是耶

吾聞之牧用趙卒大破林胡開地千里遁逃匈奴漢傾天下財殫力痡任人而已其在多乎周逐玁狁北至太原既城朔方全師而還飲至策勳和樂且閒穆穆棣棣君臣之間秦起長城竟海為關荼毒生靈萬里朱殷漢擊匈奴雖得陰山枕骸遍野功不補患

蒼蒼蒸民誰無父母提攜捧負畏其不壽誰無兄弟如手如足誰無夫婦如賓如友生也何恩殺之何咎其存其歿家莫聞知人或有言將信將疑悁悁心目寝寐見之布奠稱觴哭望天涯天地為愁草木悽悲弔祭不至精魂何依必有凶年人其流離

嗚呼噫嘻時耶命耶從古如斯為之奈何守在四夷

Điếu cổ chiến trường văn (Lý Hoa)

Hạo hạo hồ! Bình sa vô ngân, quýnh bất kiến nhân; hà thủy oanh đái, quần sơn củ phân; ảm hề thảm tụy, phong bi nhật huân; bồng đoạn thảo khô, lẫm nhược sương thần, điểu phi bất hạ, thú đĩnh vong quần.

Đình trưởng cáo dư viết: “Thử cổ chiến trường dã, thường phúc tam quân; vãng vãng quỷ khốc, thiên âm tắc văn”.

Thương tâm tai! Tần dư? Hán dư? Tương cận đại dư? Ngô văn phù Tề, Ngụy đao thú[22], Kinh, Hàn triệu mộ, vạn lý bôn tẩu, liên niên bạo lộ, sa thảo thần mục, hà băng dạ độ. Địa khoát thiên trường, bất tri quy lộ, ký thân phong nhận, bức ức thùy tố?

Tần, Hán nhi hoàn, đa sự tứ di; Trung châu háo đố vô thế vô chi. Cổ xưng nhung hạ, bất kháng vương sư, văn giáo thất tuyên, vũ thần dụng kỳ; kỳ binh hữu dị ư nhân nghĩa, vương đạo vu khoát nhi mạc vi. Ô hô! Y hi!

Ngô tưởng phù bắc phong chấn[23] mạc, Hồ binh tứ tiện: chủ tướng kiêu địch, kỳ môn thụ chiến; dã thụ mao kỳ, xuyên hồi tổ luyện. Pháp trọng tâm hãi, uy tôn mệnh tiện; lợi thốc xuyên cốt, kinh sa nhập diện; chủ khách tương đoàn[24], sơn xuyên chấn huyễn; thanh tích giang hà, thế băng lôi điện. Chí nhược cùng âm ngưng bế, lẫm liệt hải ngu[25]; tích tuyết một hĩnh, kiên băng tại tu; chí điểu hưu sào, chinh mã trì trù; tăng khoáng vô ôn, truỵ[26] chỉ liệt phu. Đương thử khổ hàn, thiên giả cường Hồ, bằng lăng sát khí, dĩ tương tiễn đồ. Kính triệt tri[27] trọng, hoành công sĩ tốt. Đô úy thân hàng, tướng quân phúc một; thi điền cự cảng chi ngạn, huyết mãn Trường thành chi quật. Vô quý vô tiện, đồng vi khô cốt, khả thăng ngôn tai!

Cổ suy hề lực tận, thỉ kiệt hề huyền tuyệt; bạch nhận giao hề bảo đao chiết, lưỡng quân xúc hề sinh tử quyết. Hàng hĩ tai? Chung thân di địch! Chiến hĩ tai? Cốt bộc sa lịch! Điểu vô thanh hề sơn tịch tịch; dạ chính trường hề phong tích tích; hồn phách kết hề thiên trầm trầm; quỷ thần tụ hề vân mịch mịch; nhật quang hàn hề thảo đoản; nguyệt sắc khổ hề sương bạch! Thương tâm thảm mục, hữu như thị da.

Ngô văn chi: Mục dụng Triệu tốt, Đại phá Lâm Hồ, khai địa thiên lý, độn đào Hung Nô. Hán khuynh thiên hạ, tài đàn lực phô:  nhiệm nhân nhi dĩ, kì tại đa hồ? Chu trục Hiểm Doãn, bắc chí Thái Nguyên, kí thành Sóc Phương, toàn sư nhi hoàn, ẩm chí sách huân, hòa lạc thả nhàn, mục mục lệ lệ, quân thần chi gian. Tần khởi Trường Thành, cánh hải vi quan, đồ độc sinh linh, vạn lý chu ân. Hán kích Hung Nô, tuy đắc Âm sơn, chẩm hài biến dã, công bất bổ hoàn[28].

Sương Sương chưng dân, thùy vô phụ mẫu, đề huề phủng phụ, úy kỳ bất thọ? Thùy vô huynh đệ, như túc như thủ? Thùy vô phu phụ, như tân như hữu? Sinh dã hà ân? Sát chi hà cữu? Kỳ tồn, kỳ một, gia mạc văn tri. Nhân hoặc hữu ngôn, tương tín tương nghi; quyến quyến tâm mục, tẩm mị kiến chi; bố điện xưng trường, khốc vọng thiên nhai. Thiên địa vi sầu, thảo mộc thê bi. Điếu tế bất chí, tinh hồn hà y? Tất hữu hung niên, nhân kỳ lưu ly.

Ô hô! Y hi! Thời da? Mệnh da? Tòng cổ như tư, vi chi nại hà? Thủ tại tứ di.

Bài văn điếu chiến trường cũ (Lý Hoa)[29]

Mênh mông thay! Cát phẳng không bờ, xa chẳng thấy ai; dòng sông uốn khúc, dãy núi loạn bày; ảm đạm thảm thê, trời xế gió lay, lau đứt cỏ khô, lạnh như buổi mai; chim bay không đáp, thú chạy lạc bầy.

Người đình trưởng[30] bảo tôi: “Đó là chiến trường cũ, quân chết ở đây; đêm đêm quỷ khóc, văng vẳng bên tai”.

Thương tâm thay! Tần ư? Hán ư? Đời gần đây ư? Ta nghe Tề, Nguỵ bắt lính, Kinh, Hàn[31] chiêu mộ; vạn dặm dầu dãi, liên niên cơ khổ; đêm phải qua băng, ngày thì chăn ngựa. Đất rộng trời dài, đường về đâu đó? Thân gởi mũi giáo, uất ức ai rõ?

Từ Tần, Hán trở đi, gây sự với tứ di[32], đời nào cũng vậy, tổn bại loạn ly. Thời trước rợ Nhung, không chống Vương sư[33], sau giáo huấn không truyền, quan võ chuyên dùng mưu kỳ; mưu kỳ khác xa nhân nghĩa, chê Vương đạo[34] vu khoát, nên đường phải chẳng đi. Ô hô! Y hi!

Ta tưởng lúc gió bãi tung cát là lúc rợ Hồ đợi cơ thuận tiện, chủ tướng khinh địch, kỳ môn[35] giao chiến; cờ dựng khắp đồng, đầy sông tổ luyện[36]. Phép trọng phải kinh, mạng người nhỏ nhít; tên cắm thấu xương, cát quất vào mặt; chủ khách giao tranh, núi sông mờ mịt; hét chuyển núi sông, thế như sấm sét. Đến lúc góc biển gió buốt, trời tối mù mù; tuyết đặp bắp về, băng đóng cứng râu; chim cắt nép tổ; ngựa chiến trù trừ; vải lụa hết ấm, rớt ngón, nứt da. Đương khi rét căm như vậy, trời giúp rợ Hồ, chém giết lung tung, sát khí hầm hừ, triệt đường lương thực, tấn công sĩ tốt. Đô uý đầu hàng, tướng quân đã chết; Trường thành máu chảy đầy hào, bờ sông thây nằm lấp hết. Nào sang nào hèn, xương khô như một, kể sao cho xiết.

Tiếng trống yếu hề sức lực kiệt; tên bắn hết hề, dây cung đứt; dao sáng chạm nhau hề, gẫy gươm sắt; hai quân xáp nhau hề, quyết sống chết. Hàng ư? Chung thân tôi mọi. Chiến ư? Xương phơi cát sỏi. Chim không kêu hề, núi tịch mịch, đêm cực dài hề, gió rít rít; hồn phách kiệt hề, trời trầm trầm; quỷ thần họp hề, mây mù mịt; mặt trời lạnh lẽo hề, cỏ ngắn; ánh trăng não nùng hề, sương trắng! Thương tâm thảm mục đến như thế ư?

Ta nghe nói: Lý Mục[37] dùng quân nước Triệu đại phá rợ cường Hồ, mở đất ngàn dặm, đuổi rợ Hung Nô. Nhà Hán khuynh[38] thiên hạ sức kiệt của hao; người giỏi thì được, có cần nhiều đâu? Nhà Chu đuổi Hiểm Doãn[39] lên tới Thái Nguyên, xây thành quận Sóc, toàn quân khải hoàn, bày rượu thưởng công, hoà lạc lại nhàn, uy nghi kính cẩn, vua tôi hân hoan. Tần dựng Trường Thành, ải tới bể Đông, cơ khổ sanh linh, máu đỏ khắp đồng. Hán đánh Hung Nô, tuy chiếm Âm San, xương phơi khắp nơi, công chẳng bỏ tội.

Dân chúng trăm họ, ai không cha mẹ, đề huề phụng dưỡng, chỉ lo không thọ? Ai không anh em, như túc như thủ? Ai không vợ chồng, như tình bằng hữu? Sống được ơn gì? Giết đi, tội chi? Sống hay là chết, nhà chẳng ai biết. Có người cho hay, nửa ngờ nửa tin; đau đáo trông ngóng, mê thấy ban đêm; bầy lễ rót rượu, chân trời khóc nhìn. Trời đất cũng sầu, cây cỏ dầu dầu. Cúng quải không hưởng, hồn phách dựa đâu? Tất sẽ mất mùa[40], phiêu bạt ra sao!

Ô hô! Y hi! Thời ư? Mệnh ư? Từ xưa như vậy, nên làm thế nào? Bốn rợ phục mình, bờ cõi yên lâu[41].

c. 為 徐 敬 業 討 武 曌 檄 (駱賓王)

偽臨朝武氏者性非和順地實寒微昔充太宗下陳曾以更衣入侍洎乎晚節穢亂春宮潛隱先帝之私陰圖後房之嬖入門見嫉蛾眉不肯讓人掩袖工讒狐媚偏能惑主踐元後於翬翟陷吾君於聚麀加以虺蜴為心豺狼成性近狎邪僻殘害忠良殺姊屠兄弒君鴆母人神之所同嫉天地之所不容猶復包藏禍心窺竊神器君之愛子幽之於別宮賊之宗盟委之以重任嗚呼霍子孟之不作朱虛侯之已亡燕啄皇孫知漢祚之將盡龍漦帝后識夏庭之遽衰

敬業皇唐舊臣公侯冢子奉先君之成業荷本朝之厚恩宋微子之興悲良有以也袁君山之流涕豈徒然哉是用氣憤風雲志安社稷因天下之失望順宇內之推心爰舉義旗以清妖孽

南連百越北盡三河鐵騎成群玉軸相接海陵紅粟倉儲之積靡窮江浦黃旗匡復之功何遠班聲動而北風起劍氣衝而南鬥平喑嗚則山嶽崩頹叱吒則風雲變色以此制敵何敵不摧以此圖功何功不克

公等或居漢地或協周親或膺重寄於話言或受顧命於宣室言猶在耳忠豈忘心一抔之土未乾六尺之孤何託倘能轉禍為福送往事居共立勤王之勳無廢大君之命

凡諸爵賞同指山河若其眷戀窮城徘徊歧路坐昧先幾之兆必貽後至之誅請看今日之域中竟是誰家之天下

Vị Từ Kính Nghiệp thảo Vũ Anh hịch (Lạc Tân Vương)

Ngụy lâm triều Võ thị giả, tính phi hòa thuận, địa thực hàn vi. Tích sung Thái Tông hạ trần, tằng dĩ cánh y nhập thị, kị[42] hồ vãn tiết, uế loạn xuân cung, tiềm ẩn tiên đế chi tư, âm đồ hậu phòng chi bế. Nhập môn kiến tật, nga mi bất khẳng nhượng nhân, yểm tụ công sàm, hồ mị thiên năng hoặc chúa, tiễn nguyên hậu ư huy địch, hãm ngô quân ư tụ ưu. Gia dĩ hủy dịch vi tâm, sài lang thành tính, cận hiệp tà tịch, tàn hại trung lương, sát tỉ đồ huynh, thí quân chẫm mẫu; nhân thần chi sở đồng tật, thiên địa chi sở bất dong. Do phục bao tàng họa tâm, khuy thiết thần khí, quân chi ái tử, u chi ư biệt cung, tặc chi tông minh, ủy chi dĩ trọng nhiệm. Ô hô[43]! Hoắc Tử Mạnh chi bất tác, Chu Hư Hầu chi dĩ vong. Yến trác hoàng tôn, tri Hán tộ chi tương tận; long ly đế hậu, thức Hạ đình chi cự suy.

Kính Nghiệp hoàng Đường cựu thần, công hầu chủng tử, phụng tiên quân chi thành nghiệp, hạ bản triều chi hậu ân; Tống Vi Tử chi hưng bi, lương hữu dĩ dã; Viên Quân Sơn chi lưu thế, khởi đồ nhiên tai! Thị dụng khí phẫn phong vân, chí an xã tắc; nhân thiên hạ chi thất vọng, thuận vũ nội chi thôi tâm, viên cử nghĩa kỳ dĩ thanh yêu nghiệt.

Nam liên Bách Việt, bắc tận Tam Hà. Thiết kị thành quần, ngọc trục[44] tương tiếp. Hải Lăng hồng túc sương trữ chi tích mỹ cùng; giang phố hoàng kỳ khuông phục chi công hà viễn? Ban thanh động nhi bắc phong khởi, kiếm khí xung như Nam đấu bình; âm ô tắc Sơn nhạc băng đồi, sất sá[45] tắc phong vân biến sắc. Dĩ thử chế địch, hà địch bất tồi? Dĩ thử đồ công, hà công bất khắc?

Công đẳng hoặc cư Hán địa, hoặc hiệp chu thân, hoặc ưng[46] trọng ký ư thoại ngôn, hoặc thụ cố mệnh ư tuyên thất ngôn do tại nhĩ, trung khởi vong tâm, nhất phần[47] chi thổ vị can, lục xích chi cô hà thác? Thảng năng chuyển họa vi phúc, tống vãng sự cư, cộng lập cần vương chi huân, vô phế đại quân chi mệnh.

Phàm chư tước thưởng, đồng chỉ sơn hà, nhược kỳ quyến luyến cùng thành, bồi hồi kỳ lộ, tọa muội tiên cơ chi triệu, tất di hậu chí chi tru. Thỉnh khán kim nhật chi vực trung, cánh thị thùy gia chi thiên hạ?

Bài hịch đánh Võ Anh[48]

(Viết giùm Từ Kính Nghiệp)[49] Lạc Tân Vương[50]

Kẻ tiếm vị lâm triều là Võ thị, tính không hoà thuận, sanh chốn hàn vi. Trước là cung nhân vào hầu Tiên Đế[51] từ chức hèn mọn mà được chúa cưng; tới khi trọng tuổi, dơ dáy trong cung[52], giấu đậy chuyện xưa, ngầm mong ơn Chúa[53]. Vào cung ghen ghét, mày ngài chẳng chịu nhường ai; che miệng gièm pha, thuật cáo[54] lại hay nịnh hót, lên ngôi Hậu, vẽ hình huy địch[55] dẫn nhà vua vào lối hươu nai[56]. Hơn nữa rắn rít sẵn lòng, sài lang thành tính, thân yêu gian ác, tàn hại trung lương. Giết chị giết anh, giết vua giết mẹ; thần người đều ghét, trời đất không dung. Lại còn ôm ấp ý nghịch, lấm lét đồ thần[57], đầy con vua[58] vào cung tối, giao cho giặc[59] giữ ngôi cao.

Than ôi! Hoắc Mạnh Tử không còn, Chu Hư Hầu[60] đã chết. Mỏ yến mổ hoàng tôn[61], biết rằng ngôi Hán gần mất; dãi rồng sinh đế hậu, đoán cho vận Hạ đương suy[62].

Kiến Nghiệp[63], Đường thần nghĩa cũ, con trưởng công hầu, thừa sự nghiệp của Tiên Đế, hưởng ân sâu của bản triều; nặng lòng đau như Tống Vi Tử, nào phải ngẫu nhiên; chảy nước mắt như Viên Quân Sơn[64], há rằng vô cố! Cho nên nghĩa khí kích động gió mây, ý chí muốn an xã tắc, nhân lúc thiên hạ thất vọng, thuận theo lòng hối thúc của nhân dân, mới phất cờ khởi nghĩa để trừ yêu nghiệt. Phía Nam liền với Bách Việt, phía Bắc hết cả Tam Hà[65]; ngựa sắt thành bầy, trục ngọc[66] liên tiếp. Hải Lăng[67] lúa đỏ, các kho chứa sẵn không cùng; Giang Phổ[68] cờ vàng, cái việc trung hưng đã tới. Tiếng ngựa hí mà bắc phong nổi dậy, hơi gươm xông mà Nam đẩu muốn băng; hầm hừ thì đồi núi rung rinh, thét mắng thì gió mây đổi sắc. Như vậy mà đánh giặc, giặc nào không thua? Như vậy mà lập công, công nào chẳng được?

Các ông hoặc nhờ ơn đất Hán[69], hoặc nặng tình bà con[70], hoặc nhận lời gởi gấm ngày xưa, thụ mệnh hoàng cung[71] thuở nọ, tai còn nghe nói, trung há quên lòng? Nắm đất trên mồ chưa ráo, con côi nhỏ tuổi[72] gởi ai? Ví phỏng chuyển hoạ thành phúc, nhớ khuất giúp còn[73], cùng lập nên công việc cần vương[74], không mất mạng lệnh vua trước thì bao nhiêu tước thưởng, cùng trỏ non sông. Nhược bằng quyến luyến với thành nguy, bồi hồi ở ngã rẽ[75], đã không có chí tiên cơ thì ắt chịu hình hậu chí[76]. Thử coi tình hình trước mắt, rồi đây thiên hạ nhà ai?

c. 陋 室 銘 (劉禹錫)

山不在高有仙則名水不在深有龍則靈斯是陋室惟吾德馨苔痕上階綠草色入簾青談笑有鴻儒往來無白丁可以調素琴閱金經無絲竹之亂耳無案牘之勞形南陽諸葛廬西蜀子雲亭孔子云何陋之有

Lậu thất minh (Lưu Vũ Tích)

Sơn bất tại cao, hữu tiên tắc danh, thuỷ bất tại thâm, hữu long tắc linh. Tư thị lậu thất, duy ngô đức hinh. Ðài ngân thượng giai lục, thảo sắc nhập liêm thanh. Ðàm tiếu hữu hồng nho, vãng lai vô bạch đinh. Khả dĩ điều tố cầm, duyệt Kim kinh. Vô ti trúc chi loạn nhĩ, vô án độc chi lao hình. Nam Dương Gia Cát lư, Tây Thục Tử Vân đình. Khổng Tử vân: “Hà lậu chi hữu?”

Bài minh[77] “Căn nhà quê mùa” (Lưu Vũ Tích)

Núi không tại cao, có tiên thì nổi danh, nước không tại sâu, có rồng thì hoá linh. Đây là căn nhà quê mùa, chỉ nhờ đức ta mà thơm tho. Ngấn rêu biếc leo thềm, sắc cỏ xanh chiếu rèm. Cười nói thâm nho, đi lại không bạch đinh[78]. Có thể gẩy cây đờn mộc mạc, đọc Kim kinh[79]. Không tiếng tơ tiếng trúc làm loạn tai, không giấy tờ thư trát làm mệt thân hình. Thảo lư của Gia Cát ở Nam Dương, nhà mát của Tử Văn[80] ở Tây Thục. Khổng Tử nói: “Có gì mà quê mùa?”[81].[82]

d. 阿 房 宮 賦 (杜牧)

六王畢四海一蜀山兀阿房出

覆壓三百餘里隔離天日驪山北構而西折直走咸陽二川溶溶流入宮牆五步一樓十步一閣廊腰縵迴簷牙高啄各抱地勢鉤心鬥角盤盤焉囷囷焉蜂房水渦矗不知其幾千萬落

長橋臥波未雲何龍複道行空不霽何虹高低冥迷不知東西歌臺暖響春光融融舞殿冷袖風雨淒淒一日之內一宮之間而氣候不齊妃嬪媵嬙王子皇孫、辭樓下殿輦來於秦朝歌夜絃為秦宮人明星熒熒開妝鏡也綠雲擾擾梳曉鬟也渭流漲膩棄脂水也煙斜霧橫焚椒蘭也雷霆乍驚宮車過也轆轆遠聽杳不知其所之也一肌一容盡態極妍縵立遠視而望幸焉有不得見者三十六年

燕趙收藏韓魏之經營齊楚之精英幾世幾年取掠其人倚疊如山一旦不能有輸來其間鼎鐺玉石金塊珠礫棄擲邐迤秦人視之亦不甚惜

嗟乎一人之心千萬人之心也秦愛紛奢人亦念其家奈何取之盡錙銖用之如泥沙使負棟之柱多於南畝之農夫架梁之椽多於機上之工女釘頭磷磷多在庾之粟粒瓦縫參差多於周身之帛縷直欄橫檻多於九土之城郭管絃嘔啞多於市人之言語使天下之人不敢言而敢怒獨夫之心日益驕固戍卒叫函谷舉楚人一炬可憐焦土

嗚呼滅六國者六國也非秦也族秦者秦也非天下也嗟乎使六國各愛其人則足以拒秦秦復愛六國之人則遞三世可至萬世而為君誰得而族滅也

秦人不暇自哀而後人哀之後人哀之而不鑑之亦使後人復哀後人也

A phòng cung phú (Đỗ Mục)

Lục vương tất, tứ hải nhất, Thục sơn ngột, A Phòng xuất.

Phú áp tam bách dư lý, cách ly thiên nhật. Ky sơn bắc cấu nhi tây chiết, trực tẩu Hàm Dương. Nhị xuyên dung dung, lưu nhập cung tường. Ngũ bộ nhất lâu, thập bộ nhất các; lang yêu mạn hồi, thiềm nha cao trác; các bão địa thế, câu tâm đấu giác. Bàn bàn yên, huân huân[83] yên, phong phòng thủy oa, súc bất tri kỳ kỷ thiên vạn lạc.

Trường kiều ngọa ba: vị vân hà long? Phức đạo hành không: bất tễ hà hồng? Cao đê minh mê, bất tri đông tê. Ca đài noãn ưởng[84] xuân quang dung dung; vũ điện lãnh tụ, phong vũ thê thê. Nhất nhật chi nội, nhất cung chi gian nhi khí hậu bất tề. Phi tần dắng tường, vương tử hoàng tôn, từ lâu hạ điện, liễn lai ư Tần, triêu ca dạ huyền, vi Tần cung nhân. Minh tinh huỳnh huỳnh, khai trang kính dã; lục vân nhiễu nhiễu, sơ hiểu hoàn dã; Vị lưu trướng nhị, khí chi thủy dã; Yên tà vụ hoành, phần tiêu lan dã; lôi đình sạ kinh, cung xa quá dã; lộc lộc viễn thính, diểu bất tri kỳ sở chi dã. Nhất ky nhất dung, tận thái cực nghiên; mạn lập viễn thị nhi vọng hạnh yên. Hữu bất đắc kiến giả tam thập lục niên.

Yên, Triệu thu tàng, Hàn Ngụy chi kinh doanh, Tề, Sở chi tinh anh, kỷ thế kỷ niên, thủ lược kỳ nhân, ỷ điệp như san, nhất đán bất năng hữu, thâu lai kỳ gian. Đỉnh, sanh, ngọc thạch, kim khối, châu lịch, khí trịch lị dĩ[85]. Tần nhân thị chi, diệc bất thậm tích.

Ta hồ! Nhất nhân chi tâm, thiên vạn nhân chi tâm dã. Tần ái phân xa, nhân diệc niệm kỳ gia, nại hà thủ chi tận truy thù, dụng chi như nê sa! Sử phụ đống chi trụ, đa ư Nam mẫu chi nông phu; giá lương chi duyện[86] đa ư ky thượng chi công nữ; đinh đầu lân lân đa tại dữu chi túc lạp; ngõa phùng tham soa đa ư chu thân chi bạch lũ; trực lan hoành hạm đa ư cửu thổ chi thành quách; quản huyền âu a, đa ư thị nhân chi ngôn ngữ; sử thiên hạ chi nhân bất cảm ngôn nhi cảm nộ, độc phu chi tâm nhật ích kiêu cố. Thú tốt khiếu, Hàm cốc cử, Sở nhân nhất cự, khả liên tiêu thổ!

Ô hô! Diệt lục quốc giả, lục quốc dã, phi Tần dã. Tộc Tần giả, Tần dã, phi thiên hạ dã. Ta hồ! Sử lục quốc các ái kỳ nhân, tắc túc dĩ cự Tần; Tần phục ái lục quốc chi nhân, tắc đệ tam thế khả chí vạn thế nhi vi quân, thùy đắc nhi tộc diệt dã?

Tần nhân bất hạ tự ai nhi hậu nhân ai chi; hậu nhân ai chi nhi bất giám chi, diệc sử hậu nhân phục ai hậu nhân dã.

Bài phú “Cung A phòng” (Đỗ Mục)[87]

Sáu vua bị diệt, bốn bể thống nhất[88], núi xứ Thục trọi, cung A Phòng xuất[89].

Cao muốn đụng trời xanh, trên ba trăm dặm che lấp. Xây từ Ky Sơn ở phương Bắc, vòng qua Tây, chạy thẳng xuống Hàm Dương. Hai con sông mông mênh chảy vào tới chân tường. Năm bước lại một lầu, mười bước lại một gác; hành lang uyển chuyển như tấm lụa, mái nhà cong nhọn như mỏ chim, đều ôm địa thế, góc thì đâu vào nhau, giữa như cái móc. Quanh co chằng chịt như tổ ong, như xoáy nước, không biết là mấy nghìn nóc. Cầu dài vắt ngang sông: chưa có mây sao có rồng? Đường đôi[90] bắc trên không: không phải mưa tạnh, sao có cầu vồng? Cao thấp hỗn loạn, nào biết tây đông? Xuân quang ấm áp, tiếng ca vui vầy; gió mưa lạnh lẽo, tay áo hết bay[91]. Cùng trong một cung, cùng trong một ngày, khí hậu khác thay! Phi tần, thị nữ, vương tử, hoàng tôn, rời lầu xuống điện, ngồi xe tới Tần, sáng ca tối đàn và thành cung nhân[92]. Kìa, sao lấp lánh: mở gương đấy mà; mây xanh quấn quấn: mớ tóc xõa ra; dầu sáp đổ đi, sông Vị đầy mà[93]; đốt tiêu đốt lan, đám khói tà tà; sấm động kinh hồn, tiếng xe chạy qua; nào biết đi đâu, ầm ầm ở xa. Da thịt, dong mạo, làm đẹp làm duyên, đứng chờ xa xa, mong được vua nhìn. Có kẻ trông ngóng ba mươi sáu năm liền.

Yên, Triệu gom góp, Hàn, Ngụy kinh doanh, Tề, Sở tinh anh, mấy đời mấy năm, của người cướp lấy chất cao thành núi, đã không giữ nổi, thu lại nơi ấy. Vàng, đỉnh coi tựa đất lu, châu, ngọc rẻ như đá sỏi; liệng phí vung tay, chẳng ai nhìn nhõi.

Than ôi! Lòng ai cũng vậy, nghìn vạn người như một. Người Tần thích xa hoa, thì người ta cũng nghĩ tới nhà, sao lấy thì thu nhặt từng chút mà dùng thì coi rẻ như cát bùn! Khiến cho cột đỡ rui nhiều hơn nông phu ngoài đồng; cho kèo đỡ nóc nhiều hơn chức nữ trên khung; cho đầu đinh lấp lánh nhiều hơn hột lúa trong kho; phiến ngói so le nhiều hơn quần áo ngoài phố; lan can bực cửa nhiều hơn thành quách cửu châu; tiếng sáo tiếng đờn nhiều hơn tiếng nói trong chợ; làm cho người trong thiên hạ không dám nói mà dám phẫn nộ; lòng kẻ thất phu[94] mỗi ngày càng thêm kiêu căng, ngoan cố. Lính thú[95] hò hét, Hàm Cốc nổi dậy[96], đuốc Sở một bó[97], thương thay, tro tàn trơ đó!

Than ôi! Kẻ diệt lục quốc không phải là Tần mà là lục quốc. Kẻ diệt Tần, chính là Tần, không phải là thiên hạ. Buồn thay! Người lục quốc nếu biết yêu nhau thì đủ sức để chống cự với Tần. Nếu Tần lại yêu người lục quốc thì truyền từ ba đời đến vạn đời, làm chủ thiên hạ, ai diệt Tần được.

Người nước Tần không có thì giờ để thương cho họ mà đời người sau than thở cho họ; người đời sau than thở cho họ mà không biết lấy đó làm gương, khiến người đời sau nữa lại phải than thở cho người đời sau nữa!

3

CỔ VĂN

Nhân vật đại biểu trong phong trào phục cổ là Hàn Dũ và Liễu Tôn Nguyên.

a. Hàn Dũ 韓愈 (768-824), tự là Thoái Chi 退之, người đời sau thường gọi là Hàn Xương Lê[98] 韩昌黎. Hồi nhỏ ông mồ côi sớm, nhờ một người chị dâu goá chồng nuôi nấng; học giỏi, 25 tuổi đậu tiến sĩ, làm quan đến chức Hình bộ thị lang, rất có danh trên văn đàn nhờ có tài về cổ văn và nhiệt tình bênh vực đạo Nho.

Một lần ông khảng khái dâng sớ khuyên vua Hiến Tông đừng rước cốt Phật về thờ, đại ý nói:

Đạo Phật là đạo của mọi rợ, đời Thượng cổ, Trung Quốc không có đạo ấy mà vẫn thái bình. Đến đời Hán Minh Đế Phật pháp mới bắt đầu truyền trong nước thì loạn kế tiếp nổi lên, tới Lương Vũ Đế 3 lần xả thân làm tiểu mà rốt cục bị Hầu Cảnh áp bức, phải chết đói ở Đài Thành, quốc gia cũng tiêu diệt, thành thử thờ Phật cầu phước mà lại gặp hoạ.

Cuối cùng ông bảo nên liệng cốt Phật vào nước, lửa: nếu Phật linh thiêng, ông xin chịu hết các tội.

Can vua mà giọng gay gắt, vô lễ như vậy, trách chi chẳng bị đày đến một nơi ma thiêng nước độc tức là miền Triều Châu. Ông đau lòng, làm một bài thơ, lời bình dị, bi hùng mà chúng tôi trích dưới đây 4 câu đầu:

一封朝奏九重天

暮謪潮州路八千

欲為聖明除弊政

敢將衰朽惜殘年

……

Nhất phong triêu tấn cửu trùng thiên,

Mộ trích Triều châu bát lộ thiên.

Dục vị Thánh triều trừ tệ[99] chính,

Cảm tương suy hủ tích tàn niên.

…...

Sáng dâng tờ sớ tấu thiên nhan,

Chiều biếm Triều châu dặm tám ngàn!

Muốn giúp Thánh triều trừ tệ chính,

Dám đem lão bệnh tiếc thân tàn!

…...

Tương truyền miền Triều châu hồi đó bị nhiều cá sấu phá hoại, ông soạn một bài văn tế đại ý bảo cá sấu nên ra biển mà ở, đừng quấy nhiễu nhân dân nữa; cá sấu sợ uy ông, đi hết. Sở dĩ tôi kể lại chuyện hoang đường ấy vì ở nước ta cũng truyền rằng Nguyễn Thuyên đời Trần Nhân Tông đọc một bài văn nôm tế cá sấu ở sông Nhị mà cá sấu cũng dời đi và do đó được vua đổi họ Nguyễn của ông ra họ Hàn[100], có ý ví ông với Hàn Dũ.

Sau khi bị đày ra Triều châu, Hàn Xương Lê có vẻ hối hận, dũng khí cơ hờ tiêu ma, dâng biểu tạ tội, ca tụng nhà vua và hết mạt sát đạo Phật.

Ông thiếu óc thực tế, không phải là nhà chính trị, nên hoạn đồ trắc trở. Tư tưởng ông hẹp hòi, ông cho rằng người Trung Quốc mà theo tông giáo của mọi rợ (chỉ Ấn Độ) là một cái nhục và bỏ đạo tiên thánh là một cái tội.

Song ông có rất nhiều nhiệt huyết, lòng thành thực, lời mạnh mẽ, hấp dẫn. Văn học đời Đường đỡ được cái tật lời kêu ý rỗng của Lục Triều, một phần cũng nhờ ông.

Thơ ông có 2 phần:

* Một phần bình dị, mở đường cho Tống thi như bài ở trên.

* Một phần trái hẳn lại, khó hiểu, dùng những vần kỳ dị, những tiếng bí hiểm.

Xét chung thì ít bài có giá trị.

Trái lại, tản văn của ông rất hay, lựa chữ tài tình, nhất là những hư từ (như chi, hồ, giả, dã…), hơi văn một đôi khi nặng nề nhưng luôn luôn lôi cuốn người đọc.

Dưới đây chúng tôi xin trích bài “Tống Lý Nguyện quy Hàm cốc tự” và bài “Tế Thập nhị lang”, một áng văn bất hủ nhờ tình cảm chân thật, chứ không nhờ công phu đẽo gọt. Hình như Phạm Quỳnh có lần đã dịch ra tiếng Pháp để giảng cho học sinh ban Hành chánh hay Sư phạm (?) trường đại học Hà Nội.

送 李 願 歸 盤 谷 序

願之言曰人之稱大丈夫者我知之矣利澤施於人名聲昭於時坐於廟堂進退百官而佐天子出令其在外則樹旄旗羅弓矢武夫前呵从者塞途供給之人各執其物夾道而疾馳喜有賞怒有刑才畯滿前道古今而譽盛德入耳而不煩曲眉豐頰清聲而便體秀外而惠中飄輕裾翳長袖粉白黛綠者列屋而閑居妒寵而負恃爭妍而取憐大丈夫之遇知於天子用力于當世者之所為也吾非惡此而逃之是有命焉不可幸而致焉

窮居而野處升高而望遠坐茂樹以終日濯清泉以自潔採於山美可茹釣於水鮮可食起居無時惟適之安與其有譽於前孰若無毀於其後與其有樂於身孰若無憂於其心車服不維刀鋸不加理亂不知黜陟不聞大丈夫不遇於時者之所為也我則行之

伺候於公卿之門奔走于形勢之途足將進而趑趄口將言而囁嚅處污穢而不羞觸刑辟而誅戮僥幸於萬一老死而後止者其於為人賢不肖何如也

昌黎韓愈聞其言而壯之與之酒而為之歌曰

盤之中維子之宮

盤之土可以稼

盤之泉可濯可沿

盤之阻誰爭子所

窈而深廓其有容

繚而曲如往而復

嗟盤之樂兮樂且無央

虎豹遠迹兮蛟龍遁藏

鬼神守護兮呵禁不祥

飲且食兮壽而康

無不足兮奚所望

膏吾車兮秣吾馬

从子於盤兮終吾生以徜徉

Tống Lý Nguyện quy Bàn Cốc tự

…Nguyện chi ngôn viết:

“Nhân chi xưng đại trượng phu giả, ngã tri chi hỹ: lợi trạch thi ư nhân, danh thanh chiêu ư thời, tọa ư miếu đường, tiến thoái bách quan, nhi tá thiên tử xuất lệnh. Kỳ tại ngoại tắc thụ mao kỳ, la cung thỉ, vũ phu tiền ha, tòng giả tắc đồ; cung cấp chi nhân các chấp kỳ vật, giáp đạo nhi tật trì. Hỉ hữu thưởng, nộ hữu hình; tài tuấn mãn tiền, đạo cổ kim nhi dự thịnh đức, nhập nhĩ nhi bất phiền. Khúc mi phong giáp, thanh thanh nhi tiện thể, tú ngoại nhi huệ trung, phiêu khinh cư, ế trường tụ, phấn bạch đại lục giả, liệt ốc nhi nhàn cư, đố sủng nhi phụ thị, tranh nghiên nhi thủ lân, đại trượng phu chi ngộ tri ư thiên tử, dụng lực vu đương thế giả chi sở vi dã. Ngô phi ố thử nhi đào chi: thị hữu mệnh yên, bất khả hạnh nhi trí yên.

Cùng cư nhi dã xử, thăng cao nhi vọng viễn, tọa mậu thụ dĩ chung nhật, trạc thanh tuyền dĩ tự khiết, thái ư sơn, mỹ khả nhự, điếu ư thủy, tiên khả thực; khởi cư vô thời, duy thích chi an. Dữ kì hữu dự ư tiền thục nhược vô hủy ư kì hậu; dữ kỳ hữu lạc ư thân, thục nhược vô ưu ư kì tâm. Xa phục bất duy, đao cứ bất gia, lý loạn bất tri, truất trắc bất văn, đại trượng phu bất ngộ ư thời giả chi sở vi dã, ngã tắc hành chi.

Tứ hậu ư công khanh chi môn, bôn tẩu vu hình thế chi đồ, túc tương tiến nhi tư thư, khẩu tương ngôn nhi chiếp[101] nhu; xử ô uế nhi bất tu, xúc hình tích nhi tru lục, kiêu hạnh ư vạn nhất, lão tử nhi hậu chỉ giả, kỳ ư vi nhân hiền bất tiếu hà như dã?

Xương Lê Hàn Dũ văn kỳ ngôn nhi tráng chi, dữ chi tửu nhi vị chi ca viết:

Bàn chi trung duy tử chi cung,

Bàn chi thổ khả dĩ giá,

Bàn chi tuyền khả trạc khả duyên[102].

Bàn chi trở, thùy tranh tử sở?

Yểu nhi thâm khuếch kỳ hữu dung,

Liễu nhi khúc như vãng nhi phục.

Ta, Bàn chi lạc hề, lạc thả vô ương.

Hổ báo viễn tích hề, giao long độn tàng.

Quỷ thần thủ hộ hề, ha cấm bất tường.

Ẩm thả thực hề, thọ nhi khang.

Vô bất túc hề, hề sở vọng?

Cáo ngô xa hề, mạt ngô mã.

Tòng tử ư Bàn hề, chung ngô sinh dĩ thảng dương

Bản dịch dưới đây của Phan Kế Bính tuy không sát nghĩa nhưng lời cứng, mạnh, đáng gọi là hay:

Tiễn Lý Nguyện về đất Bàn Cốc

….Lí Nguyện có nói rằng: “Người ta gọi là đại trượng phu, ta đã biết rồi. Nghĩa là có ân huệ thấm thía với người, có danh tiếng ở đời, ngồi nơi miếu đường thì có quyền cất bỏ trăm quan, giúp thiên tử để truyền hiệu lệnh. Làm quan ngoài thì cờ dong trống mở, cung tên dàn mặt, quân lính tiền hô, kẻ hầu hạ rợp đường cái; người cung cấp phục dịch, đều phải khiêng vác chạy ngược chạy xuôi. Mừng ai thì có thưởng, giận ai thì có phạt; bậc tài tuấn đầy trước mặt, chỉ bàn việc xưa nay mà tán tụng công đức của mình, rườm tai mà vẫn không chán. Những người má đào mày liễu, tiếng trong lanh lảnh, mình nhẹ thinh thinh, là lượt thướt tha, tô son điểm phấn, ở xen lẫn nhau từng nhà, ghen tuông nhau mà tranh lấy sự thương yêu. Đó là đại trượng phu gặp thời, nhờ ơn thiên tử, đắc dụng ở đời, thì theo cách đó. Ta không phải ghét sự đó mà đi ẩn, vì có số mệnh, không phải ai ai cũng gặp được.

Ở chốn hang cùng, trú nơi đồng nội, lên núi cao để trông ngóng, ngồi dưới bóng cây mát cho trọn ngày, tắm rửa chỗ suối trong cho mát mẻ, hái rau ở núi mà ăn, câu cá ở sông mà chén; khi thức khi ngủ, chẳng cứ thời giờ nào, quí hồ thích thì thôi. Dầu có tiếng khen về trước, chẳng thà không có tiếng chê về sau; dầu sung sướng trong thân, chẳng thà không có sự lo lắng trong bụng. Xe ngựa áo xiêm chẳng buộc được mình, gươm giáo tên đạn cũng không động đến mình. Cuộc đời trị hoặc loạn chẳng tưởng, nhân tài thăng hoặc giáng chẳng hay. Đó là đại trượng phu không gặp thời thì theo cách đó, ta làm vậy.

Còn như luồn lọt ở cửa công khanh, bôn xu về đường thế lợi; chân muốn bước nhưng còn rụt rè, miệng muốn nói nhưng còn ngập ngừng; ở vào đám dơ dáy mà không biết xấu hổ, làm những sự trái phép để mang lấy tội, cầu sự may mắn trong sự bất kỳ, đến già đời mới chịu thôi, người đó hay dở thế nào, chẳng nói tưởng ai cũng biết”.

Hàn Xương Lê nghe nhời ấy, mời chén rượu mà hát một bài rằng:

Núi Bàn Cốc nhà ngươi ở đấy,

Đất trong hang cày cấy dễ sao?

Suối kia tắm rửa ào ào,

Ấy nơi xa vắng ai nào muốn tranh?

Hang sau thẳm thanh thanh rộng rãi

Đường quanh co qua lại trập trùng.

Cảnh hang vui thú lạ lùng,

Hùm, beo lánh vết, rắn rồng náu thân.

Sự quái gở quỉ thần giúp hộ,

Vui ăn chơi cho độ tuổi già,

Ta về sắm ngựa xe ta,

Theo vào hang đó là cà cùng ngươi.

祭 十 二 郎 文

季父愈聞汝喪之七日乃能銜哀致誠使建中遠具時羞之奠告汝十二郎之靈

嗚呼吾少孤及長不省所怙惟兄嫂是依中年兄歿南方吾與汝俱幼從嫂歸葬河陽既又與汝就食江南零丁孤苦未嘗一日相離也

吾上有三兄皆不幸早世承先人後者在孫惟汝在子惟吾兩世一身形單影隻嫂嘗撫汝指吾而言曰韓氏兩世惟此而已汝時猶小不復記憶吾時雖能記憶亦未知其言之悲也

吾年十九始來京城其後四年而歸視汝又四年吾往河陽省墳墓遇汝從嫂喪來葬又二年吾佐董丞相于汴州汝來省吾止一歲請歸取其孥明年丞相薨吾去汴州汝不果來是年吾佐戎徐州使取汝者始行吾又罷去汝又不果來吾念汝從於東東亦客也不可以久圖久遠者莫如西歸將成家而致汝嗚呼孰謂汝遽去吾而歿乎

吾與汝俱年少以為雖暫相別終當久與相處故捨汝而旅食京師以求斗斛之祿誠知其如此雖萬乘之公相吾不以一日輟汝而就也

去年孟東野往吾書與汝曰吾年未四十而視茫茫而髮蒼蒼而齒牙搖動念諸父與諸兄皆康強而早世如吾之衰者其能久存乎吾不可去汝不肯來恐旦暮死而汝抱無涯之戚也孰謂少者歿而長者存強者夭而病者全乎

嗚呼其信然邪其夢邪其傳之非其真邪信也吾兄之盛德而夭其嗣乎汝之純明而不剋蒙其澤乎少者強者而夭歿長者衰者而存全乎未可以為信也夢也傳之外非其真也東野之書耿蘭之報何為而在吾側也

嗚呼其信然矣吾兄之盛德而夭其嗣矣汝之純明宜業其家者不剋蒙其澤矣所謂天者誠難測而神者誠難明矣所謂理者不可推而壽者不可知矣

雖然吾自今年來蒼蒼者或化而為白矣動搖者或脫而落矣毛血日益衰志氣日益微幾何不從汝而死也死而有知其幾何離死而無知悲不幾時而不悲者無窮期矣

汝之子始十歲吾之子始五歲少而強者不可保如此孩提者又可冀其成立邪嗚呼哀哉嗚呼哀哉

汝去年書雲比得軟腳病往往而劇吾曰是病也江南之人常常有之未始以為憂也嗚呼其竟以此而殞其生乎抑別有疾而至斯乎

汝之書六月十七日也東野雲汝歿以六月二日耿蘭之報無月日蓋東野之使者不知問家人以月日如耿蘭之報不知當言月日東野與吾書乃問使者使者妄稱以應之耳其然乎其不然乎

今吾使建中祭汝弔汝之孤與汝之乳母彼有食可守以待終喪則待終喪而取以來如不能守以終喪則遂取以來其餘奴婢並令守汝喪吾力能改葬終葬汝於先人之兆然後惟其所願

嗚呼汝病吾不知時汝歿吾不知日生不能相養以共居歿不能撫汝以盡哀歛不憑其棺窆不臨其穴吾行負神明而使汝夭不孝不慈而不得與汝相養以生相守以死一在天之涯一在地之角生而影不與吾形相依死而魂不與吾夢相接吾實為之其又何尤彼蒼者天曷其有極

自今以往吾其無意於人世矣當求數頃之田於伊潁之上以待餘年教吾子與汝子幸其成長吾女與汝女待其嫁如此而已

嗚呼言有窮而情不可終汝其知也邪其不知也邪嗚呼哀哉尚饗

Tế Thập Nhị lang văn (Hàn Dũ)

Quý phụ, Dũ, văn nhữ táng chi thất nhật, nãi năng hàm ai trí thành, sử Kiến Trung viễn cụ thời tu chi điện, cáo nhữ Thập Nhị lang chi linh:

Ô hô! Ngô thiếu cô, cập trưởng bất tỉnh sở hỗ, duy huynh tẩu thị y. Trung niên, huynh một nam phương, ngô dữ nhữ câu ấu, tòng tẩu quy táng Hà Dương, ký hựu dữ nhữ tựu thực Giang Nam; linh đinh cô khổ, vị thường nhất nhật tương ly dã.

Ngô thượng hữu tam huynh, dai bất hạnh tảo thế, thừa tiên nhân hậu giả, tại tôn duy nhữ, tại tử duy ngô, lưỡng thế nhất thân, hình đan ảnh chích. Tẩu thường phủ nhữ chỉ ngô nhi ngôn viết: “Hàn thị lưỡng thế, duy thử nhi dĩ”. Nhữ thời do tiểu, bất đắc ký ức; ngô thời tuy năng kí ức, diệc vị tri kì ngôn chi bi dã.

Ngô niên thập cửu, thủy lai kinh thành, kỳ hậu tứ niên nhi quy thị nhữ; hựu tứ niên ngô vãng Hà Dương tỉnh phần mộ, ngộ nhữ tòng tẩu tang lai táng; hựu nhị niên ngô tá Đổng Thừa tướng vu Biện Châu, nhữ lai tỉnh ngô; chỉ nhất tuế, thỉnh quy thủ kỳ noa[103]. Minh niên, Thừa tướng hoăng, ngô khứ Biện Châu, nhữ bất quả lai. Thị niên ngô tá nhung Từ Châu, sử thủ nhữ giả thủy hành, ngô hựu bãi khứ, nhữ hựu bất quả lai. Ngô niệm nhữ tòng ư đông, đông diệc khách dã, bất khả dĩ cửu; đồ cửu viễn giả mạc như tây qui, tương thành gia nhi nhi nhữ. Ô hô! Thục vị nhữ cự khứ ngô nhi một hồ?

Ngô dữ nhữ câu niên thiếu, dĩ vi tuy tạm tương biệt, chung đương cửu dữ tương xử, cố xá nhữ nhi lữ thực kinh sư, dĩ cầu đẩu hộc chi lộc. Thành trí kì như thử, tuy vạn thặng chi công tướng, ngô bất dĩ nhất nhật xuyết nhữ nhi tựu dã.

Khứ niên, Mạnh Đông Dã vãng, ngô thư dữ nhữ viết: “Ngô, niên vị tứ thập, nhi thị mang mang, nhi phát sương sương, nhi xỉ nha dao động, niệm chư phụ dữ chư[104] huynh, dai khang cường nhi tảo thế, như ngô chi suy giả, kỳ năng cửu tồn hồ? Ngô bất khả khứ, nhữ bất khẳng lai, củng đán mộ tử nhi nhữ bão vô nhai chi thích dã”. Thục vị thiếu giả một nhi trường giả tồn, cường giả yểu nhi bệnh giả toàn hồ?

Ô hô! Kỳ tín nhiên da? Kỳ mộng da? Kỳ truyền chi, phi kỳ chân da? Tín dã? Ngô huynh chi thịnh đức nhi yểu kỳ tự hồ? Nhữ chi thuần minh nhi bất khắc mông kỳ trạch hồ? Thiếu giả, cường giả nhi yểu một? Trưởng giả, suy giả nhi tồn toàn hồ? Vị khả dĩ vi tín dã, mộng dã, truyền chi ngoại, phi kì chân dã. Đông Dã chi thư, Cảnh Lan chi báo hà vi nhi tại ngô trắc dã?

Ô hô! Kỳ tín nhiên hĩ, ngô huynh chi thịnh đức nhi yểu kỳ tự hĩ; nhữ chi thuần minh nghi nghiệp kỳ gia giả, bất khắc mông kỳ trạch hĩ. Sở vị thiên giả, thành nan trắc, nhi thần giả, thành nan minh hĩ! Sở vị lí giả bất khả suy nhi thọ giả bất khả tri hĩ!

Tuy nhiên, ngô tự kim niên lai, sương sương giả hoặc hóa nhi vi bạch hĩ, động dao giả hoặc thoát nhi lạc hĩ; mao huyết nhật ích suy, chí khí nhật ích vi, kỷ hà bất tòng nhữ nhi tử dã? Tử nhi hữu tri, kỳ kỷ hà li? Tử nhi vô tri, bi bất kỷ thì, nhi bất bi giả vô cùng kỳ hĩ!

Nhữ chi tử, thủy thập tuế, ngô chi tử thủy ngũ tuế. Thiếu nhi cường giả bất khả bảo, như thử hài đề giả, hựu khả ký kỳ thành lập da? Ô hô! Ai tai! Ô hô! Ai tai!

Nhữ khứ niên thư vân: “Tỉ[105] đắc nhuyễn cước bệnh, vãng vãng nhi kịch”. Ngô viết: “Thị bệnh dã, Giang Nam chi nhân thường thường hữu chi, vị thủy dĩ vi ưu dã”. Ô hô! Kỳ cánh dĩ thử nhi vẫn kỳ sinh hồ? Ức biệt hữu tật nhi chí tư hồ?

Nhữ chi thư lục nguyệt thập thất nhật dã. Đông Dã vân: Nhữ một dĩ lục nguyệt nhị nhật. Cảnh Lan chi báo vô nguyệt nhật. Cái Đông Dã chi sứ giả, bất tri vấn gia nhân dĩ nguyệt nhật; như Cảnh Lan chi báo bất tri đương ngôn nguyệt nhật. Đông Dã dữ ngô thư nãi vấn sứ giả, sứ giả vọng xưng dĩ ứng chi nhĩ. Kỳ nhiên hồ? Kỳ bất nhiên hồ?

Kim ngô sử Kiến Trung tế nhữ, điếu nhữ chi cô dữ nhữ chi nhũ mẫu. Bỉ hữu thực khả thủ dĩ đãi chung tang, tắc đãi chung tang nhi thủ dĩ lai; như bất năng thủ dĩ[106] chung tang tắc toại thủ dĩ lai. Kỳ dư nô tì, tịnh lịnh thủ nhữ tang. Ngô lực nang cải táng, chung táng nhữ ư tiên nhân chi triệu, nhiên hậu duy kỳ sở nguyện.

Ô hô! Nhữ bệnh ngô bất tri thì; nhữ một, ngô bất tri nhật; sinh bất năng tương dưỡng dĩ cộng cư, một bất năng phủ nhữ dĩ tận ai; liễm bất bằng kỳ quan, biếm bất lâm kỳ huyệt. Ngô hành phụ thần minh nhi sử nhữ yểu; bất hiếu bất từ nhi bất đắc dữ nhữ tương dưỡng dĩ sinh, tương thủ dĩ tử. Nhất tại thiên chi nhai, nhất tại địa chi giác[107]; sinh nhi ảnh bất dữ ngô hình tương y, tử nhi hồn bất dữ ngô mộng tương tiếp, ngô thực vi chi, kỳ hựu hà vưu? Bỉ sương giả thiên hạt kỳ hữu cực?

Tự kim dĩ vãng, ngô kỳ vô ý ư nhân thế hĩ. Đương cầu sổ khoảnh chi điền[108] ư Y, Dĩnh chi thượng, dĩ đãi dư niên; giáo ngô tử dữ nhữ tử hạnh kỳ thành; trưởng ngô nữ dữ nhữ nữ, đãi kỳ giá; như thử nhi dĩ.

Ô hô! Ngôn hữu cùng nhi tình bất khả chung! Nhữ kỳ tri dã da? Kỳ bất tri dã da? Ô hô! Ai tai! Thượng hưởng.

Bài văn tế Thập nhị làng (Hàn Dũ)

Chú Út là Dũ nghe cháu mất đã 7 ngày mới ngậm được thương, hết lòng thành sai Kiến Trung ở xa biện đủ các thức đang mùa, đến tế cháu, cáo trước vong linh cháu là Thập Nhị lang rằng:

Than ôi! Chú sớm mồ côi, lớn lên không biết dong nhan cha mẹ, chỉ nhờ anh và chị dâu[109]. Anh đương tuổi trung niên, mất ở phương Nam, chú với cháu đều còn nhỏ, theo chị đưa anh về chôn ở Hà Dương, rồi lại cùng với cháu lánh nạn ở Giang Nam; chú cháu linh đinh cô khổ, chưa hề xa nhau một ngày.

Chú có 3 ông anh, chẳng may đều mất sớm, nối dõi tổ tiên về hàng cháu duy có cháu, về hàng con duy có chú, hai đời mà mỗi đời chỉ có một người hình ảnh lẻ loi. Chị thường vỗ cháu chỉ chú mà bảo: “Hai đời họ Hàn chỉ còn 2 đứa này thôi”. Cháu lúc đó còn nhỏ, không nhớ được; chú tuy nhớ được nhưng chưa thấu được cái buồn trong lời ấy.

Chú 19 chín tuổi mới lại kinh thành, 4 năm sau trở về thăm cháu; lại 4 năm sau chú về Hà Dương thăm mồ mả, nhằm lúc cháu về đó chôn chị; lại 2 năm sau chú giúp việc quan Thừa tướng họ Đổng ở Biện Châu, cháu lại thăm chú, chỉ ở chơi một năm rồi xin về đón vợ con lại. Năm sau quan Thừa tướng mất, chú dời Biện Châu, cháu không lại được nữa. Năm đó chú giúp việc binh ở Từ Châu, mới sai người đi đón cháu, thì chú lại xin thôi quan và cháu lại không gặp chú. Chú nghĩ cháu theo chú sang đông[110] thì miền đông là đất khách, không thể ở lâu; muốn tính chuyện lâu dài thì không gì bằng về tây[111], chú mới thu xếp việc nhà để đón cháu. Ô hô! Ai ngờ cháu lại vội đi mà bỏ chú lại như vậy.

Chú với cháu đều còn ít tuổi, cho rằng tuy tạm xa nhau, sau tất cùng ở với nhau lâu được, nên chú mới bỏ cháu mà lên trọ kinh sư, cầu cái lộc một thưng một đấu[112]. Nếu biết trước như vậy thì dẫu làm đến công hầu, tể tướng, được vạn cổ xe, chú cũng không ham mà xa cháu đến một ngày vậy!

Năm ngoái ông Mạnh Đông Dã[113] tới Hà Dương, chú viết thư cho cháu có câu: “Chú chưa đầy bốn mươi mà mắt đã mờ, tóc đã hoa râm, răng đã lung lay, nghĩ cha và mấy anh đều khang cường mà mất sớm, suy yếu như chú đây, làm sao mà thọ được? Chú không lại với cháu được, cháu không lại thăm chú được, sợ một ngày kia chú chết thì cháu ôm cái buồn vô hạn đấy”. Nào ai ngờ nhỏ thì chết mà lớn lại còn, kẻ mạnh thì yểu mà người đau lại sống?

Than ôi! Sự thật chăng? Hay là mộng chăng? Người ta đồn vậy mà không thực chăng? Bảo là tin được thì sao anh ta đức đầy mà con nối dõi lại chết non? Sao cháu thuần minh mà không được hưởng phúc? Sao kẻ nhỏ mạnh lại chết non mà kẻ lão, đau yếu lại sống? Thế thì chưa đáng làm tin vậy! Là mộng đấy, người ta đồn đấy, không có gì thực đâu. Nhưng nếu vậy, sao bức thư của Đông Dã, tờ báo tin của Cảnh Lan lại ở bên cạnh ta đây?

Than ôi! Quả là đáng tin vậy. Anh ta đức dầy mà con nối dõi lại yểu; cháu thuần minh đáng nối nghiệp nhà mà lại không được hưởng phúc. Cái gọi là mệnh trời thật khó lường, mà cái gọi là thần minh cũng thật khó rõ! Cái gọi là lý không đoán được mà cái gọi là thọ không biết được!

Tuy nhiên, chú từ nay trở đi, mớ tóc hoa râm này đã có chỗ hoá bạc, hàm răng lung lay này đã có cái rụng, khí huyết mỗi ngày một suy, chí khí mỗi ngày một kém, chẳng bao lâu nữa cũng theo cháu mà chết thôi. Chết mà biết, biệt ly chẳng lâu! Chết mà không biết, đau xót mấy lúc, mà cái thời không biết đau xót mới là vô cùng![114]

Con của cháu mới 10 tuổi, con của chú mới 5 tuổi. Trẻ mạnh mà còn không bảo toàn được thì tụi con nít như vậy, mong gì thành lập được? Ô hô! Buồn thay! Ô hô! Buồn thay!

Năm ngoái cháu viết thư nói: “Gần đây cháu bị bệnh phù chân, thỉnh thoảng phát nặng”. Chú đáp: “Bệnh đó, người Giang Nam thường bị, chưa đáng lo”. Ô hô! Sau cháu vì bệnh ấy mà đoản mệnh ư! Hay là mắc bệnh khác mà đến nỗi vậy?

Thư cháu đề ngày 17 tháng 6. Ông Đông Dã nói cháu mất ngày mùng 2 tháng 6. Tờ tin của Cảnh Lan không đề ngày tháng. Là vì người mà ông Đông Dã sai đi không biết hỏi gia nhân ngày tháng cháu mất; còn Cảnh Lan báo tin mà không hiểu cái lẽ phải cho biết ngày tháng. Ông Đông Dã khi viết thư cho chú, hỏi người sai đi, người này không biết mà đáp càn. Phải như vậy không? Hay là không phải vậy?

Nay chú sai Kiến Trung lại tế cháu, viếng con côi và nhũ mẫu của cháu. Nếu những người đó đủ ăn đợi cho đến hết tang thì ở lại cho đến hết tang rồi chú sẽ đón về ở với chú; nếu không giữ được cho đến hết tang thì chú cho đón ngay. Còn nô tì thì đều bắt để tang cháu. Chú đủ sức để cải táng cháu vào bên cạnh mồ mả tổ tiên, có vậy mới toại nguyện chú.

Hỡi ơi! Cháu đau, chú không biết lúc nào; cháu mất chú không hay ngày nào; cháu sống chú không nuôi được cháu để ở chung với nhau; cháu chết không được vỗ thây cháu mà khóc; khi liệm cháu, chú không đứng dựa bên quan tài; khi chôn cất, chú không đưa tới huyệt! Hạnh kiểm của chú trái với thần minh nên cháu mới yểu; chú bất hiếu, bất từ nên mới không được cùng cháu nuôi nhau để sống với nhau cho đến chết. Một kẻ ở chân trời, một kẻ ở góc biển; cháu sống mà ảnh cháu chẳng cùng với hình chú dựa nhau, cháu chết mà hồn cháu chẳng được gặp chú trong giấc mộng; thực là tại chú cả, còn oan nỗi gì? Trời xanh xanh kia! Khổ bao giờ hết!

Từ nay trở đi, chú không còn bụng gì mà nghĩ đến nhân thế nữa. Chỉ cần có vài miếng ruộng ở Y, Dĩnh[115] để đợi tuổi thừa, dạy bảo con chú và con cháu may mà chúng thành người; nuôi con gái chú và con gái cháu, đợi chúng xuất giá, chỉ cầu bấy nhiêu thôi!

Hỡi ơi! Lời thì hết mà tình thì vô cùng! Cháu biết cho chăng? Không biết cho chăng? Ô hô! Buồn thay! Buồn thay! Mời cháu về mà hưởng!

b. Liễu Tông Nguyên 柳宗元 (773-819), tự là Tử Hậu 子厚, người Hà Đông, đồng thời với Hàn Dũ và cũng chủ trương phục cổ như Hàn, song tư tưởng và văn chương có chỗ khác nhau. Chính ông cũng nhận vậy khi ông nói với môn đệ: “Sở kiến mỗi người một khác nên các trò đừng lấy ý kiến họ Hàn mà trách thầy”.

Hàn chỉ sùng đạo Nho, Liễu thì tôn cả Lão và Phật. Hàn là một nhà truyền đạo, Liễu chỉ là một văn nhân.

Giọng Hàn mạnh mẽ, giọng Liễu thanh tao. Liễu lại có tài riêng về lối du ký. Ở dưới đây chúng tôi xin giới thiệu một bài trong loại ấy.

邕 州 馬 退 山 茅 亭 記

冬十月作新亭於馬退山之陽因高丘之阻以麵勢無欂櫨節梲之華不斫椽不剪茨不列牆以白雲為藩籬碧山為屏風昭其儉也

是山崒然起於莽蒼之中馳奔雲矗亙數十百裏尾蟠荒陬首注大溪諸山來朝勢若星拱…

…每風止雨收煙霞澄鮮輒角巾鹿裘率昆弟友生冠者五六人步山椒而登焉於是手揮絲桐目送還雲西山爽氣在我襟袖以極萬類攬不盈掌

夫美不自美因人而彰蘭亭也不遭右軍則清湍修竹蕪沒於空山矣是亭也僻介閩嶺佳境罕到不書所作使盛跡鬱湮是貽林澗之愧故誌之

Ung Châu Mã Thoái mao đình ký

Đông thập nguyệt tác tân đình ư Mã Thoái sơn chi dương; nhân cao khâu chi trở dĩ diện thế. Vô bạc lô tiết chuyết chi hoa, bất trác duyện, bất tiễn từ[116], bất liệt tường, dĩ bạch vân vi phiên ly, bích sơn vi bình phong, chiêu kỳ kiệm dã.

Thị sơn tuỵ nhiên khởi ư mãng sương chi trung, trì bôn vân súc, cắng sổ thập bách lý, vĩ bàn hoang su[117], thủ chú đại khê, chư sơn lai triều, thế nhược tinh củng...

…Mỗi phong chỉ vũ thu, yên hà trừng tiên, chiếp giác cân lộc cừu, suất côn đệ hữu sinh, quán giả ngũ lục nhân bộ sơn tiêu nhi đăng yên. Ư thị thủ huy ti đồng, mục tống hoàn vân, Tây sơn sảng khí, tại ngã khâm tụ, dĩ cực vạn loại, lãm bất doanh chưởng.

Phù mỹ bất tự mỹ, nhân nhân nhi chương. Lan Đình dã bất tao Hữu quân, tắc thanh thoan tu trúc, vu một ư không sơn hĩ. Thị đình dã, tích giới Mân lĩnh, giai cảnh hãn đáo, bất thư sở tác, sử thịnh tích uất nhân, thị di lâm giản chi quý, cố chí chi.

Bài ký[118] căn nhà nghỉ mát bằng lá ở núi Mã Thoái tại châu Ung (Liễu Tông Nguyên)

Mùa Đông, tháng 10, ở phía Nam núi Mã Thoái, nhân có gò cao ngăn cách, mới theo đó mà định hướng. Cột lớn, cột nhỏ, chân cột, đầu cột đều không chạm trổ, đòn tay không đẽo đục, lá lợp không cắt, chỉ có vách mà không xây tường; mượn mây trắng làm hàng rào, núi xanh làm bình phong để rõ sự tiết kiệm.

Núi đó đột nhiên nổi trong đám cỏ rậm, mây chạy đùn lại một chỗ, suốt mấy trăm dặm, đuôi núi quanh quất một góc, đầu ngó xuống dòng suối lớn, các núi khác hưởng cả lại, núi ấy như một chòm sao chung quanh một ngôi sao lớn…[119]

Mỗi khi gió ngừng, mưa tạnh, mây ráng tươi đẹp, bèn bận khăn xéo áo cừu, dắt anh em bạn bè, 5, 7 thanh niên, trèo bực núi mà lên. Lúc đó tay gẩy đờn cầm bằng gỗ đồng[120], mắt nhìn mây về, khí trong sạch núi Tây[121] ở cổ tay, tay áo ta, vạn cảnh rực rỡ nắm không đầy một vốc[122].

Cảnh đẹp không tự nó đẹp, nhờ người mới nổi tiếng. Lan Đình nếu chẳng gặp ông Hữu quân[123] thì dòng suối trong, bụi trúc cao cũng bị cỏ lắp trong núi hoang vậy chứ ai mà nhắc tới. Nhà nghỉ mát này hẻo lánh ở núi Mân[124], ít người đến ngắm cảnh đẹp, nếu không chép việc đó, khiến dấu tốt bị che lấp, thì tức là làm xấu hổ rừng, khe, vì vậy mà ghi lại.

c. Lý Bạch 李白 cũng lưu lại nhiều bài cổ văn bất hủ như bức thư gởi Hàn Kinh Châu[125] 與韓荊州書 và bài tự “Đêm xuân uống rượu trong vườn đào mận” dưới đây mà lời cực kỳ khoáng đạt.

春 夜 宴 桃 李 園 序

夫天地者萬物之逆旅光陰者百代之過客而浮生若夢爲歡幾何古人秉燭夜遊良有以也況陽春召我以煙景大塊假我以文章會桃李之芳園序天倫之樂事群季俊秀皆爲惠連吾人詠歌獨慚康樂幽賞未已高談轉清開瓊筵以坐華飛羽觴而醉月不有佳作何伸雅懷如詩不成罰依金谷酒數

Xuân dạ yến đào lý viên tự

Phù thiên địa giả, vạn vật chi nghịch lữ; quang âm giả, bách đại chi quá khách; nhi phù sinh nhược mộng, vi hoan kỷ hà? Cổ nhân bỉnh chúc dạ du, lương hữu dĩ dã. Huống dương xuân chiêu ngã dĩ yên cảnh, đại khối dả[126] ngã dĩ văn chương. Hội đào lý chi phương viên, tự thiên luân chi lạc sự. Quần quý tuấn tú, giai vi Huệ Liên; ngô nhân vịnh ca, độc tàm Khang Lạc, U thưởng vị dĩ, cao đàm chuyển thanh. Khai quỳnh[127] diên dĩ toạ hoa, phi vũ trường nhi tuý nguyệt. Bất hữu giai tác, hà thân[128] nhã hoài? Như thi bất thành, phạt y Kim Cốc tửu sổ.

Bài tự[129] “Đêm xuân uống rượu trong vườn đào mận”.

Trời đất là quán trọ của vạn vật, quang âm là khách qua đường của trăm đời, mà kiếp phù sinh như mộng, lúc vui được bao! Cổ nhân đốt đuốc chơi đêm, thực là hữu lý. Huống chi mùa xuân ấm áp đem mây khói mà mời đón, trời đất mênh mông đem cảnh đẹp mà giúp vui. Họp trong vườn thơm đào, mận, bày tiệc vui giữa anh em. Các em tuấn tú đều giỏi như Huệ Liên[130]; bọn ta ca vịnh, riêng thẹn với Khang Lạc[131]. Ngắm cảnh chưa chán, xoay ra thanh đàm[132], mở tiệc ngồi dưới hoa, vung chén[133] say với nguyệt.

Nếu chẳng có văn hay, sao tả được lòng nhã? Như thơ không thành, phạt theo số rượu ở Kim Cốc[134].

4

TIỂU THUYẾT

a. Các loại và ảnh hưởng

Các đời trước, văn nhân ít ai chịu viết tiểu thuyết, cho nó là một loại không đứng đắn; tới thế kỷ thứ 8, đoản thiên tiểu thuyết mới thịnh hành, kết cấu khéo léo, nhờ các tiểu thuyết gia đọc kinh Phật rồi bắt chước lối viết truyện của Ấn Độ. Họ chịu khó tưởng tượng nhiều chi tiết và đẽo gọt câu văn cho bóng bảy, nên tác phẩm của họ đã có giá trị.

Tiểu thuyết đời Đường đều chép trong 2 bộ: Đường đại tùng thư 唐代叢書 và Thái bình quảng ký 太平廣記.

Theo thể tài, có thể phân biệt ba loại:

* Loại hào hiệp như Hồng Tuyến truyện 紅綫傳, Lưu Vô Song truyện 劉無雙傳, Tạ Tiểu Nga truyện[135] 謝小娥傳…

* Loại diễm tình như Chương đài liễu truyện 章台柳傳, Trường hận ca truyện  長恨歌傳.

* Loại thần quái như Tần mộng ký 秦夢記, Nam Kha ký 南柯記, Ly hồn ký 離魂記…

Sự phân biệt đó hơi miễn cưỡng vì trong loại hào hiệp như truyện Tạ Tiểu Nga cũng có phần thần quái, trong loại diễm tình như truyện Chương đài liễu cũng có phần hào hiệp và truyện thần quái Ly hồn ký cũng có những trang diễm tình[136].

Ảnh hưởng của những tiểu thuyết ấy rất lớn: nhiều bộ được dùng làm tài liệu cho các tuồng đời Minh và Thanh, như tuồng Tây tương ký 西廂記 gốc ở Hội chân ký 會真記, Trường sinh điện 長生殿 gốc ở truyện Trường hận ca.

b. Tác giả

Tiểu thuyết gia có tên tuổi ở đời Đường cũng khá đông, chúng tôi xin kể ít tên và tóm tắt vài truyện của họ.

* Thẩm Ký Tế 沈旣濟 (750-800) chép nhiều truyện hồ ly mà sau Bồ Tùng Linh (đời Thanh) mô phỏng để viết bộ Liêu Trai.

* Thẩm Á Chi 沈亞之, văn chương hoa mỹ, tác giả nhiều truyện tình hoảng hốt[137] và truyện tiên quỷ.

* Bạch Hành Giản 白行簡, em Bạch Cư Dị, viết thiên diễm tình Lý Oa (李娃傳) kể truyện một danh kỷ ở Trường An, tên là Lý Oa. Một công tử nọ mê nàng mà sinh ra truỵ lạc, đến nỗi phải ăn xin, nàng cứu giúp, khuyên răn, sau công tử đó tu tỉnh, thi đậu và kết hôn với nàng.

* Lý Công Tá 李公佐 (770-851), tác giả bộ Nam Kha ký, thuật truyện Thuần Vu Phần nằm mộng thấy đến nước Hoè An[138] được vua gả công chúa cho, lại phong làm thái thú quận Nam Kha, 30 năm sau đánh giặc thua, công chúa lại chết, vua đuổi về cố hương. Mê tới đó thì Thuần Vu Phần tỉnh dậy thấy mình nằm ngủ dưới gốc một cây hoè, phía nam gốc đó có một ổ kiến.

* Đỗ Quang Đình 杜光停, soạn truyện Cầu nhiêm khách 虬髯客 (ông khách râu quăn) mà Hồ Thích khen là hay nhất đời Đường. Truyện kể đời một thiếu niên tên là Lý Tĩnh lại yết kiến quan Tư không là Dương Tố; nàng hầu của Dương thấy tướng mạo chàng có vẻ anh hùng, trốn theo chàng. Sau chàng gặp một người nghĩa hiệp râu quăn. Người này cũng muốn lập sự nghiệp đế vương, nhưng khi thấy tướng mạo Lý Thế Dân đáng là một vị thiên tử, tự xét mình không tranh ngôi quý với Thế Dân được, bèn bỏ Trung Quốc mà đi, sau khi đã đem hết gia sản giúp Lý Tĩnh để phò tá Lý Thế Dân mà dựng nên nhà Đường. Cuối cùng có tin hiệp sĩ râu quăn đó giết vua nước Phù Dư, tự lập làm vua. Thì ra hiệp sĩ chịu làm vua một nước nhỏ chứ không chịu làm tể tướng một nước lớn[139].

5

CÔNG CUỘC DỊCH THUẬT

a. Dân tộc Trung Quốc đối với những văn minh ngoại lai

Dân tộc Trung Hoa văn minh sớm, lại sống ở một miền mà chung quanh toàn là những giống người dã man, nên họ có óc khinh thị ngoại nhân, tự khoe mình là nước Trời, còn người nước khác thì cho là mọi rợ. Chính những dân tộc này cũng tự nhận địa vị thấp kém ấy về văn hóa; ta đã thấy 5 rợ Hồ ở phương Bắc dù thắng người Trung Hoa về vũ bị, giày xéo non sông họ nhưng rồi cũng theo văn minh họ, đồng hoá với họ, ăn mặc như họ, học tiếng họ, dùng chữ họ, thờ những ông thánh của họ và lấy làm vinh hạnh được cưới con gái của họ.

Vì có tinh thần tự tôn ấy, nên mỗi khi Trung Hoa gặp một văn minh ngoại lai, mới lạ, thường tỏ vẻ khinh thị, nghi ngờ. Song khi họ thấy được nhược điểm của họ và ưu điểm của người thì họ cũng biết phục thiện ngay và trở lại suy tôn văn minh ấy, cố bắt chước cho được để rồi đồng hoá nó, lấy sinh khí mới của nó mà bồi dưỡng văn minh của họ. Trước họ khinh thị bao nhiêu thì nay họ sôi nổi đua theo bấy nhiêu, thành thử có học giả phê bình họ là một dân tộc có khi thủ cựu không ai bằng, nhưng lại có khi lại ham mới cũng không ai bằng.

Đọc văn học sử Trung Quốc, ta thấy 2 thời kỳ mà họ hăng hái học của người:

* Thời kỳ thâu thập văn minh Ấn Độ ở các thế kỷ thứ 6, thứ 7, và thứ 8 (đời Lục Triều và Đường).

* Thời kỳ thu thập văn minh phương Tây, bắt đầu ở cuối thế kỷ 19 và còn kéo dài tới ngày nay.

Trong những thời kỳ ấy, công việc dịch thuật sách ngoại quốc phát triển mạnh mẽ vô cùng. Ở đây chúng tôi hãy xét phong trào dịch thuật kinh Phật, tới cuối bộ sẽ xét phong trào dịch sách Âu, Mỹ.

b. Đạo Phật vào Trung Quốc

Đạo Phật vào Trung Quốc từ đời Tần. Lương Khải Siêu, một học giả cuối đời Thanh, nói: Tần Cảnh Hiến là người đầu tiên đọc kinh Phật, Nghiêm Phật Điều là người thứ nhất dịch kinh Phật ở Trung Quốc mà 2 người đó ở thế kỷ thứ nhất hoặc thứ nhì.

Thực ra Nghiêm Phật Điều không dịch kinh Phật, chỉ giúp một người Ba Tư tên là An Thế Cao dịch thôi.

Tới đời Hán ảnh hưởng của Phật giáo còn ít; qua đời Đông Tấn và Nam, Bắc Triều, nhân xã hội Trung Hoa hủ bại, tư tưởng đã cằn cỗi, văn hóa của Ấn Độ mới theo rợ Hồ mà xâm nhập rất dễ dàng và do đó đạo Phật bỗng phát triển mạnh mẽ vô cùng. Sử chép thời Bắc Triều đã có 893 chùa Phật và ở Lạc Dương, các thầy sãi các nước họp nhau lại có trên 3000 người. Phong trào đó lan dần xuống phương Nam.

c. Phong trào dịch thuật

Từ đời Đông Hán đến Thịnh Đường, trong khoảng 700 năm, có tới 1376 dịch giả, dịch hết thảy được 2278 bộ kinh, sách về Phật, gồm 7046 quyển.

Công việc phiên dịch ấy có thể chia làm 3 thời kỳ:

* Từ Đông Hán đến Tây Tấn (khoảng 250 năm) dịch chưa có hệ thống gì.

* Từ Đông Tấn đến Tuỳ (khoảng 270 năm) đã thấy những dịch phẩm có giá trị, như bộ Pháp Hoa 法華, bộ Đại phẩm 大品… tuy dịch chưa được sát nghĩa, song không thiếu phần thú vị về văn chương. Dịch giả đại biểu cho thời ấy là một người Tây Vực tên là Cưu Ma La Thập 鳩摩羅什.

* Thời kỳ thứ ba từ đầu đời Đường trở đi (khoảng 160 năm). Đại biểu các dịch giả thời ấy là Huyền Trang 玄奘 mà nhiều người gọi là Đường tăng (vị sư nhà Đường).

Vị hoà thượng mạo hiểm số một của Trung Quốc ấy để lại một sự nghiệp vĩ đại. Ông một mình qua Tây Vực học đạo. Ai đã đọc bộ Tây du ký  chắc đã biết nỗi gian lao của ông ra sao. Ông ở Tây Vực 17 năm, giao thiệp với các hoà thượng khắp các nước, tới đâu cũng được các quốc vương tiếp đãi long trọng, liệt vào hàng Quốc sư. Ông làm nổi danh cho Trung Quốc rất nhiều.

Ở Ấn Độ, ông chở về 657 bộ kinh, rồi trong 18 năm trời, ông miệt mài dịch (645-663), trước sau 73 bộ, cộng 1330 quyển.

Ông làm được sự nghiệp không tiền ấy nhờ ông kiên tâm và có phương pháp. Mỗi ngày ông lập chương trình phải dịch bao nhiêu tờ, nếu ngày nào không xong thì đêm phải thức khuya thêm để tiếp tục. Thường canh ba ông mới nghỉ và canh năm đã dậy, thuyết pháp cho trên 100 môn đệ, rồi lại dịch, ngày nào như ngày nấy, năm này qua năm khác, sức làm việc của ông thật kinh thiên.

Ông dịch cốt đúng nguyên văn, khác hẳn những người trước ông.

Sau ông, Nghĩa Tĩnh 義靜 qua Ấn Độ lấy được thêm 400 bộ kinh nhưng dịch không được mấy.

d. Ảnh hưởng của công việc dịch kinh Phật

Theo Lương Khải Siêu, ảnh hưởng đó rất lớn:

* Dụng ngữ của Trung Quốc giàu thêm được trên 3 vạn rưởi tiếng. Số đó căn cứ theo số danh từ trong “Phật giáo đại từ điển”. Có những tiếng dịch theo âm tiếng Phạn như Nát bàn, Sát na (một thời gian rất ngắn), phù đồ (chùa Phật), có tiếng thì dịch nghĩa như: chân như, vô minh, chúng sinh…

Mà thêm được 35 ngàn tiếng tức thêm 35 ngàn quan niệm.

* Văn bạch thoại phát đạt vì lẽ các nhà dịch kinh Phật chỉ lựa những tiếng bình dị cho dễ hiểu và do đó, bỏ cổ văn mà dùng bạch thoại.

* Văn thể thay đổi. Ngôn ngữ Ấn Độ khác ngôn ngữ Trung Hoa. Nhờ công việc dịch kinh mà có sự tiếp xúc, dung hoà giữa hai ngôn ngữ. Chẳng hạn như trong kinh Phật không dùng hư từ, đối ngẫu, mà rất hay đảo trang… đặc điểm đó ảnh hưởng một phần nào đến văn học đời Lục Triều và Đường, nhất là về phương diện âm vận.

* Văn nhân Trung Hoa vốn ít tưởng tượng mà hay thuyết ý, nhờ đọc những truyện tân kỳ trong kinh Phật mà bắt chước viết những tiểu thuyết thần quái. Như bộ Sưu thần ký 搜神記, mà những truyện Thuỷ Hử, Hồng Lâu mộng sau này đều chịu ảnh hưởng của các kinh Đại Trang Nghiêm, Hoa Nghiêm, Nát Bàn…

TÓM TẮT

1. Đời Đường không có bộ sử nào đáng lưu truyền.

2. Nhờ văn nhân nhiều người đa tài và có tinh thần sáng tác nên biền văn được ít bài bất hủ, tươi đẹp mà sáng sủa một cách tương đối, như những bài Đằng Vương các tự của Vương Bột, Điếu cổ chiến trường văn của Lý Hoa, Thảo Vũ Anh hịch của Lạc Tân Vương, A Phòng cung phú của Đỗ Mục…

3. Hàn Dũ, Liễu Tông Nguyên, Lý Bạch… là những nhà vận động phục cổ. Tư tưởng của họ không có gì đặc sắc, song tài của họ rất cao. Hàn có giọng chân thật, nhiệt thành; Liễu thì tài hoa, giỏi về du ký; Lý thì khoáng đạt.

4. Đoản thiên tiểu thuyết bắt đầu thịnh nhờ các văn nhân không chê loại đó là thấp kém nữa mà lại chịu tưởng tượng như các tiểu thuyết gia Ấn Độ. Các tiểu thuyết ấy gồm trong 2 bộ: Đường đại tùng thư và Thái bình quảng ký.

5. Phong trào dịch thuật kinh Phật phát triển từ Lục Triều và đến đời Đường thì toàn thịnh. Dịch giả có công nhất là Huyền Trang. Ông đem ở Ấn Độ về được 657 bộ kinh và dich được 73 bộ. Nhờ công dịch thuật ấy mà:

- Dụng ngữ của Trung Hoa thêm phong phú,

- Văn bạch thoại phát đạt, nhất là về tiểu thuyết.

CHƯƠNG III

THƠ ĐỜI SƠ ĐƯỜNG

1. Các thời kỳ

2. Thơ luật xuất hiện

3. Thi nhân và tác phẩm của họ

a. Vương Bột

b. Dương Quýnh

c. Lưu Chiếu Lân

d. Lạc Tân Vương

Tứ kiệt

e. Thẩm Thuyên Kỳ và Tống Chi Vấn hoàn thành thể thơ luật

g. Hạ Tri Chương

h. Trương Nhược Hư

i. Lưu Hi Di

k. Trần Tử Ngang và

l. Trương Cửu Linh đề xướng phong trào phục cổ trên thi đàn

1

CÁC THỜI KỲ

Trước kia, giảng về thơ Đường, người ta thường chia làm 4 thời kỳ:

Sơ Đường (618-712)

Thịnh Đường (713-765)

Trung Đường (766-846)

Vãn Đường (847-907)

Các học giả gần đây chia lại làm 3 thời kỳ:

Sơ Đường (618-712)

Thịnh Đường (713-824)

Vãn Đường (825-907)

Trong chương này chúng tôi hãy xét thời Sơ Đường

2

THƠ LUẬT XUẤT HIỆN

Thời Sơ Đường có 2 đặc điểm:

* Thơ vẫn giữ tính diễm lệ của Lục Triều. Trong nước thì bình trị mà các vua chúa cực lực đề xướng lối văn biền ngẫu nên thi nhân nào cũng theo khuynh hướng hưởng lạc duy mỹ.

* Thơ luật[140] xuất hiện.

Từ đời Xuân Thu tới nhà Đường, trên 1000 năm, ta thấy thơ Trung Quốc lần lần biến chuyển: từ giản dị tới phức tạp, từ tự do tới câu thúc.

Trong kinh Thi, số câu của mỗi thiên không nhất định, số tiếng của mỗi câu cũng thay đổi, vần hạ ra sao cũng được.

Tới đời Tấn, thơ bắt đầu vào một cái khuôn là mỗi câu năm chữ, đến đời Lục Triều, thi nhân tìm thêm được một khuôn nữa là mỗi câu 7 chữ, rồi Thẩm Ước lại bắt mỗi tiếng trong mỗi câu phải theo những luật âm thanh khắt khe.

Thi sĩ thời Sơ Đường châm chước luật của họ Thẩm và đặt ra luật thơ: từ số câu, số tiếng, số vần, cách gieo vần, cách đối, cách cấu tạo về ý nghĩa, nhất nhất đều theo những quy tắc bất dịch.

Tiến từ giản dị tới phiền phức là một xu thế tự nhiên của nghệ thuật: nghệ sĩ bao giờ cũng tìm cái khó để theo; có làm được một việc khó, họ mới thấy hứng thú, cho nên luôn luôn họ đặt ra quy tắc và hễ nói tới làm văn chương phải nói đến quy tắc.

Không một thể văn nào hoàn toàn tự do. Cả đến thơ tự do cũng phải tuân những luật về thanh âm, về số tiếng trong một câu. Chẳng hạn không thể lấy lẽ rằng ta được tự do theo hứng mà viết một câu thơ 15-20 tiếng được. Độc giả chắc nhớ một thi nhân của ta, hình như là Nguyễn Vĩ, hồi tiền chiến đã thí nghiệm loại thơ 12 cước vận và thất bại. Ở Pháp cũng đã có người thí nghiệm thơ trên 12 cước vận mà không thành. Đến văn xuôi cũng theo một quy tắc nhất định: không phải ai muốn chấm câu ra sao thì chấm, muốn dùng chữ ra sao thì dùng.

Vậy sự đặt ra luật lệ mới, tự nó không phải là một việc vô ý thức. Vô ý thức là những kẻ hiểu lầm công dụng của những luật ấy. Quy tắc để điều khiển cái hứng, giúp cho lối phô diễn được hoàn hảo, đẹp đẽ hơn, du dương hơn, chớ không phải để bóp chẹt cái hứng. Phải biết vứt bỏ luật lệ để giữ cái hứng, chớ không nên hy sinh cái hứng cho luật lệ. Thơ là để tả nỗi lòng, tả bằng hình thức nào cũng được: cổ phong, thể luật… hễ tả mà cảm động được người, là mục đích đã đạt. Thơ không phải là những tiếng ghép thành vần, cho có đối, cho đủ bằng trắc.

Thi sĩ đời Đường sở dĩ bất hủ là nhờ họ hiểu lẽ đó: biết có luật mà không chịu nô lệ nó; họ biết phá luật để theo hứng. Những bài được truyền tụng nhất của họ phần nhiều như vậy; hoặc cổ phong, hoặc Đường luật mà xoay ra cổ thể. Chẳng hạn những bài Hoàng Hạc lâu của Thôi Hiệu[141], Anh Vũ châu của Lý Bạch, Cửu nhật đăng cao của Đỗ Phủ[142]… đều thoát sự câu thúc của niêm luật.

Những thi sĩ ít tài, không hiểu rõ lẽ đó, cứ bo bo giữ đúng phép của Thẩm Ước làm cho thơ mất sinh khí và luật thi thành một lối thơ “tiểu thừa” thấp kém nhất, một lối ghép chữ để du hí, tiêu sầu khiển muộn như đá banh hay đánh cờ.

Do đó có sự phản động ngay ở đời Thịnh Đường. Hàn Sơn 寒山, một vị hoà thượng thi sĩ[143], giữ được cái phong khí của Đào Tiềm, chê đồ đệ của Thẩm Ước là tụi đui:

有個王秀才

笑我詩多失

雲不識蜂腰

仍不會鶴膝

平仄不解壓

凡言取次出

我笑你作詩

如盲徒詠日

Hữu cá Vương tú tài

Tiếu ngã thi đa thất.

Vân bất thức phong yêu,

Nhưng bất hội hạc tất.

Bình trắc[144] bất giải áp,

Phàm ngôn thủ thứ xuất.

Ngã tiếu nhĩ tác thi,

Như manh đồ vịnh nhật.

Có chàng Vương tú tài,

Chê thơ ta rất tồi.

Phong yêu[145] đã chẳng biết.

Hạc tất[146] học lại thôi.

Bằng trắc không biết để,

Tìm ý chẳng tìm lời.

Ta cười chú làm thơ,

Như đui vịnh mặt trời.

Sức phản động ấy, tới cuối đời Thanh mới mãnh liệt, trong cuốn III chúng tôi sẽ kể rõ. Ở đây chúng tôi xin thưa rằng, theo thiển kiến, luật thi là một tấn bộ tự nhiên trong lịch trình thơ Trung Quốc. Về hình thức, nó thật là toàn hảo, nhưng nó chỉ hợp với những tình cảm đã được tiết chế, nó chỉ là một tiểu phẩm phải có người đa tài mới dùng nỗi và một khi nó đã được phổ biến trên ngàn năm thì tất nhiên người ta phải chán nó, tìm những thể mới hợp với tình cảm mới của người ta hơn[147]. Song những nghệ sĩ đang kiếm con đường mới cũng nên nhớ rằng văn chương không khi nào bỏ hết những luật lệ, quy tắc. Phải đặt ra quy tắc mới, nếu không, sẽ trở lùi lại thể cổ phong từ trên 1000 năm trước, hoặc thể quá đơn giản trong Kinh Thi 2500 trước.

3

THI NHÂN ĐỜI SƠ ĐƯỜNG VÀ TÁC PHẨM CỦA HỌ

Bốn thi sĩ có cao danh trong thời Sơ Đường là:

a. Vương Bột 王勃, tự là Tử An 子安 (648-675), mới mười sáu tuổi đã biết làm văn, 16-17 tuổi đã nổi danh, hạ bút nên câu. Tiết thay! Đa tài mà mệnh bạc, 28 tuổi chết đắm ở Nam Hải. Ở trên chúng tôi đã giới thiệu bài “Đằng Vương các tự”, ở đây xin trích thêm một bài ngũ ngôn tuyệt cú:

思歸

長江悲已滯

萬里念將歸

況復高風晚

山山黃葉飛

Tư Quy

Tràng giang bi dĩ trệ,

Vạn lý niệm tương quy.

Huống phục cao phong vãn,

Sơn sơn hoàng diệp phi.

Muốn về

Tràng giang buồn ở mãi,

Muôn dặm muốn về ngay.

Huống lại gió chiều lộng,

Lá vàng núi núi bay.

b. Dương Quýnh 楊炯 hồi nhỏ cũng có tiếng là thần đồng, tính tình rất kêu căng, rất xấu hổ khi bị thiên hạ cho là kém Vương Bột. Thơ không được bài nào đặc sắc.

c. Lư Chiếu Lân 盧照鄰 được Đặng Vương gọi là “Tư Mã Tương Như của quả nhân”, về già bệnh cùi, chịu không nổi, phải tự trầm. Thơ cũng kém.

d. Lạc Tân Vương 駱賓王 sau khi bị thất bại trong việc diệt Vũ Hậu, cắt tóc đi tu. Ông nổi danh về bài hịch đã dịch ở trên, bài Tại ngục vịnh thiền 在獄詠蟬 (Ở trong ngục vịnh ve sầu) và bài Dịch thuỷ tống biệt:

易水送別

此地別燕丹

壯士髮衝冠

昔時人已沒

今日水猶寒

Dịch thuỷ tống biệt[148]

Thử địa biệt Yên Đan,

Tráng sĩ phát xung quan.

Tích thời nhân dĩ một,

Kim nhật thủy do hàn.

Tiễn biệt ở sông Dịch[149]

Đây chỗ biệt Yên Đan,

Tóc dựng, khí căm gan.

Anh hùng xưa đã khuất,

Nước lạnh hận chưa tan.

Ngoài ra còn nhiều thi sĩ khác tài hoa không kém, như:

e. Thẩm Thuyên Kỳ 沈拴期 và Tống Chi Vấn 宋之問 có công làm cho thể thơ luật hoàn thành. Tống có tài hơn Thẩm, nhưng vô hạnh, kém khí tiết, chỉ chuyên làm thơ thù ứng cùng ca tụng nhà vua. Bài Mang sơn của Thẩm lời thanh nhã mà ý man mác buồn. Ông tả núi Bắc Mang ở gần Lạc Dương, nơi nhiều lăng tẩm đời trước và có ý đem sự mộng ảo của nhân sinh mà đối với sự tịch mịch của muôn thuở:

邙山

北邙山下列墳塋

萬古千秋對洛城

城中日夕歌鐘起

此山惟聞松柏聲

Mang sơn

Bắc Mang Sơn hạ liệt phần doanh,

Vạn cổ thiên thu đối Lạc Thành.

Thành trung nhật tịch ca chung khởi,

Thử sơn duy văn tùng bách thanh.

Mang sơn

Bắc Mang chân núi mộ bày hàng,

Vạn cổ thiên thu ngó Lạc Dương.

Trong thành tiếng hát vang ngày tháng,

Trên núi chỉ nghe tiếng bách tòng.[150]

g. Hạ Tri Chương 賀知章 tả một bửa dạ yến có hai câu bất hủ:

莫愁明月盡

自有夜珠來

Mạc sầu minh nguyệt tận,

Tự hữu dạ châu lai.

Đừng buồn trăng sáng lặn,

Còn có dạ minh châu.

Ý muốn nói: Dù không có trăng thì viên dạ minh châu sẽ chiếu sáng thay cho trăng. Cảnh lộng lẫy trong cung điện tới vậy là cùng cực.

Bài Hồi hương ngẫu thư của ông bình dị mà nhiều thú dị:

回鄉偶書

少小離家老大迴

鄉音無改鬢毛摧

兒童相見不相識

笑問客從何處來

Hồi hương ngẫu thư[151]

Thiếu tiểu ly gia lão đại hồi,

Hương âm vô cải mấn mao tồi.

Nhi đồng tương kiến bất tương thức

Tiếu vấn khách tòng hà xứ lai.

Về làng ngẫu viết

Lúc đi còn nhỏ, lúc về già,

Không đổi tiếng làng, tóc bạc hoa.

Con trẻ nhìn hoài không nhận biết,

Nói cười hỏi “Khách ở đâu xa?”

h. Trương Nhược Hư 張若虛 (713-755), người đất Giang Nam, rất thông minh và có tài về văn thơ từ nhỏ, chán công danh, thích ngao du khắp nơi để tìm bạn thơ, cùng với Hạ Tri Chương nổi tiếng ở đất Ngô. Ông lưu lại một bài cổ thi rất hay, bài Xuân giang hoa nguyệt dạ mà bản dịch của Trần Trọng Kim trong cuốn Đường thi cũng đã là khéo:

春江花月夜

春江潮水連海平

海上明月共潮生

灩灩隨波千萬里

何處春江無月明

江流宛轉繞芳甸

月照花林皆如霰

空裏流霜不覺飛

江上白沙看不見

江天一色無纖塵

皎皎空中孤月輪

江畔何人初見月

江月何年初照人

人生代代無窮已

江月年年望相似

不知江月照何人

但見長江照流水

白雲一片去悠悠

青楓浦上不勝愁

誰家今夜扁舟子

何處相思明月樓

可憐樓上月徘徊

應照離人妝鏡臺

玉戶帘中捲不去

搗衣砧上拂還來

此時相望不相聞

願逐月華流照君

鴻雁長飛光不度

魚龍潛躍水成文

昨夜閒潭夢落花

可憐春半不還家

江水流春去欲盡

江潭落月復西斜

斜月沉沉藏海霧

碣石瀟湘無限路

不知乘月幾人歸

落月搖情滿江樹

Xuân giang hoa nguyệt dạ

Xuân giang triều thuỷ liên hải bình,

Hải thượng minh nguyệt cộng triều sinh.

Diễm diễm tuỳ ba thiên vạn lý,

Hà xứ xuân giang vô nguyệt minh?

Giang lưu uyển chuyển nhiễu phương điện,

Nguyệt chiếu hoa lâm giai như tiển[152].

Không lý lưu sương bất giác phi,

Giang thượng bạch sa khan bất kiến.

Giang thiên nhất sắc vô tiêm trần,

Hạo hạo không trung cô nguyệt luân.

Giang bạn hà nhân sơ kiến nguyệt,

Giang nguyệt hà niên sơ chiếu nhân?

Nhân sinh đại đại vô cùng dĩ,

Giang nguyệt niên niên vọng tương tự.

Bất tri giang nguyệt chiếu hà nhân,

Đãn kiến trường giang chiếu lưu thuỷ.

Bạch vân nhất phiến khứ du du,

Thanh phong phố thượng bất thăng sầu.

Thuỳ gia kim dạ thiên chu tử,

Hà xứ tương tư minh nguyệt lâu.

Khả lân lâu thượng nguyệt bồi hồi,

Ưng chiếu ly nhân trang kính đài.

Ngọc hộ liêm trung quyển bất khứ,

Đảo y châm thượng phất hoàn lai.

Thử thời tương vọng bất tương văn,

Nguyện trục nguyệt hoa lưu chiếu quân.

Hồng nhạn trường phi quang bất độ,

Ngư long tiềm dược thuỷ thành văn.

Tạc dạ nhàn đàm mộng lạc hoa,

Khả liên xuân bán bất hoàn gia.

Giang thuỷ lưu xuân khứ dục tận,

Giang đàm lạc nguyệt phục tây tà.

Tà nguyệt trầm trầm tàng hải vụ,

Kiệt Thạch Tiêu Tương vô hạn lộ.

Bất tri thừa nguyệt kỷ nhân quy,

Lạc nguyệt dao tình mãn giang thụ.

Đêm xuân cảnh trăng trên sông

Sông liền biển nước sông đầy dẫy,

Trăng mọc cùng triều dậy trên khơi.

Trăng theo muôn dặm nước trôi,

Chỗ nào có nước mà trời không trăng?

Dòng sông lượn quanh rừng thơm ngát,

Trăng soi hoa trắng toát một màu.

Trên không nào thấy sương đâu,

Trắng phau bãi cát ngó hầu như không.

Không mảy bụi trời sông một sắc,

Một vầng trăng vằng vặc giữa trời.

Trăng sông thấy trước là ai,

Đầu tiên trăng mới soi người năm nao?

Người sinh hóa kiếp nào cùng tận,

Năm lại năm trăng vẫn thế hoài.

Trăng sông nào biết soi ai,

Dưới sông chỉ thấy trăng soi giữa dòng.

Mảnh mây bạc bông lông đi mãi,

Rừng phong xanh trên bãi gợi sầu.

Thuyền ai lơ lững đêm thâu,

Trong lầu minh nguyệt chỗ nào tương tư?

Trên lầu nọ trăng như có ý,

Vào đài trang trêu kẻ sinh ly.

Trong rèm cuốn cũng không đi,

Trên chày đập áo, phủi thì vẫn nguyên.

Mong nhau mãi mà tin bặt mãi,

Muốn theo trăng đi tới cạnh người.

Nhạn bay trăng cứ đứng hoài,

Cá rồng nổi lặn, nước trôi thấy nào.

Đêm trước thấy chiêm bao hoa rụng,

Thương quê người chiếc bóng nửa xuân.

Nước sông trôi hết xuân dần,

Trăng sông cũng lặn xế lần sang tây.

Trăng xế thấp chìm ngay xuống bể,

Cách núi sông, xa kể dường bao.

Cõi trăng về, ấy người nào?

Cây sông trăng lặn, nao nao mối tình.

(Trần Trọng Kim dịch)

i. Lưu Hy Di 劉希夷 lừng danh nhờ bài Đại bi bạch phát ông 代悲白头翁 (Thay lời ông tóc bạc mà than thở) trong có những câu:

今年花落顏色改

明年花開復誰在

Kim niên hoa lạc nhan sắc cải

Minh niên hoa khai phục thuỳ tại?

Nam nay hoa rụng nhan sắc đổi,

Sang năm hoa nở, ai còn đó?

Nhất là 2 câu:

年年歲歲花相似

歲歲年年人不同

Niên niên tuế tuế hoa tương tự,

Tuế tuế niên niên nhân bất đồng.

Năm này năm khác hoa vẫn vậy,

Năm khác nằm này người đổi thay.

Có kẻ đặt chuyện, nói Tống Chi Vấn thích 2 câu đó đến nỗi muốn tranh làm của mình, lấy sọt đất đè Hy Di đến chết nghẹt. Nàng thơ vốn làm luỵ khách tao nhân nhiều, song có lẽ đâu lại gây nên được cái hoạ đó? Vả hay thì cũng có, nhưng 2 câu ấy đâu đáng gọi là tuyệt diệu.

k. Cuối thời Sơ Đường, Trần Tử Ngang và Trương Cửu Linh đề xướng phong trào phục cổ trên thi đàn, muốn quét sạch di tích đời Lục Triều.

Trần Tử Ngang 陳子昴 khi lên Kế Bắc, cảm khái ngâm:

前不見古人

後不見來者

念天地之悠悠

獨愴然而涕下

Tiền bất kiến cổ nhân,

Hậu bất kiến lai giả.

Niệm thiên địa chi du du,

Độc sảng nhiên nhi thế hạ.

Trước chẳng thấy người xưa,

Sau chẳng thấy ai cả.

Ngẫm trời đất thăm thẳm sao!

Riêng xót xa lệ lã chã.

Giọng khảng khái, hiên ngang mà lời bình dị, đáng kể là một bài hay[153].

l. Trương Cửu Linh 張九齡 (673-740) cũng có giọng tự nhiên. Ông làm tể tướng đời Huyền Tông bị có kẻ gièm pha, lui về ở ẩn.

感遇

蘭葉春葳蕤[154]

桂華秋皎潔

欣欣此生意

自爾為佳節

誰知林棲者

聞風坐相悅

草木有本心

何求美人折

Cảm ngộ

Lan diệp xuân uy sinh,

Quế hoa thu hạo khiết.

Hân hân thử sinh ý,

Tự nhĩ vi giai tiết.

Thùy tri lâm thê giả,

Văn phong tọa tương duyệt.

Thảo mộc hữu bản tâm,

Hà cầu mỹ nhân chiết?

Cảm ngộ

Lá lan xuân xanh biếc,

Hoa quế thu rực rỡ.

Hớn hở sinh ý đầy,

Giai tiết sinh từ đó.

Ai hay người lâm tuyền,

Vui thích ngồi dưới gió.

Cây cỏ vốn có lòng,

Không cần người đẹp ngó.

(Vô danh dịch)

Bài Tự quân chi xuất hĩ 自君之出矣 lời bình dị như ca dao mà không kém phần diễm lệ, trong trẻo, hơn hẳn bài “Tự quân chi xuất hĩ” của Trần Hậu Chủ (coi quyển I)[155].

自君之出矣

不复理殘機

思君如月滿

夜夜減光輝

Tự quân chi xuất hĩ,

Bất phục lý tàn ki.

Tư quân như nguyệt mãn,

Dạ dạ giảm quang huy.

Từ ngày chàng bước chân đi,

Cái khung dệt cửi chưa hề dúng tay.

Nhớ chàng như mảnh trăng đầy,

Đêm đêm vành sáng hao gầy đêm đêm.

(Ngô Tất Tố dịch)

TÓM TẮT

1. Đời Đường là hoàng kim thời đại của thơ. Có 3 thời kỳ: Sơ Đường, Thịnh Đường và Vãn Đường.

2. Thẩm Thuyên Kỳ và Tống Chi Vấn có công hoàn thành thơ luật.

Thơ luật là một tiến bộ trong lịch trình thơ Trung Quốc[156]. Thi hào đời Đường thường biết phá luật để theo hứng, nhờ vậy mà tác phẩm của họ mới bất hủ. Nếu bo bo giữ luật thì chỉ làm được những trung phẩm thôi.

3. Thi sĩ nỗi danh thời Sơ Đường có:

- Vương Bột, Lạc Tân Vương trong nhóm Tứ Kiệt.

- Thẩm Tri Chương, Trương Nhược Hư, Lưu Hi Di.

Họ đều giữ cái phong khí diễm lệ đời Lục Triều.

- Cuối Sơ Đường có Trần Tử Ngang và Trương Cửu Linh vận động phục cổ. Văn thơ của 2 nhà đó đều bình dị, tự nhiên.

CHƯƠNG IV

THƠ ĐỜI THỊNH ĐƯỜNG

LÝ BẠCH

1. Phẩm và lượng thơ thời Thịnh Đường

2. Lý Bạch

a. Tiểu sử

b. Tính tình

c. Thiên tài của Lý Bạch

d. Phê bình Lý Bạch

1

PHẨM VÀ LƯỢNG

Hồ Văn Dực trong cuốn Tân trước Trung Quốc văn học sử nói:

“Thơ phát triển từ Sơ Đường tới Thịnh Đường như từ đất bằng mà nhảy vọt lên ngọn Hi Mã Lạp Sơn”.

Thời Thịnh Đường quả là hoàng kim thời đại của thơ. Lượng đã đáng kinh mà phẩm càng quý.

Về lượng thì theo bộ “Toàn Đương Thi” 全唐詩 có tới 2200 thi sĩ và 5 vạn bài thơ, trong số đó thơ Thịnh Đường chiếm đến 3 phần 4. Riêng Đỗ Phủ đã có tới trên 1000 bài! Tôi tưởng con số 5 vạn đó còn dưới sự thực vì ta có thể chắc chắn rằng bất kỳ một người có học nào thời ấy, từ một chàng thư sinh tới một vị tể tướng, từ một ông hoà thượng đến một con buôn, từ một kỹ nữ tới một cung tần, hễ thông chữ nghĩa thì tất có làm thơ.

Về phẩm thì ta thấy đủ vẻ: có cái đẹp bi hùng, có cái đẹp thanh nhã, có khi rườm rà mà quy, có khi giản mà đủ, lời thờng có hạn, ý thì vô cùng: có khi thi nhân ca ngợi thú ẩn dật, núi xanh mây trắng, có tác giả lại than khóc loạn ly máu đỏ xương khô; cảnh bảo tuyết ở biên tái có, cảnh yến tiệc ở thâm cung có; đây là một thiếu nữ ngắm liễu mà nhớ chồng, kia là một tư mã nghe ca mà than phận; nào là tiếng trống kèn vang động ngoài cửa ải, nào là tiếng tùng tiếng bách rì rào trong núi, mây…; cả một xã hội thịnh cực rồi suy cực của đời Đường, cả ngàn phong cảnh thay đổi huyền ảo của Trung Quốc hiện lên trên những vần thơ muôn hình vạn trạng, hoặc phóng túng hoặc theo luật, hoặc trường thiên, hoặc tứ tuyệt, nhưng bao giờ cũng lung linh như mỹ nhân sau mành liễu, như ánh trăng trên mặt hồ, những vần thơ mà trên 10 thế kỷ, vận văng vẳng khắp miền Đông Á từ Nhật Bản tới Việt Nam, từ Triều Tiên qua Tây Tạng, để an ủi khách tha hương nơi lữ quán, nung chí người chiến sĩ trong binh đao, vỗ về kẻ cô phụ đứng cửa ngóng chồng và giải cái sầu vạn cổ của vị anh hùng thất thế!

Thơ Thịnh sở dĩ phát triển được như vậy, một phần cũng nhờ gặp khu đất tốt.

Khắp cổ, kim, đông, tây, chưa có thời nào mà thi nhân được trọng vọng như dưới triều Đường Minh Hoàng, vị đế vương tuyệt thế phong lưu ấy! Nhà vua cho vời thi sĩ Lý Bạch, thi sĩ không thèm tới, nhà vua cũng không buồn. Vào trong cung, thi sĩ say mèm, kêu một hoạn quan rất có uy quyền (Cao lực sĩ) tháo giày cho mình và Cao đành phải vâng lệnh.

Các công chú tranh nhau đón tiếp thi nhân và lầu son gác tía của họ là nơi hội họp các nghệ sĩ, cảnh còn thịnh hơn những phòng khách (salon) của các bà quý phái ở thế kỷ 17 bên Pháp.

Hạ tiện như bọn ca nhi thời đó cũng tỏ ra hào phóng với nhà thơ, quên cảnh nghèo túng của mình, mà xuất tiền ra đặt một tiệc đãi thi sĩ Vương Xương Linh, Vương Chi Hoán và Cao Thích!

Trong dân gian, hễ người nào hơi biết chữ nghĩa cũng ham thể luật là thể mới xuất hiện; nhiều người tìm cách phổ thơ vào nhạc và hầu hết những bài tuyệt cú thể luật đều là những bài hát hoà đờn được.

Như vậy trách chi thiên tài chẳng nảy nở đến cực độ. Khuynh hướng nào cũng có, không một vật nào, một việc gì không được dùng làm đề tài để ngâm vịnh, nhưng lấy đại cương mà xét thì ta có thể phân biệt 4 phái:

- phái xã hội

- phái biên tái

- phái tự nhiên

- phái quái đản.

Sự phân loại như vậy rất miễn cưỡng: có thi sĩ đứng chung 2, 3 phái, như Đỗ Phủ tuy là nghệ sĩ thiên về phái xã hội, song cũng có bài tả thú an nhàn, hoặc cảnh biên tái, lại có khi dùng tiếng cầu kỳ như bọn quái đản. Bạch Cư Dị cũng vừa ở trong phái xã hội, vừa ở trong phái tự nhiên. Phần nhiều những kẻ đa tài thường như vậy, không chịu giam cái hứng của mình trong một khu vực nào hết.

Đứng ra ngoài những phái đó là Lý Bạch, ngôi sao bắc đẩu trên thi đàn muôn thuở của Trung Quốc. Tài của Lý rất đặc biệt, tâm hồn của Lý cũng rất đặc biệt, Lý không phải là một người phàm như kẻ khác. Lý là một tiên ông, nên chúng tôi xét Lý trước hết trong chương này.

2

LÝ BẠCH 李白 (701-762)

a. Tiểu sử

Tôi muốn được sinh ở thế kỷ thứ 8, không phải để coi viên dạ minh châu của Đường Minh Hoàng, cũng không phải để nghe khúc Nghê thường của Dương Quí Phi mà để biết dung nhan, cốt cách một người mà thi sĩ Hạ Tri Chương mới gặp đã tặng ngay cái hiệu “ông tiên bị đày xuống trần” (天上謫仙人 Thiên thượng trích tiên nhân), một người chỉ say sưa quanh năm, bạ đâu ngủ đấy, trong quán rượu ở chợ, dưới gốc cây trên núi, mà được vua phải nể, kẻ quyền thế là Cao lực sĩ phải sợ, một người không hề giúp ích gì cho đời, chỉ ngao du sơn thuỷ rồi ngâm nga ca vịnh mà được hậu thế đặt ngang hàng với các vị giáo chủ, phải, ngang với Thích Ca, Lão Tử, Giê Du, Khổng Tử vì, cũng như 4 vị Phật, Thánh kia, người ấy đã được thế nhân đặt ra những truyện hoang đường về lúc giáng phàm của mình. Người ấy là Lý Bạch.

Bà mẹ được Thích Ca nằm mê thấy một con voi trắng chui vào nách rồi sinh ra ngài và mẹ đức Khổng Tử nằm mê thấy con lân thì bà mẹ Lý Bạch, khi có thai, cũng nằm mê thấy sao Trường Canh nên mới đặt tên cho Lý là Thái Bạch 太白. Mới sanh ra, Lão Tử đã râu tóc bạc phơ; Lý trái lại, 7 tuổi vẫn chưa biết nói, nhưng khi bà mẹ bồng lên lầu, bỗng nhiên Lý ngâm được 4 câu thơ mà ý thực quái dị. Thơ rằng:

危樓高百尺

手可摘星辰

不敢高聲語

恐驚天上人

Nguy lâu cao bách xích,

Thủ khả trích tinh thần.

Bất cảm cao thanh ngữ,

Củng kinh thiên thượng nhân.

Vòi vọi lầu trăm thước,

Vói tay hái được sao.

Chỉ e nói lớn tiếng,

Kinh động tiên trên cao.

Không biết Nam Tào, Bắc Đẩu, Chức Nữ, Ngưu lang có kinh khủng vì lời thơ của Lý không chứ người phàm từ trước tới nay không ai không khâm phục.

Đỗ Phủ, “thi thánh” đời Đường, phải nói:

白也詩無敵

飄然思不群

(Bạch dã thi vô địch,

Phiêu phiêu tứ bất quần)

Lý Bạch thơ vô địch

Phiêu nhiên khác hẳn người.

Hoàng Đình Kiên đời Tống phải nhận ông là con phượng hoàng, con kỳ lân ở giữa loài người.

Đến như Hồ Thích, một học giả thâm oán những tư tưởng lãng mạn mà cũng không dám cao thanh mạt sát ông, chỉ nói:

“…Chúng ta là bọn phàm phu tục tử, tự thẹn hình hài ô uế, thấy rằng lời ca xướng của ông không phải là lời ca xướng của chúng ta. Đỗ Phủ mới là thi nhân của chúng ta, còn Lý Bạch chỉ là một “ông tiên bị đày xuống trần” thôi!”

Nghĩa là Hồ đối với Lý có thái độ “kính nhi viễn chi” vậy.

Không rõ Lý sinh ở đây, có sách chép là ở đất Thục, có sách bảo là ở Sơn Đông, Lý có tên hiệu là Thanh Liên cư sĩ 青蓮居士, hồi trẻ đi chơi khắp các danh thắng ở bờ sông Trường Giang, giao du với bọn ẩn sĩ mà đời gọi là “Trúc Khê lục dật” 竹溪六逸 (sáu dật sĩ ở khe trúc), gần 50 tuổi vì có một đạo sĩ là Ngô Quân tiến cử, ông bị dời về kinh đô.

Vua Huyền Tông[157] rất trọng ông, nhưng ông không như những thi sĩ khác, chịu đem cái tài hoa của mình nịnh nọt bọn vương hầu, lại xin trở về núi.

Hồi An Lộc Sơn làm loạn, Lý bị Vĩnh Vương tên là Lân ép đến giúp việc. Lân tuy không thuộc bè đảng của An Lộc Sơn song cũng không theo vua Đường. Vì thế khi Lân thua, Lý bị bắt giam rồi bị đày tới đất Dạ Lang. Chẳng bao lâu được tha, lại chu du sơn thuỷ, gởi tình trong thơ và rượu. Một đêm, vì quá say rượu mà mất.

Người đời muốn cho vị trích tiên ấy từ trên trời sa xuống cõi phàm, an ủi sinh linh trong 3-4 chục năm, rồi lại ôm trăng mà về thiên cung, nên đặt chuyện rằng Lý say rượu, thấy vừng trăng vằng vặc dưới đáy sông, nhảy xuống ôm và bị nước cuốn đi.

b. Tính tình

Lý cực kỳ lãng mạn, suốt đời chỉ yêu thơ, rượu, sơn thuỷ và mỹ nhân, phản đối đạo Nho, ấp ủ những tư tưởng hư vô của Lão, Trang, cùng những tư tưởng giải thoát của nhà Phật. Ông nói:

我本楚狂人

鳳歌笑孔丘

手持綠玉杖

朝別黃鶴樓

五嶽尋山不辭遠

一生好入名山遊

Ngã bản Sở cuồng nhân,

Phượng ca tiếu Khổng Khâu.

Thủ trì lục ngọc trượng,

Triêu biệt Hoàng hạc lâu.

Ngũ Nhạc tầm sơn[158] bất từ viễn,

Nhất sinh hiếu nhập danh sơn du.

Ta vốn người Sở cuồng[159],

Hát Phượng cười Khổng Khâu,

Sáng cầm gậy ngọc biếc,

Từ biệt Hoàng hạc lâu[160].

Ngũ Nhạc[161] dù xa ta cũng tới,

Danh sơn trọn kiếp thích ngao du.

Có nhân sinh quan như vậy, nên ông lánh đời, thường lên núi cao ở.

山中問答

問余何意棲碧山

笑而不答心自閑

桃花流水杳然去

別有天地非人間

Sơn trung vấn đáp

Vấn dư hà ý thê bích san?

Tiếu nhi bất đáp tâm tự nhàn.

Đào hoa lưu thủy diểu nhiên khứ,

Biệt hữu thiên địa, phi nhân gian.

Lời vấn đáp trong núi

Hỏi ta sao ở chốn thanh san?

Cười mà chẳng đáp, lòng tự nhàn.

Hoa đào dòng nước mông lung chảy.

Riêng có càn khôn, khác thế gian.

Lúc nào ở giữ loài người thì ông say sưa suốt ngày. Một lần ông nói chỗ nào có rượu ngon là quê hương của ông ở chỗ đó:

但 使 主 人 能 醉 客

不 知 何 處 是 他 鄉

Đãn sử chủ nhân năng tuý khách

Bất tri hà xứ thị tha hương

Chủ nhân nếu biết làm say khách,

Vũ trụ đâu mà chẳng cố hương?

Khi ngồi vào tiệc rượu thì hưởng tận cái vui để tan cái “vạn cổ sầu”, một lần uống trăm chén, nếu hết rượu thì áo cừu, ngựa quý cũng đem đổi lấy rượu:

將進酒

君不見黃河之水天上來

奔流到海不復回

又不見高堂明鏡悲白髮

朝如青絲暮如雪

人生得意須盡歡

莫使金樽空對月

天生我才必有用

千金散盡還復來

烹羊宰牛且為樂

會須一飲三百杯

岑夫子丹丘生

進酒君莫停

與君歌一曲

請君為我側耳聽

鐘鼓饌玉不足貴

但願長醉不願醒

古來聖賢皆寂寞

唯有飲者留其名

陳王昔時宴平樂

斗酒十千恣歡謔

主人何事言少錢

逕須沽取對君酌

五花馬千金裘

呼兒將出換美酒

與爾同消萬古愁

Tương tiến tửu

Quân bất kiến Hoàng Hà chi thuỷ thiên thượng lai,

Bôn lưu đáo hải bất phục hồi?

Hựu bất kiến cao đường minh kính bi bạch phát,

Triêu như thanh ti, mộ như tuyết?

Nhân sinh đắc ý, tu tận hoan,

Mạc sử kim tôn không đối nguyệt!

Thiên sinh ngã tài tất hữu dụng,

Thiên kim tán tận hoàn phục lai.

Phanh dương, tể ngưu, thả vi lạc!

Hội tu nhất ẩm tam bách bôi!

Sầm phu tử, Đan Khâu sinh.

Tiến tửu, quân mạc đình!

Dữ quân ca nhất khúc,

Thỉnh quân vị ngã trắc nhĩ thính:

Chung cổ soạn ngọc bất túc quý,

Đãn nguyện trường tuý bất nguyện tỉnh.

Cổ lai thánh hiền giai tịch mịch,

Duy hữu ẩm giả lưu kỳ danh.

Trần Vương tích thì yến Bình Lạc,

Đẩu tửu thập thiên tứ hoan hước.

Chủ nhân hà sự ngôn thiểu tiền?

Kính tu cô thủ đối quân chước!

Ngũ hoa mã, thiên kim cừu,

Hô nhi tương xuất hoán mỹ tửu,

Dữ nhĩ đồng tiêu vạn cổ sầu!

Cùng uống rượu

Anh chẳng thấy nước Hoàng Hà trên trời xuống mãi,

Chạy tuôn về bể không trở lại?

Lại không thấy gương sáng nhà cao thương mái tóc,

Sớm như tơ xanh, tối như tuyết?

Ở đời đắc ý phải vui lung,

Chớ để chén vàng suông đối nguyệt!

Trời sanh hữu tài tất hữu dụng,

Ngàn vàng tán hết rồi hoàn lại.

Giết trâu mổ bò cứ mua vui!

Một uống nên cạn tam bách bôi!

Sầm phu tử, Đan Khâu sinh[162]

Nào cùng nhậu, rót cho nhanh!

Vì anh ca một khúc,

Xin anh nghe rõ điệu tân thanh:

Chuông trống, đồ ngọc chẳng đủ quý,

Say hoài là thích, tỉnh không đành.

Hiền, thánh đời xưa đều tịch mịch,

Chỉ có làng say còn lưu danh.

Vua Trần thủa trước yến Bình Lạc[163]

Đấu rượu mười ngàn vui giỡn dẫu[164]

Chủ nhân làm chi nói ít tiền?

Phải gấp mua về ta cùng nhậu!

Ngựa năm sắc, cừu ngàn vàng[165]

Kêu con đem ra đổi rượu nhứt,

Khối sầu vạn cổ đập tan hoang!

(Vô danh dịch)[166]

Uống say rồi thì lăn ra ngủ, trời đất cũng không biết, đừng nói tới vua chúa:

李白斗酒詩百篇

長安市上酒家眠

天子呼來不上船

自稱臣是酒中仙

Lý Bạch đẩu tửu thi bách thiên,

Trường An thị thượng tửu gia miên.

Thiên tử hô lai bất thượng thuyền,

Tự xưng “Thần thị tửu trung tiên”.[167]

(Đỗ Phủ)

Khi tỉnh rượu thì ngâm nga chí của mình, coi đời như giấc chiêm bao, bôn tẩu làm chi cho cực?

春日醉起言志

處世若大夢

胡為勞其生

所以終日醉

頹然臥前楹

覺來眄庭前

一鳥花間鳴

借問此何日

春風語流鶯

感之欲歎息

對之還自傾

浩歌待明月

曲盡己忘情

Xuân nhất tuý khởi ngôn chí

Xử thế nhược đại mộng,

Hồ vi lao kỳ sinh?

Sở dĩ chung nhật tuý,

Đồi nhiên ngoạ tiền doanh.

Giác lai miện đình tiền,

Nhất điểu hoa gian minh.

Tá vấn thử hà nhật?

Xuân phong ngữ lưu oanh.

Cảm chi dục thán tức,

Đối chi hoàn tự khuynh.

Hạo ca đãi minh nguyệt,

Khúc tận dĩ vong tình.

Ngày xuân say dậy nói chí mình

Ở đời tựa giấc chiêm bao,

Làm chi mà phải lao đao nhọc mình!

Suốt ngày mượn chén khuây tình,

Say rồi nghiêng ngửa bên mành hàng ba[168]

Tỉnh ra trông mé trước nhà,

Một con chim hót trong hoa ngọt ngào,

Hỏi xem ngày ấy ngày nào,

Chim oanh ríu rít đón chào gió đông.

Thở than cảm xúc nỗi lòng,

Chuốc thêm ít chén, say cùng cảnh vui.

Hát ngao chờ bóng trăng soi,

Ca vừa dứt khúc, đã nguôi mối tình.

(Trần Trọng Kim dịch)

Con người tự xưng Sở cuồng nhân, là tiên trong rượu ấy, tất nhiên không sống trong hiện tại mà sống trong dĩ vãng, lúc nào cũng nhớ tiếc cái gì.

Lúc thì nhớ cố hương:

夜思

床前明月光

疑是地上霜

舉頭望明月

低頭思故鄉

Tĩnh dạ tứ 靜夜思[169]

Dạ tứ[170]

Sàng tiên minh nguyệt quang

Nghi thị địa thượng sương.

Cử đầu vọng minh nguyệt,

Đê đầu tư cố hương.

Đêm nhớ

Bóng trăng rọi trước giường,

Ngờ là đất có sương.

Ngẩng đầu trông trăng sáng,

Cúi đầu nhớ cố hương.

hoặc những chốn cũ:

憶東山

不向東山久

蔷薇幾度花

白雲還自散

明月落誰家

Ức Đông Sơn

Bất hướng Đông Sơn cửu,

Tường vi kỷ độ hoa?

Bạch vân hoàn tự tán?

Minh nguyệt lạc thuỳ gia?

Ức Đông Sơn

Non Đông xa cách bao xuân!

Cây tường vi đã bao lần nở hoa.

Mây xưa hẳn vẫn bay xa?

Trăng xưa biết rụng xuống nhà ai nao?

(Ngô Tất Tố dịch)

Có khi lại nhớ bạn bè mà gởi tặng thơ:

贈孟浩然

吾愛孟夫子

風流天下聞

紅顏棄軒冕

白首臥松雲

醉月頻中聖

迷花不事君

高山安可仰

徒此挹清芬

Tặng Mạnh Hạo Nhiên

Ngô ái Mạnh phu tử,

Phong lưu thiên hạ văn.

Hồng nhan khí hiên miện,

Bạch thủ ngọa tùng vân.

Túy nguyệt tần trung thánh,

Mê hoa bất sự quân,

Cao sơn, an khả ngưỡng,

Đồ thử ấp thanh phân.

Tặng Mạnh Hạo Nhiên

Mạnh phu tử đáng yêu thay,

Phong lưu nổi tiếng đây đây tương truyền.

Trẻ tuy chẳng thiết quý quyền[171],

Tuổi già vui chốn lâm tuyền tùng mây.

Dưới trăng là thánh khi say,

Mê hoa đâu có đoái hoài thờ vua.

Ngửng trông chót vót núi gò,

Bấy nhiêu cũng đủ thơm tho nhẹ nhàng.

(Trần Trọng Kim dịch)

hoặc nhớ mỹ nhân:

長相思

美人在時花滿堂

美人去後空餘床

床中繡被卷不寢

至今三載猶聞香

香亦竟不滅

人亦竟不來

相思黃葉落

白露點青苔

Trường tương tư

Mỹ nhân tại thời hoa mãn đường,

Mỹ nhân khứ hậu, không dư sàng.

Sàng trung tú bị quyển bất tẩm,

Chí kim tam tải do văn hương.

Hương diệc cánh bất diệt,

Nhân diệc cánh bất lai,

Tương tư hoàng diệp lạc,

Bạch lộ điểm thanh đài.

Trường tương tư

Mỹ nhận hồi ở hoa đầy vườn,

Mỹ nhân đi rồi để dư giường.

Giường trống mền thêu cuốn trơ đó,

Đã ba năm còn phảng phất hương.

Hương kia cũng lưu luyến,

Mà người cũng vô tình.

Tương tư lá vàng rụng,

Sương trắng điểm rêu xanh[172].

Việc nước đã chẳng bận, việc nhà cũng chẳng lo, Lý suốt đời ngao du, hôm nay xuống Giang Lăng:

下江陵

朝辭白帝彩云間

千里江陵一日還

兩岸猿聲啼不住

輕舟已過万重山

Hình trên: Há Giang Lăng 下江陵

Hình dưới: Tảo phát Bạch Đế thành 早發白帝城

Hạ[173] Giang Lăng

Triều từ Bạch Đế thải vân gian,

Thiên lý Giang Lăng nhất nhật hoàn.

Lưỡng ngạn viên thanh đề bất trụ,

Khinh chu dĩ quá vạn trùng san.

Xuống Giang Lăng

Sớm từ Bạch Đế khoảng năm mây,

Ngàn dặm Giang Lăng tới một ngày,

Tiếng vượn hai bờ kêu chửa dứt,

Thuyền qua muôn núi nhẹ như mây.

(Vô danh dịch)

Khi thì ở núi Chung Nam xuống, tá túc nhà một sơn nhân, uống rượu ngắm trăng:

下終南山

暮從碧山下

山月隨人歸

卻顧所來徑

蒼蒼橫翠微

相攜及田家

童稚開荊扉

綠竹入幽徑

青蘿拂行衣

歡言得所憩

美酒聊共揮

長歌吟松風

曲盡河星稀

我醉君復樂

陶然共忘機

Há Chung Nam sơn quá Hộc Tư sơn nhân túc trí tửu

下終南山過斛斯山人宿置酒

Há Chung Nam sơn[174]

Mộ tòng bích sơn há,

Sơn nguyệt tùy nhân quy.

Khước cố sở lai kinh[175],

Sương sương hoành thúy vi.

Tương huề cập điền gia,

Ðồng trĩ khai kinh phi.

Lục trúc nhập u kinh,

Thanh la phất hành y.

Hoan ngôn đắc sở khế,

Mỹ tửu liêu cộng huy.

Trường ca ngâm tùng phong,

Khúc tận hà tinh hi.

Ngã túy, quân phục lạc,

Ðào nhiên cộng vong ki.

Xuống núi Chung Nam

Tối từ trên núi xuống,

Trăng núi theo người về,

Ngoảnh coi đường đã qua,

Lưng núi chỉ xanh rì.

Dắt tay tới nhà ruộng,

Trẻ nhỏ mở sài phi[176].

Trúc biếc vào đường hẻm,

Lá xanh phất áo đi.

Mừng nói gặp chỗ nghỉ,

Rượu ngon cứ nhậu thi.

Hát dài, hoạ gió, thông,

Khúc hết bóng sao lì.

Đôi ta đều vui thích,

Lòng máy[177] chẳng còn gì.

(Vô danh dịch)

Có lúc từ biệt bạn bè ở quán rượu, bên dòng[178] sông :

金陵酒肆留別

風吹柳花滿店香

吳姬壓酒喚客嘗

金陵子弟來相送

欲行不行各盡觴

請君試問東流水

別意與之誰短長

Kim Lăng tửu tứ lưu biệt

Phong xuy liễu hoa mãn điếm hương,

Ngô ky[179] áp tửu hoán khách thường.

Kim Lăng tử đệ lai tương tống,

Dục hành bất hành, các tận trường.

Thỉnh quân thí vấn đông lưu thuỷ,

Biệt ý dữ chi thùy đoản trường?

Từ biệt bạn trong một quán rượu

ở Kim Lăng làm bài thơ để lại

Gió thơm đầy tiệm, liễu hoa rơi,

Nàng Ngô đem rượu mời khách xơi.

Bạn nhỏ Kim Lăng lại tiễn biệt,

Dùng dằng chưa đi, nhậu một hơi,

Xin anh thử hỏi nước trong trôi,

Ý biệt đem so ai ngắn dài.

(Vô danh dịch)

Có lúc lại đi tìm một đạo sĩ:

訪戴天山道士不遇

犬吠水聲中

桃花帶雨濃

樹深時見鹿

溪午不聞鐘

野竹分青靄

飛泉掛碧峰

無人知所往

愁倚兩三松

Phỏng đái Thiên sơn đạo sĩ, bất ngộ

Khuyển phệ thủy thanh trung,

Đào hoa đới vũ nồng.

Thụ thâm thời kiến lộc,

Khê ngọ bất văn chung.

Dã trúc phân thanh ái,

Phi tuyền quải bích phong.

Vô nhân tri sở vãng[180],

Sầu ỷ lưỡng tam tùng.

Đi thăm đạo sĩ họ Đái ở Thiên sơn không gặp

Nước gieo, chó sủa, ồn ào,

Hạt mưa còn dính hoa đào đẫm tươi.

Rừng sâu hưu ló ra chơi,

Ban trưa khe vắng, bắt hơi chày kình.

Trúc đồng tách đám mây xanh,

Suối bay ngọn núi, gieo mành phất phơ.

Người đi ai biết đâu giờ,

Ngậm ngùi đứng dựa hai ba cây tùng.

(Trần Trọng Kim dịch)

Qua những di tích cũ thì hoài cổ:

經下邳圯橋懷張子房

子房未虎嘯

破產不為家

滄海得壯士

椎秦博浪沙

報漢雖不成

天地皆振動

潛匿遊下邳

豈曰非智勇

我來圯橋上

懷古欽英風

惟見碧流水

曾無黃石公

歎息此人去

蕭條徐泗空

Kinh Hạ Bì Dĩ kiều hoài Trương Tử Phòng

Tử Phòng vị hổ khiếu,

Phá sản bất vị gia.

Thương hải đắc tráng sĩ,

Chùy Tần Bác Lãng sa.

Báo Hán[181] tuy bất thành.

Thiên địa giai[182] chấn động.

Tiềm nặc du Hạ Bì.

Khởi viết phi trí dũng.

Ngã lai Dĩ kiều thượng,

Hoài cổ khâm anh phong.

Duy kiến bích lưu thủy,

Tằng vô Hoàng Thạch công.

Thán tức thử nhân khứ,

Tiêu điều Từ, Tứ không!

Qua cầu Dĩ đất Hạ Bì, nhớ Trương Tử Phòng[183]

Cọp Lương chưa thét gió,

Phá sản tiếc gì nhà.

Thương Hải được tráng sĩ,

Đánh Tần Bác Lãng sa.

Báo Hán tuy chẳng thành,

Thiên hạ đều chấn động.

Trốn tránh nơi Hạ Bì,

Há phải không trí, dũng.

Ta lên chơi cầu Dĩ,

Hoài cổ phục anh hùng.

Chỉ thấy dòng nước biếc,

Nào đâu Hoàng Thạch Công?[184]

Than thở người ấy khuất,

Từ, Tử[185] có như không!

Con người phóng lãng đó đôi khi cũng ân hận vì say sưa, không nghĩ đến vợ con. Trong bài Tặng nội 贈內 (Gởi cho vợ) ông đùa, tự ví mình với một viên Thái thường – một chức coi việc tế lễ ở miếu đường đời Tần, Hán – một năm 360 ngày thì ăn chay 359 ngày, còn một ngày không ăn chay thì say khướt.

Tuy thương, tuy nhớ, Lý Bạch cũng chẳng giúp vợ con được gì, chỉ nhậu; càng thương càng nhớ lại càng nhậu cho quên hết mọi sự. Những bài thơ uống rượu của ông rất hay.

Khi thì ông uống rượu một mình dưới trăng:

月下獨酌

花間一壺酒

獨酌無相親

舉杯邀明月

對影成三人

月既不解飲

影徒隨我身

暫伴月將影

行樂須及春

我歌月徘徊

我舞影零亂

醒時同交歡

醉後各分散

永結無情遊

相期邈雲漢

Nguyệt hạ độc chước

Hoa gian nhất hồ tửu,

Độc chước vô tương thân.

Cử bôi yêu minh nguyệt,

Đối ảnh thành tam nhân.

Nguyệt ký bất giải ẩm,

Ảnh đồ tùy ngã thân.

Tạm bạn nguyệt tương ảnh,

Hành lạc tu cập xuân.

Ngã ca nguyệt bồi hồi,

Ngã vũ ảnh linh loạn.

Tỉnh thì đồng giao hoan,

Tuý hậu các phân tán.

Vĩnh kết vô tình du,

Tương kỳ mạc[186] vân hán[187].

Uống rượu một mình dưới trăng

Vườn hoa một bầu rượu,

Một rót chẳng có ai.

Cất chén mời trăng sáng,

Đối bóng thành ba người.

Trăng già không biết nhậu,

Bóng cứ mãi theo ta.

Bạn tạm cùng trăng, bóng,

Mua vui kẻo xuân qua.

Ta hát, trăng bồi hồi,

Ta múa bóng chếch choáng.

Lúc tỉnh cùng giao hoan,

Lúc say cùng phân tán.

Buộc chặt bạn vô tình,

Sông trôi còn hứa hẹn.

(Vô danh dịch)

Lúc thì uống một mình dưới hoa:

春日獨酌

春風扇淑氣

水木榮春暉

白日照綠草

落花散且飛

孤雲還空山

眾鳥各已歸

彼物皆有託

吾生獨無依

對此石上月

長醉歌芳菲

Xuân nhật độc chước

Xuân phong[188] phiến thục khí,

Thủy mộc vinh xuân huy.

Bạch nhật chiếu lục thảo,

Lạc hoa tán thả phi.

Cô vân hoàn không sơn,

Chúng điểu các dĩ quy.

Bỉ vật giai hữu thác,

Ngô sinh độc vô y.

Đối thử thạch thượng nguyệt,

Trường túy ca phương phi.

Ngày xuân uống rượu một mình

Gió đông khi thổi huyên hòa,

Nước cây tươi đẹp, đậm đà nắng xuân.

Màu dương sắc cỏ đượm nhuần,

Hoa tàn cánh rữa rụng dần bay tung.

Đám mây về núi thung dung,

Chim bay về tổ, đều cùng thảnh thơi.

Vật kia ỷ thác có nơi,

Thân ta riêng chịu cảnh đời lẻ loi.

Ngắm trăng trên đá bồi hồi,

Rượu rồi say tít, hát bài phương phi[189].

(Trần Trọng Kim dịch)

c. Thiên tài của Lý Bạch

Tuy lãng mạn cực độ, Lý Bạch không có một tâm hồn ti tiểu, đê tiện; ông không xu phụ các nhà quyền quý, dùng thiên tài của mình làm vật tiến thân như Tư Mã Tương Như hoặc nhiều thi sĩ đương thời.

Đặng Thái Mai, trong cuốn “Văn học khái luận” nói: Thi bá Lý Bạch mà được bao nhiêu môn đệ của “cửa Khổng, sân Trình” sùng bái, chẳng qua chỉ là “một người tôi hầu hạ nhà vua trong ban văn học”, khác nào bên Tây phương, thi sĩ Marot đóng vai “ba lơn” mua vui cho François 1er”.

Lời xét ấy có vẻ hẹp hòi, nghiêm khắc quá. Huyền Tông có ý dùng tài Lý Bạch để mua vui thật, Lý cũng làm một vài bài như “Thanh bình điệu” thật, song Lý có quả là cũng cùng một hạng với Marot không? Giọng thơ của Lý có giống giọng “ba lơn” của Marot không? Ai đã đọc tiểu sử của Lý tất nhiên phải nhận là không. Năm mươi tuổi bị vời về kinh đô, ở kinh ít lâu lại xin về núi thì Lý đâu có ham cảnh “hầu hạ” vua chúa? Có ca tụng cảnh thịnh trị đời Đường, sắc đẹp của Quý Phi cũng là vì yêu cái rực rỡ, diễm lệ mà ca tụng chứ đâu phải để cầu danh cầu lợi? Lý không phải là con người để cho Đế Vương sai khiến được.

Tâm hồn ông trong sạch như vậy nên giọng thơ ông cũng khoáng đạt, phiêu dật như trong bài Sơn trung vấn đáp (coi ở trên) và bài Độc toạ Kính đình sơn dưới đây:

獨坐敬亭山

眾鳥高飛盡

孤云獨去閑

相看兩不厭

只有敬亭山

Độc toạ Kính đình sơn

Chúng điểu cao phi tận,

Cô vân độc khứ nhàn.

Tương khan lưỡng bất yếm,

Chỉ hữu Kính đình sơn.

Ngồi một mình ở núi Kính đình

Chim chóc bay cao hết,

Mây trời riêng tự nhàn.

Ngó nhau không biết chán,

Chỉ có Kính đình san.

Nhưng ai cũng phải nhận tài của ông không phải chỉ có phiêu dật mà còn đủ vẻ, lúc thì giọng bi tráng như trong bài Tương tiến tửu đã trích ở trên, lúc thì lời diễm lệ như bài Thanh bình điệu[190] mà không ai không thuộc 2 câu đầu:

雲想衣裳花想容

春風拂檻露華濃

Vân tưởng y thường, hoa tưởng dung,

Xuân phong phất hạm, lộ hoa nùng.

Mây tưởng áo, hoa tưởng người,

Gió lay sương điểm, hoa tươi bội phần.

Có bài rất tình tứ:

春思

燕草如碧絲

秦桑低綠枝

當君懷歸日

是妾斷腸時

春風不相識

何事入羅幃

Xuân Tứ

Yên thảo như bích ti,

Tần tang đê lục chi;

Đương quân hoài quy nhật,

Thị thiếp đoạn trường thì.

Xuân phong bất tương thức,

Hà sự nhập la vi?[191]

Ý Xuân

Cỏ Yên tơ biếc phủ

Dâu Tần nhánh lục xoà.

Đương lúc chàng mong nhớ,

Là khi thiếp xót xa.

Gió xuân chẳng quen biết,

Sao lại động mùng là?

(Vô danh dịch)

Có chỗ tả như vẽ, hoặc cảnh thanh nhã của mây, suối, như trong bài “Phóng Đái Thiên sơn đạo sĩ”, hoặc cảnh hiểm trở của núi non như trong bài “Thục đạo nan”:

蜀道難

噫！吁！戲！危乎高哉！

蜀道之難難於上青天

. . . . . . . . . . . . . . . .

上有六龍回日之高標

下有衝波逆折之迴川

黃鶴之飛尚不得過

猿猱欲度愁攀援

. . . . . . . . . . . . . . . .

蜀道之難難於上青天

使人聽此凋朱顏

連峰去天不盈尺

枯松倒掛倚絕壁

飛湍瀑流爭喧豗

砯崖轉石萬壑雷

其險也如此

. . . . . . . . . .

Thục đạo nan

Y! Hu! Hi! Nguy hồ cao tai!

Thục đạo chi nan, nan vu thượng thanh thiên!

……………………………………………

Thượng hữu lục long hồi nhật chi cao tiêu,

Hạ hữu xung ba nghịch chiết chi hồi xuyên.

Hoàng hạc chi phi thượng bất đắc quá,

Viên nao[192] dục độ sầu phan viên!

……………………………………………

Thục đạo chi nan, nan vu thượng thanh thiên!

Sử nhân thính thử, điêu chu nhan!

Liên phong khứ thiên bất doanh xích,

Khô tùng đảo quái, ỷ tuyệt bích,

Phi thoan, bộc lưu tranh huyên hôi.

Băng nhai, chuyển thạch, vạn hác lôi.

Kỳ hiểm dã như thử!

………………………………………

Đường Thục khó

Ôi! Chà! Gớm! Hiểm mà cao thay!

Đường Thục đi khó, khó hơn đường lên trời!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Trên là núi cao như sáu con rồng ngăn bóng ác,

Dưới thì dòng sông quằn quại, thác dội sóng vỗ, nước chảy lùi.

Cánh con hạc vàng không thể vượt,

Khỉ vượn muốn qua, lo vịn noi!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Đường Thục đi khó, khó hơn đường lên trời!

Nghe nói má hồng rầu, răn deo.

Dẫy núi cách trời chẳng đầy thước.

Thông khô vách đá vẫn treo ngược!

Suối tung ầm ầm, nước sáng choang.

Khe ngòi đá chuyển như sấm vang.

Nó hiểm là như thế.

(Ngô Tất Tố dịch)

Có chỗ ông lại lý luận bài xích chiến tranh như trong bài (Chiến thành nam) 戰城南 ông kể những cảnh thương tâm vì giặc giả liên miên: “thây nằm đầy sa trường”, “ngựa thua ngửng đầu lên trời mà hí, diều hâu rỉa rỉa ruột người” rồi ông viết:

乃知兵者是凶器

聖人不得已而用之

Nãi tri binh giả thị hung khí,

Thánh nhân bất đắc dĩ nhi dụng chi.

Cho hay binh đao là hung khí,

Thánh nhân bất đắc dĩ mới phải dùng.

Hầu hết bài nào ý cũng man mác như:

黃鶴樓送孟浩然

故人西辭黃鶴樓

烟花三月下陽州

孤帆遠影碧空盡

惟見長江天際流

Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng

黃鶴樓送孟浩然之廣陵

Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên[193]

Cố nhân tây từ Hoàng Hạc lâu,

Yên hoa tam nguyệt hạ Dương Châu.

Cô phàm viễn ảnh bích không tận,

Duy kiến Tràng Giang thiên tế lưu.

Tiễn Mạnh Hạo Nhiên ở Hoàng Hạc lâu

Cố nhân từ biệt Hoàng Hạc lâu,

Tháng ba hoa khói xuống Dương Châu.

Bóng buồm đã khuất trên xanh biếc,

Chỉ thấy sông trời sắc một màu.

hoặc bài:

登金陵鳳凰臺

鳳凰台上鳳凰游

鳳去台空江自流

吳宮花草埋幽徑

晉代衣冠成古邱

三山半落青天外

二水中分白鷺洲

總為浮雲能蔽日

長安不見使人愁

Đăng Kim Lăng Phượng Hoàng đài

Đăng Kim Lăng Phượng Hoàng đài

Phượng Hoàng đài thượng phượng hoàng du,

Phượng khứ, đài không, giang tự lưu.

Ngô cung hoa thảo mai u kính,

Tấn đại y quan thành cổ khâu.

Tam sơn bán lạc[194] thanh thiên ngoại,

Nhị thuỷ trung phân Bạch Lộ châu,

Tổng vị phù vân năng tế nhật,

Trường An bất kiến sử nhân sầu.

Lên đài Phượng hoàng ở Kim Lăng[195]

Phượng hoàng đài để phượng hoàng chơi,

Phượng vắng, đài không, nước tự trôi.

Hoa cỏ cung Ngô đường hẻm lấp,

Y quan[196] đời Tấn mả hoang vùi.

Ba non[197] rớt nửa ngoài trời biếc,

Hai nước chia đôi bãi Lộ[198] bồi.

Chỉ vị mây mù che mặt nhật,

Trường An khuất hết tủi lòng người.

(Vô danh dịch)

d. Phê bình Lý Bạch

Tuỳ Viên[199], một thi sĩ đời Thanh nói:

“Tuyển thi như tuyển sắc,

Tổng giác động tâm nan”

nghĩa là: Tuyển thơ như tuyển sắc đẹp, khó kiếm được bài động lòng mình.

Chắc chắn lời đó không áp dụng vào thơ Lý Bạch vì thơ Lý bài nào cũng có vẻ hay riêng, không phải là khó lấy mà khó bỏ. Chúng tôi đã trích trên 20 bài của ông mà còn muốn trích thêm. Còn những bài Hoàng giang từ 黃江詞, Tống hữu nhân nhập Thục  送友人入蜀, Oán tình 怨情… và hàng chục bài nữa đều đáng đọc, đáng thuộc cả. Nhưng Thịnh Đường còn biết bao thi hào khác, chúng tôi đành phải tạm biệt ông vậy.

Chắc độc giả đã nhận thấy, ông không theo một thể thơ nào nhất định. Vì ông có cái ý khí “Vỗ kiếm đi chơi một mình” (Phủ kiếm độc du hành), cái tinh thần tự do phóng khoáng như “ngựa trời bay trên không” (Thiên mã hành không), “dòng nước Hoàng Hà từ trên trời đổ xuống” (Hoàng Hà chi thuỷ thiên thượng lai), nên ông hễ rượu say hứng tới thì lối thơ nào cũng dùng, cổ phong, luật thể, tứ tuyệt, có khi đặt ra một thể mới (như trong bài “Trường tương tư” ở trên, đương 4 câu thất ngôn qua 4 câu ngũ ngôn) và bài nào cũng có đặc sắc, từ trước tới nay không ai không khâm phục.

Độc giả đã biết Đỗ Phủ và Hoàng Đình Kiên ca tụng ông ra sao, chúng tôi xin dẫn thêm lời phê bình của vài người nữa.

Trịnh Cốc, một thi sĩ đời Đường, đọc xong tập thơ của ông, viết:

Hà sự Văn tinh dữ Tửu tinh,

Nhất thời chung tại Lý tiên sinh?

Cao ngâm đại tuý tam thiên thủ,

Lưu trước nhân gian bạn nguyệt minh.

Cớ chi sao Rượu, sao Văn,

Đúc nên một Lý tiên sinh ở đời?

Ba nghìn say đọc một bài,

Nghìn thu bạn với trăng trời sáng soi.

(Tản Đà dịch)

Hồ Văn Dực trong cuốn “Tân trước Trung Quốc văn học sử” nói “bút ông đưa tới đâu không có chỗ nào không đẹp”.

Hồ Thích cũng nhận “thiên tài của ông tuyệt cao” và có muôn hình vạn trạng, nhưng “lời ca vịnh của ông không phải là lời ca vịnh của chúng ta”, ông không phải thi nhân của loài người, mà chỉ là một vị tiên bị giáng phàm.

Lời phê bình của họ Hồ có một phần hữu lý. Chúng ta không thể lãng mạn như Lý Bạch, say sưa tối ngày, ngao du suốt tháng, chúng ta còn có cha mẹ, vợ con, còn sống nhờ quốc gia, xã hội thì không thể leo lên núi biếc mà tìm nhàn, hoặc “độc toạ Kính Đình san” mà thưởng nguyệt, song lời ca vịnh của Lý có thật không phải là lời ca vịnh của chúng ta?

Lý là tiên đấy, nhưng tiên đã giáng phàm, thì Lý cũng có những tình cảm như chúng ta, cũng nhớ nhà, nhớ bạn, nhớ thời xưa, chốn cũ, cũng đau đớn trước cảnh loạn ly, cũng chán ngán cho thế sự; và chúng ta là người đã chẳng một đôi khi tìm cái quên trong rượu, lánh xã hội trong một thời gian vài ngày hoặc vài tháng để bạn với nước, với trăng, với mây, với núi?

Chính vì vị tiên ấy có tình cảm của loài người, mộng tưởng của loài người, nỗi buồn thiên cổ của loài người, nên thơ của ông mới được truyền tụng đến bây giờ.

Ông quả là người phóng lãng, song tâm hồn cao thượng làm sao! Ông không giúp gì cho xã hội, nhưng những vì sao lấp lánh trên không trung, có chiếu sáng cho ta đâu, có sưởi ấm cho ta đâu, mà nếu bây giờ bỗng nhiên tắt hết, thì chúng ta còn những phút khoan khoái ngắm sao nữa không? Ông an ủi chúng ta, cho ta thưởng thức cái đẹp của một tâm hồn thanh khiết, những văn thơ tuyệt diệu.

Như vậy, ta còn đòi gì thêm nữa?

TÓM TẮT

1. Thơ Thịnh Đường phát triển một cách kinh dị về lượng và phẩm. Trên từ Hoàng Đế, Công chúa, dưới tới nông dân, ca nhi, ai cũng thích thơ và trọng thi sĩ.

Có đủ các thiên tài, đủ các khuynh hướng; lấy đại cương mà xét thì có 4 phái:

- phái xã hội

- phái biên tái

- phái tự nhiên

- phái quái đản.

2. Đứng trên các phái đó là Lý Bạch (701-762), một thiên tài tuyệt cao, theo tư tưởng Lão, Phật, sống rất lãng mạn, chỉ thích thơ, rượu, ngao du và mỹ nhân.

Tâm hồn Lý thanh khiết, không hề xu phụ nhà quyền quý, rất tự do phóng khoáng, nên thơ của ông cũng phiêu dật, không chịu bó buộc theo luật, lời luôn luôn theo hứng mà ý thì kỳ dị, tình thì man mác. Cơ hồ hễ rượu say rồi, hạ bút thành giai phẩm.

Bắt chước ông thì không được nhưng thỉnh thoảng ngâm thơ ông, ta cũng thấy tâm hồn nhẹ nhàng, thanh cao thêm được đôi chút.

CHƯƠNG V

THƠ THỊNH ĐƯỜNG (tiếp)

PHÁI XÃ HỘI

1. Phái xã hội

2. Đỗ Phủ

a. Tiểu sử

b. Tính tình và tư tưởng

c. Thiên tài của Đỗ Phủ

d. So sánh Lý Bạch và Đỗ Phủ

3. Bạch Cư Dị

a. Tiểu sử

b. Tư tưởng

c. Đặc điểm của thơ Bạch Cư Dị

d. Ít bài thơ của Bạch

4. Nguyên Chẩn

5. Trương Tịch

6. Lưu Vũ Tích

1

PHÁI XÃ HỘI

Đời Thịnh Đường chia làm 2 thời kỳ rất khác nhau, tiền bán thế kỷ thứ 8 là thời thịnh trị, hậu bán là thời loạn ly. Năm 754, An Lộc Sơn nổi loạn, tiếng chiêng tiếng trống ở Ngư Dương làm tan tác khúc Nghê Thường vũ y của Dương Quý Phi và xã hội Trung Quốc trở nên hắc ám: đâu đâu cũng là bãi chiến trường, những cảnh cướp bốc, ly tán, đói rét, giết chóc diễn ra hàng ngày; diều hâu rỉa ruột người, chính người cũng mổ thịt người, xương chiến sĩ chất đầy đồng không ai chôn, mẹ bỏ con trong bụi rậm không ai dám lượm.

Trước tình cảnh ấy, một số thi nhân có tâm huyết không khỏi thống hận, bỏ cái giọng ca tụng thời thái bình làm vui tai các nhà cầm quyền mà dùng cây bút để tả nổi tân khổ của mình và của đồng bào; họ ly khai với chủ nghĩa lãng mạn mà lựa con đường tả chân, lấy trạng thái xã hội hiện tại làm đề tài cho văn học.

Họ thuộc phái xã hội mà những người nổi danh nhất là Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị, Lưu Vũ Tích, Trương Tịch.

2

ĐỖ PHỦ 杜甫

a. Tiểu sử

Đọc tiểu sử các danh nhân trên thế giới tôi mới được thấy 2 người vì thương thực mà mất: một người tự ý bỏ ngôi chí tôn để sống với đám dân nghèo, một người muốn tìm minh chúa để phụng sự mà bất đắc chí, phải lang thang trong cảnh loạn ly; cả hai đều ấp ủ cái mộng giải thoát xã hội, người thứ nhất bằng triết lý, người thứ nhì bằng văn thơ, người thứ nhất là Thích Ca, người thứ nhì là Đỗ Phủ.

Trong gần sáu chục năm trời, Đỗ Phủ chìm đắm trong bể khổ, lăn lóc trong cát bụi, có lúc áo rách như tàu chuối, có khi đói đến lả người. Một thiên tài của Trung Quốc, danh ngang với Lý Bạch mà cơ cực đến bực ấy!

Ông kém Lý Bạch 11 tuổi, chết sau Lý 8 năm (712-770) tự là Tử Mỹ 子美, hiệu là Thiếu Lăng 少陵, gốc ở Tương Dương, sinh trong một nhà văn học và nghèo, hồi trẻ lang thang ở Ngô, Việt, Tề, Lỗ, 30 năm trời không rời lưng lừa, mãi tới lúc 39 tuổi mới lãnh một chức quan nhỏ.

Khi An Lộc Sơn làm loạn, ông bị giặc bắt, thoát được, lại lang thang trong cảnh cơ hàn, có lần gần chết đói. Đọc văn thơ ông, ta thường gặp những câu tả nỗi nhớ nhà, thương thân, những cảnh đau lòng vì loạn lạc.

Trong bài Xuân Vọng 春望 có câu:

烽火連三月
家書抵萬金

(Phong hoả liên tam nguyệt

Gia thư để vạn câm[200])

Khói lửa luôn ba tháng,

Thư nhà đáng bạc muôn.

Chỗ khác, ông nhớ em, than thở:

月夜憶舍弟

……………

有弟皆分散
無家問死生
寄書長不達
況乃未休兵

Nguyệt dạ ức xá đệ

…………………….

Hữu đệ giai phân tán,

Vô gia vấn tử sinh.

Ký thư trường bất đạt,

Huống nãi vị hưu binh.

Đêm trăng nhớ em họ

………………….

Các em đều ly tán,

Không nhà, sao hỏi tin?

Gởi thư lâu chẳng đến,

Bao giờ mới hưu binh?

Có lần ông được về thăm nhà, vợ con tưởng ông đã chết, thấy ông, oà lên khóc:

羌村

崢嶸赤雲西
日腳下平地
柴門鳥雀噪
歸客千里至
妻孥怪我在
驚定還拭淚
世亂遭飄蕩
生還偶然遂
鄰人滿墻頭
感歎亦歔欷
夜闌更秉燈
相對如夢寐

Khương Thôn

Tranh vanh xích vân tây,

Nhật cước hạ bình địa.

Sài môn điểu tước táo,

Qui khách thiên lý chí.

Thê noa quái ngõa tại,

Kinh định hoàn thức lệ.

Thế loạn tao phiêu đãng,

Sinh hoàn ngẫu nhiên toại,

Lân nhân mãn tường đầu,

Cảm thán diệc hư hi[201].

Dạ lan cánh bỉnh đăng[202],

Tương đối như mộng mị.

Làng Khương

Mé tây mây đỏ bầng bầng,

Vầng hồng ngả tới đất bằng buông chân[203].

Cửa sài[204] chim chóc kêu rân,

Dặm nghìn khách đã trở chân lại nhà.

Vợ con đâu tưởng còn ta,

Hết cơn kinh ngạc, khóc oà lệ rơi.

Loạn ly phải lúc chia phôi,

Sống về may được thoả nơi tấc lòng.

Đầu tường hàng xóm đứng trông,

Thở than dường cũng não nùng xót thương.

Đêm khuya đốt ngọn đèn suông,

Nhìn nhau mà tưởng như đương mơ màng

(Trần Trọng Kim dịch)

Não lòng nhất là một lần khác, về được tới nhà thì vừa gặp lúc vợ đang khóc con[205]:

入門聞號咷

幼子饑已卒

Nhập môn văn hào đào

Ấu tử ky dĩ tốt.

Vào cửa nghe tiếng gào,

Con nhỏ đói đã chết.

Khi loạn An Lộc Sơn đã dẹp xong, nghe tin nhà vua khắc phục được thành Lạc Dương, ông vui đến như cuồng:

聞官軍收河南河北

劍外忽傳收薊北

初聞涕淚滿衣裳

卻看妻子愁何在

漫卷詩書喜欲狂

白首放歌須縱酒

青春作伴好還鄉

即從巴峽穿巫峽

便下襄陽向洛陽

Văn quan quân thu Hà Nam Hà Bắc

Kiếm ngoại hốt truyền thâu Kế Bắc,

Sơ[206] văn thế lệ mãn y thường.

Khước khan thê tử sầu hà tại,

Mạn quyển thi thư hỉ dục cuồng!

Bạch nhật phóng ca tu túng tửu,

Thanh xuân tác bạn hảo hoàn hương.

Tức tòng Ba Giáp xuyên Vu Giáp,

Tiện hạ Tương Dương hướng Lạc Dương!

Nghe quan quân thu phục Hà Nam Hà Bắc

Kiếm ngoại đồn tin thâu Kế Bắc[207],

Mới nghe rỏ lệ thấm y thường[208].

Ngoảnh coi gia quyến sầu đâu có,

Vừa xếp thi thư hứng muốn cuồng.

Ngày tháng cao ca nên nhậu rượu,

Xuân xuanh kiếm bạn tiện hồi hương,

Đi theo Ba Giáp qua Vu Giáp,

Rồi xuống Tương Dương hướng Lạc Dương[209].

(Vô danh dịch)[210]

復愁

萬國尚戎馬

故園今若何

昔歸相識少

早以戰場多

Phục sầu

Vạn quốc thượng nhung mã,

Cố viên kim nhược hà?

Tích quy tương thức thiểu

Tảo dĩ chiến trường đa.

Lại buồn

Binh nhung muôn nước nôn nao,

Quê hương đã biết ra sao đó rồi.

Xưa về quen biết mấy ai,

Hay đâu sớm đã hóa nơi chiến trường.

(Trần Trọng Kim dịch)

Sau lúc đó, ông lại được làm một chức quan nhỏ, nhưng có lẽ vì ông ngay thẳng, không chịu a dua, nhiều khi còn tỏ nỗi bất bình về cảnh huống xã hội, nên ông bị bãi chức. Ông lại phải long đong, tự ví người với người đẹp gặp lúc sa cơ:

佳人

絕代有佳人

幽居在空谷
自云良家子

零落依草木

Giai nhân

Tuyệt đại hữu giai nhân,

U cư tại không cốc,

Tự vân lương gia tử,

Linh lạc y thảo mộc.

……………………

Người đẹp

Có người đẹp tuyệt thế,

Hiu quạnh ở hang sâu,

Tự xưng nhà tử tế,

Cùng cây cỏ dãi dầu.

Anh em chết trong cơn loạn, chồng lại bạc tình, nàng phải sai thị tì đem bán hạt châu để độ nhật và chiều chiều nàng dựa cây trúc, than thở:

天寒翠袖薄

日暮倚修竹

(Thiên hàn thúy tụ bạc

Nhật mộ ỷ tu trúc)

Lạnh lùng tay áo mỏng,

Chiều tà dựa trúc cao.

Gần về già, Đỗ Phủ theo Nghiêm Vũ sang đất Thục, làm chức viên ngoại lang ở bộ Công. Tóc đã bạc, sức đã suy mà phải tha hương, ông đau lòng lắm, nên được tin em họ sắp đến thăm, ông mừng vô hạn:

得舍弟書

爾到江陵府

何時到峽州

亂離生有別

聚集病應瘳

颯颯開啼眼

朝朝上水樓

老身須付托

白骨更何懮

Đắc xá đệ thư

Nhĩ đáo Giang Lăng phủ,

Hà thời đáo Giáp Châu ?

Loạn ly[211] sinh hữu biệt,

Tụ tập bệnh ưng sưu.

Táp táp khai đề nhãn,

Triêu triêu thượng[212] thuỷ lâu.

Lão thân tu ký thác,

Bạch cốt cánh vô ưu

Đọc thư của em[213]

Em đã về Giang Phủ,

Khi nào tới Thiểm Châu?[214]

Loạn ly phải chia bóng,

Sum họp may khỏi đau.

Chớp chớp giương mi mắt,

Ngày ngày tựa cửa lầu.

Thân già đành phó thác,

Xương trắng khỏi lo âu.

(Ngô Tất Tố dịch)

Ít năm sau ông mất. Sử chép đương lúc đói, ăn nhiều thịt bò quá, ông bị chứng thương thực mà qua đời.

b. Tính tình và tư tưởng

Trong 50 năm lưu lạc, ở giữa một thời mà “việc đời tơi bời như mưa” (Thế sự vũ mang mang: 世事雨茫茫) ông trông thấy biết bao cảnh đau lòng.

Nào là cảnh biệt ly của vợ chồng mới cưới:

新婚別

菟絲附蓬麻

引蔓故不長

嫁女與征夫

不如棄路傍

結發為君妻

席不暖君床

暮婚晨告別

無乃太匆忙

君行雖不遠

守邊在河陽

妾身未分明

何以拜姑嫜

父母養我時

日夜令我藏

生女有所歸

雞狗亦得將

君今往死地

沉痛迫中腸

誓欲隨君去

形勢反蒼黃

勿為新婚念

努力事戎行

婦人在軍中

兵氣恐不揚

自嗟貧家女

久致羅襦裳

羅襦不復施

對君洗紅妝

仰視百鳥飛

大小必雙翔

人事多錯迕

與君永相望

Tân hôn biệt

Thỏ ti phụ bồng ma,

Dẫn mạn cố bất trường.

Giá nữ dữ chinh phu,

Bất như khí[215] lộ bàng.

Kết phát vi quân thê,

Tịch bất noãn quân sàng.

Mộ hôn, thần cáo biệt,

Vô nãi thái thông mang!

Quân hành tuy bất viễn,

Thú biên tại[216] Hà Dương.

Thiếp thân vị phân minh,

Hà dĩ bái cô chương?

Phụ mẫu dưỡng ngã thì,

Nhật dạ linh ngã tàng.

Sinh nữ hữu sở quy,

Kê cẩu diệc đắc tương.

Quân kim vãng tử địa,

Trầm thống bách trung trường.

Thệ dục tuỳ quân khứ,

Hình thế phản sương[217] hoàng.

Vật vị tân hôn niệm,

Nỗ lực sự nhung hàng!

Phụ nhân tại quân trung,

Binh khí khủng bất dương,

Tự ta bần gia nữ,

Cửu trí la nhu thường,

La nhu bất phục thi,

Đối quân tẩy hồng trang

Ngưỡng thị bách điểu phi,

Đại, tiểu tất song tường.

Nhân sự đa thác ngộ[218],

Dữ quân vĩnh tương vương.

Cuộc biệt ly của vợ chồng mới cưới

Tơ hồng leo phải cây đay,

Quanh co quấn quít cho dây khó dài.

Gả con cho mấy cậu cai,

Chẳng thà bỏ quách ở nơi vệ đường.

Rẽ ngôi, em bén duyên chàng,

Chiếu em chưa ấm cái giường nhà trai.

Cưới chiều hôm, vắng sớm mai,

Duyên đâu lật đật cho ngươi xót xa!

Chàng đi dù chẳng bao xa,

Hà Dương đất ấy, cũng là đáng lo.

Thân em mới mẻ, thẹn thò,

Chào cha gởi mẹ sao cho nên điều?

Nhớ xưa bác mẹ nuông chiều,

Ngày đêm những bắt nâng niu giữ giàng.

Đến khi về với nhà chàng,

Con gà con chó cũng mang theo cùng.

Chàng nay tới chốn hãi hùng,

Nghĩ thôi, em đã quặn lòng đau thương.

Cũng toan quyết chí theo chàng,

Chút e tình thế vội vàng chưa yên.

Thôi chàng gác mối tình duyên!

Việc binh đã gánh thì nên chuyên cần!

Đàn bà ở đám ba quân,

Sợ rằng gươm giáo kém phần xông pha,

Xót em thanh bạch con nhà,

Cố may được tấm quần là từ lâu.

Quần là còn mặc đi đâu?

Đối chàng, xin rửa hết màu phấn son.

Ngửa trông chim chóc bao con,

Con to, con nhỏ cũng còn bay đôi.

Dở dang ngắm cái kiếp người,

Cùng chàng, thôi sẽ suốt đời nhớ mong!

(Ngô Tất Tố dịch)[219]

Nào cảnh bà già, con đã tử trận mà còn phải đầu quân thay chồng:

石壕吏

暮投石壕村

有吏夜捉人

老翁逾牆走

老婦出門迎

吏呼一何怒

婦啼一何苦

聽婦前致詞

三男鄴城戍

一男附書至

二男新戰死

存者且偷生

死者長已矣

室中更無人

惟有乳下孫

孫有母未去

出入無完裙

老嫗力雖衰

請從吏夜歸

急應河陽役

猶得備晨炊

夜久語聲絕

如聞泣幽咽

天明登前途

獨與老翁別

Thạch hào lại

Mộ đầu Thạch Hào thôn,

Hữu lại dạ tróc nhân.

Lão ông du tường tẩu,

Lão phụ xuất môn nghinh.

Lại hô nhất hà nộ!

Phụ đề nhất hà khổ!

Thính phụ tiền trí[220] từ:

“Tam nam Nghiệp thành thú.

Nhất nam phụ thư chí[221]:

Nhị nam tân chiến tử,

Tồn giả thả thâu sinh,

Tử giả trường dĩ hĩ

Thất trung cánh vô nhân,

Duy hữu nhũ hạ tôn,

Tôn hữu mẫu vị khứ

Xuất nhập vô hoàn quần,

Lão ẩu lực tuy suy,

Thỉnh tòng lại dạ quy.

Cấp ứng Hà Dương dịch,

Do đắc bị thần suy[222].

Dạ cửu ngữ[223] thanh tuyệt,

Như văn khấp u yết.

Thiên minh đăng tiền đồ,

Độc dữ lão ông biệt.

Lính lệ Thạch hào

Chiều hôm tới xóm Thạch hào,

Đương đêm có lính lao xao bắt người.

Vượt tường ông lão trốn rồi,

Cửa ngoài mụ vợ một hai mời chào.

Lính gầm mới dữ làm sao!

Mụ kêu như tỏ biết bao khổ tình.

Lẳng nghe lời mụ rành rành:

“Ba con đóng ở Nghiệp thành cả ba,

Một con mới nhắn về nhà,

Rằng: hai con đã làm ma chiến trường!

Kẻ còn vất vưởng đau thương,

Nói chi kẻ dưới suối vàng thêm đau!

Trong nhà nào có ai đâu?

Có thằng cháu nhỏ dưới bầu sữa hoi.

Cháu còn mẹ nó chăn nuôi,

Ra vào quần áo tả tơi có gì?

Thân già gân sức dù suy,

Cũng xin theo lính cùng về đêm nay,

Hà Dương tới đó sau này,

Cơm canh hầu bữa sớm ngày, còn trôi”

Đêm khuya tiếng nói im rồi,

Vẫn nghe nức nở tiếng người khóc thương.

Sáng mai khách bước lên đường,

Chỉ cùng ông lão bẻ bàng chia tay.

(Ngô Tất Tố dịch)

Nào là những cảnh bất công trong xã hội: nơi lầu son, rượu thịt thừa thải đến hôi thối, còn ngoài đường thì xương kẻ chết lạnh phơi trắng ra, không ai chôn:

朱門酒肉臭

路有凍死骨

Chu môn tửu nhục xú,

Lộ hữu đống tử cốt[224].

Cảnh rực rỡ của cung điện ở Ly Sơn[225]: vàng ngọc lấp lánh, son phấn thơm tho. Gấm vóc phe phẩy, sáo địch du dương, hiện rõ trong óc ông mỗi khi thấy thây ma phơi sọ trên đường dài, hoặc nghe tiếng vợ khóc chồng bên quán trọ, nên ông oán thù chiến tranh.

Trong bài Binh xa hành 兵車行 ông viết:

……………

信知生男惡

反是生女好

生女猶得嫁比鄰

生男埋沒隨百草

君不見青海頭

古來白骨無人收

新鬼煩冤舊鬼哭

天陰雨濕聲啾啾

…………………...

Tín tri sinh nam ác,

Phản thị sinh nữ hảo.

Sinh nữ do đắc giá tị lân,

Sinh nam mai một tuỳ bách thảo.

Quân bất kiến Thanh Hải đầu?

Cổ lai bạch cốt vô nhân thâu!

Tân quỷ phiền oan, cựu quỷ khốc,

Thiên âm vũ thấp, thanh thu thu.

………………………..

Có phước thì sinh gái,

Có tội mới sinh trai.

Sinh gái còn được gả lối xóm,

Sinh trai nó chết trong cỏ gai.

Anh chẳng thấy đất Thanh Hải ư?

Từ xưa xương trắng có ai thu?

Quỷ mới sầu oán, quỷ cũ khóc.

Trời tối mưa dầm, tiếng hu hu!

Thật là não nùng đến rơi lệ. Trước tình cảnh xã hội như vậy, ông có chí cứu thế, suốt đời bôn tầu đông tây để giúp nhà vua mưu hạnh phúc cho dân, vãn hồi lại cảnh bình trị, trai cày gái dệt, nhà nhà ca hát :

蠶 穀 行

天下郡國向萬城

無有一城無甲兵

安得鑄甲作農器

一寸荒田牛得耕

牛盡耕

蠶亦成

不勞烈士淚滂沱

男穀女絲行復歌

Tàm cốc hành

Thiên hạ quận quốc hướng vạn thành,

Vô hữu nhất thành vô giáp binh.

An đắc chú giáp tác nông khí,

Nhất thốn hoang điền ngưu đắc canh.

Ngưu tận canh,

Tàm diệc thành,

Bất lao liệt sĩ lệ bàng đà,

Nam cốc nữ ti hành phục ca.

Bài hát nuôi tằm trồng lúa

Dưới trời quận quốc biết bao thành,

Chẳng có thành nào chẳng giáp binh.

Sao không đúc giúp làm nông khí,

Một tấc đồng hoang lúa mởn xanh,

Trâu hết sức cày,

Tằm trên nong đầy,

Chẳng phiền liệt sĩ giọt châu sa,

Trai cày gái dệt đi vừa ca.

Và để cho ông vui thú gia đình, bầy cờ với vợ, uốn câu cho con:

江村即事

清江一曲抱村流

長夏江村事事幽

自去自來樑上燕

相親相近水中鷗

老妻畫紙為棋局

稚子敲針作釣鉤

多病所需唯藥物

微軀此外何求

Giang thôn tức sự

Thanh giang nhất khúc bão thôn lưu,

Trường hạ giang thôn sự sự u.

Tự khứ tự lai lương thượng yến,

Tương thân tương cận thủy trung âu.

Lão thê họa chỉ vi kỳ cục,

Trĩ tử khao trâm[226] tác điếu câu.

Đa bệnh sở nhu duy dược vật,

Vi khu thử ngoại hựu hà cầu.

Tức sự[227] làng bên sông

Sông trong uốn khúc lượn bên thôn,

Công việc mùa hè chẳng dập dồn,

Con yến trên lương đi lại mãi,

Đàn âu dưới nước cặp kè luôn.

Bàn cờ vẽ giấy vui bà nó,

Mẩu sắt gò câu thích trẻ con.

Nhiều bệnh chỉ cần mua món thuốc,

Ngoài ra ai lại có cầu hơn?

(Vô danh dịch)

Than ôi! Hạnh phúc giản dị như vậy mà không được, ông không được mà đồng bào ông cũng không được, nên ông khóc cho ông và cho đồng bào:

登岳陽樓

……………

親朋無一字

老病有孤舟

戎馬關山北

憑軒涕泗流

Đăng Nhạc Dương lâu

…………………….

Thân bằng vô nhất tự,

Lão bệnh hữu cô chu

Nhung mã quan san bắc

Bằng hiên thế tứ lưu

Lên lầu Nhạc Dương

………………………..

Một chữ thân bằng vắng,

Con thuyền lão bệnh còn.

Quan san đầy giặc giã,

Nước mắt dựa hiện tuôn.

Lời thở than hiện trong thơ ông như một điệp khúc não nuột. Nó không làm cho ta chán chường mà khiến lòng ta tê tái vì nó thành thực: ông không “vô bệnh thân ngâm”[228] như hạng lãng mạn.

Đây là tiếng thở dài trong đêm lữ thứ:

旅夜書懷

細草微風岸

危檣獨夜舟

星垂平野闊

月湧大江流

名豈文章著

官應老病休

飄飄何所似

天地一沙鷗

Lữ dạ thư hoài

Tế thảo vi phong ngạn,

Nguy tường độc dạ chu.

Tinh thuỳ bình dã khoát,

Nguyệt dũng đại giang lưu.

Danh khởi văn chương trứ,

Quan ưng lão bệnh hưu.

Phiêu phiêu hà sở tự,

Thiên địa nhất sa âu.

Đêm ở chỗ lữ thứ viết

những điều hoài tưởng của mình

Bờ cỏ lồng hơi gió,

Thuyền đêm một đứng chơi,

Sao thòng đồng phẳng rộng,

Trăng nhảy nước sông nhồi.

Danh há văn chương rạng,

Quan nên lão bệnh thôi.

Phiêu phiêu gì giống nhỉ?

Trời đất một âu trôi.

(Vô danh dịch)

Đây là nỗi niềm tâm sự khi lên cao ngắm nước:

登高

風急天高猿嘯哀

渚清沙白鳥飛迴

無邊落木蕭蕭下

不盡長江滾滾來

萬里悲秋常作客

百年多病獨登臺

艱難苦恨繁霜鬢

潦倒新停濁酒杯

Đăng cao

Phong cấp thiên cao viên khiếu ai,

Chử thanh sa bạch điểu phi hồi.

Vô biên lạc mộc tiêu tiêu hạ,

Bất tận tràng giang cổn cổn lai.

Vạn lý bi thu thường tác khách,

Bách niên đa bệnh độc đăng đài.

Gian nan khổ hận phồn sương mấn,

Lạo đảo tân đình trọc tửu bôi.

Lên cao

Gió mạnh trời cao vượn rúc sầu,

Bến trong cát trắng lượn đàn âu.

Lào rào lá rụng cây ai đếm?

Cuồn cuộn sông dài, nước đến đâu?

Muôn dặm quê người thu não cảnh,

Một thân già yếu bước lên lầu.

Khó khăn ngao ngán bao là nỗi,

Rượu uống không ngon, chóng bạc đầu.

(Tản Đà dịch)

Lúc thì khóc Khổng Minh lòng son vì vua mà vận trời chẳng thuận:

武侯祠

丞相祠堂何處尋

錦宮城外柏森森

映階碧草自春色

隔葉黃鸝空好音

三顧頻煩天下計

兩朝開濟老臣心

出師未捷身先死

長使英雄淚滿襟

Vũ hầu từ

Thừa tướng từ đường hà xứ tầm?

Cẩm cung[229] thành ngoại bách sâm sâm.

Ánh giai bích thảo tự xuân sắc,

Cách diệp hoàng ly không hảo âm.

Tam cố tần phiền thiên hạ kế,

Lưỡng triều khai tế lão thần tâm.

Xuất sư vị tiệp thân tiên tử,

Trường sử anh hùng lệ mãn khâm.

Đền thờ Vũ hầu

Đền thừa tướng ở đâu đây,

Mé ngoài thành Cẩm mấy cây bách già.

Cỏ xuân ánh mặt thềm hoa,

Oanh vàng trong lá hững hờ véo von.

Vì dân, ba lượt tìm luôn,

Hai triều giúp rập, tấc son lão thần.

Quân chưa thắng, đã từ trần,

Anh hùng nhớ đến, lệ tràn thấm khăn.

(Trần Trọng Kim dịch)

Lúc khóc Quí Phi[230] nhan sắc nhất đời mà thân vùi bên bến:

…………………

明眸皓齒今何在

血污遊魂歸不得

清渭東流劍閣深

去住彼此無消息

人生有情淚沾臆

江水江花豈終極

黃昏胡騎塵滿城

欲往城南望城北

Ai giang đầu

……………………………..

Minh mâu, hạo xỉ kim hà tại?

Huyết ô du hồn quy bất đắc.

Thanh Vị đông lưu, Kiếm các thâm,

Khứ trụ bỉ thử vô tiêu tức.

Nhân sinh hữu tình lệ triêm ức,

Giang thủy giang hoa khởi chung cực!

Hoàng hôn Hồ kỵ trần mãn thành

Dục vãng thành nam vọng thành bắc.

Thương đầu sông

………………………………

Đời nhan sắc nay đà oan thác,

Máu đào rơi, hồn lạc về đâu?

Sông Vị thẳm, núi Gươm sâu,

Đường kia, ngã ấy, dễ hầu thông tin?

Kẻ tình nặng, ngực hoen lệ rỏ,

Biết đâu cùng bãi cỏ ngàn hoa.

Bụi Hồ mờ mịt bóng tà,

Muốn sang Nam quận, ngó qua Bắc Thành[231].

c. Thiên tài của Đỗ Phủ

Nhiều học giả nói Đỗ Phủ làm thơ khó khăn lắm, cân nhắc từng chữ một, không hạ bút thành chương như Lý Bạch.

Họ căn cứ vào lời nói này của Đỗ Phủ: “Ngữ bất kinh nhân, tử bất hưu” (Nói chẳng kinh người, chết chẳng an). Nhiều bài thơ luật của Đỗ có giọng đó thật, như 8 bài Thu hứng quả là cầu kỳ, nhưng tôi tưởng những bài có tính cách xã hội như Thạch hào lại, Tân hôn biệt… ông viết chắc không cực nhọc lắm: Vì lòng cảm xúc mạnh thì dễ thành thơ. Có vậy ông mới viết trước sau được trên 1000 bài.

Hồ Thích chia thơ Đỗ Phủ theo 3 thờ kỳ:

Thời kỳ thứ nhất, trước loạn An Lộc Sơn, thơ ông có giọng phúng thích uy thế của bọn quý tộc như bài Tuý thời ca (lời ca lúc say), hoặc mỉa mai thân phận cùng khổ của ông như bài Thu vũ thán 秋雨歎 (than trong mưa thu):

……………

雨中有草秋爛死

階下決明顏色鮮

著葉滿枝翠羽蓋

開花無數黃金錢

…………………………….

Vũ trung hữu[232] thảo thu lạn tử,

Giai hạ quyết minh nhan sắc tiên.

Trứ diệp mãn chi thuý vũ cái,

Khai hoa vô số hoàng kim tiền

Trong mưa có cỏ thu chết thối,

Dưới bệ quyết minh muôn vẻ sang.

Lá trổ đầy cành lông thuý biếc,

Hoa khai vô số đồng tiền vàng.

Nghèo xơ xác, mưa xuống, phải bó gối ngồi suông trong nhà mà còn trào lộng cây quyết minh (một cây cỏ dùng làm thuốc, có hoa vàng, tựa như đồng tiền) thì tâm hồn Đỗ có lúc cũng khoáng đạt thật!

Trong thời kỳ thứ nhì, từ hồi loạn đến khi Đỗ lánh vào đất Thục, thơ có giọng lâm ly, tả chân nỗi lầm than của xã hội. Hầu hết những bài trích dẫn ở trên xuất hiện trong lúc ấy. Đó là phần di sản quý nhất mà Đỗ để lại cho đời.

Thời kỳ thứ ba, ông tự thấy mình bất lực, không cải tạo nổi xã hội, nên an bần thủ phận, lời thơ thanh tân, phảng phất như của Đào Tiềm, mở đường cho lối thơ đời Tống. Chẳng hạn bài:

江南逢李龜年

岐王宅裡尋常見

崔九堂前幾度聞

正是江南好風景

落花時節又逢君

Giang Nam phùng Lý Qui Niên

Kỳ vương trạch lý tầm thường kiến,

Thôi Cửu đường tiền kỷ độ văn.

Chính thị Giang Nam hảo phong cảnh,

Lạc hoa thời tiết hựu phùng quân.

Gặp Lý Quy Niên tại Giang Nam

Trong nhà Kỳ Vương thường vẫn thấy,

Trước thềm Thôi Cửu mấy lần nghe.

Giang Nam phong cảnh thanh kỳ.

Ðến mùa hoa rụng không dè gặp anh.

(Trần Trọng Kim dịch)

Bài Lạc nhật có lẽ cũng viết trong hồi đó:

落日

落日在簾鉤

溪邊春事幽

芳菲緣岸圃

樵爨倚灘舟

啅雀爭枝墜

飛蟲滿院遊

濁醪誰造汝

一酌散千憂

Lạc nhật

Lạc nhật tại liêm câu.

Khê biên xuân sự u.

Phương phi duyên ngạn phố,

Tiều thoán ỷ than chu,

Trác tước tranh chi truỵ.

Phi trùng mãn viện du,

Trọc giao thuỳ tạo nhữ,

Nhất chước tán thiên ưu.

Mặt trời lặn

Bóng chiều đã ngả ngang mành,

Bên khe vắng vẻ, xuân tình lặng không.

Thơm tho vườn cỏ bên sông,

Chiếc thuyền dựa bến, tiều đồng nấu ăn.

Tranh cành, cắn lộn, chim lăn,

Côn trùng bay nhởn giữa sân từng bầy.

Rượu kia ai chế ra mày,

Uống xong một cuộc, tan ngay nghìn sầu.

(Trần Trọng Kim dịch)

Thiên tài như ông, tất không chịu tự giam trong một thể thơ nhất định. Loại nào ông cũng thành công. Loại cổ phong tả tình cảm xã hội đặc sắc nhất, kế tới loại tứ tuyệt, như bài Phục sầu, bài Giang Nam phùng Lý Qui Niên, Mạn Thành[233] 漫城, Giang bạn độc bộ tầm hoa 江畔独步寻花, bài Tuyệt cú dưới đây:

絕句

兩個黃鸝鳴翠柳

一行白鷺上青天

窗含西嶺千秋雪

門泊東吳萬里船

Tuyệt cú

Lưỡng cá hoàng ly minh thuý liễu,

Nhất hàng bạch lộ thướng thanh thiên.

Song hàm tây lĩnh thiên thu tuyết,

Môn bạc Đông Ngô vạn lý thuyền.

Tuyệt cú

Hai cái oanh vàng kêu liễu biếc,

Một hàng nhạn trắng vút trời xanh.

Nghìn năm tuyết núi song in sắc,

Muôn dặm thuyền Ngô bến rập rình.

(Tản Đà dịch)

Thơ thất ngôn luật của Đỗ cũng nhiều bài rất hay như bài:

曲江

一片花飛減卻春

風飄萬點正愁人

且看欲盡花經眼

莫厭傷多酒入唇

江上小堂巢翡翠

苑邊高塚臥麒麟

細看物理須行樂

安用浮名絆此身

Khúc giang

Nhất phiến phi hoa giảm khước xuân,

Phong phiêu vạn điểm chính sầu nhân.

Thả khan dục tận hoa kinh nhãn,

Mạc yếm thương đa tửu nhập thần.

Giang thượng tiểu đường sào phỉ thuý,

Uyển biên cao chủng ngoạ kỳ lân.

Tế khan[234] vật lý tu hành lạc,

An dụng phù danh bạn thử thân!

Khúc giang[235]

Một mảnh hoa bay kém vẻ xuân,

Gió đưa muôn cánh tiếc vô ngần.

Kìa coi trước mắt hoa gần hết,

Thôi cứ bên môi rượu nhắp dần.

Nhà nhỏ bến kia gom ổ thuý,

Mả cao vườn nọ ngả con lân.

Xét cùng lẽ vật nên vui thích,

Danh nổi làm chi, bận cái thân!

(Vô danh dịch)

Tám bài Thu hứng của ông rất được truyền tụng, có người khen là tuyệt bút, có kẻ chê là thơ thai[236] (thi mê), xin trích hai bài[237] dễ hiểu nhất:

秋興

聞道長安似奕棋

百年世事不勝悲

王侯第宒皆新主

文武衣冠異昔時

直北關山金鼓震

征西車馬羽書馳

魚龍寂寞秋江冷

故國平居有所思

Thu hứng

Văn đạo Trường An tự dịch kỳ,

Bách niên thế sự bất thăng bi!

Vương hầu đệ trạch giai tân chủ,

Văn vũ y quan dị tích thì.

Trực bắc quan san kim cổ chấn,

Chinh tây xa mã vũ thư trì.

Ngư long tịch mịch thu giang lãnh,

Cố quốc bình cư hữu sở ti.

Thu hứng

Nghe nói Trường An tựa ván cờ,

Trăm năm thế sự đáng buồn chưa?

Vương hầu nha thự người thay mới,

Văn võ y quan kiểu khác xưa.

Phía bắc quan hà chiêng trống dậy,

Bình tây xe ngựa hịch lông đưa.

Cá rồng lặng lẽ sông thu lạnh,

Nước lũ lòng ta luống ngẩn ngơ.

Bài Thu hứng (kỳ 1)

秋興

玉露凋傷楓樹林

巫山巫峽氣蕭森

江間波浪兼天湧

塞上風雲接地陰

叢菊兩開他日淚

孤舟一繫故園心

寒衣處處催刀尺

白帝城高急暮砧

Thu hứng

Ngọc lộ điêu thương phong thụ lâm,

Vu San Vu Giáp khí tiêu sâm.

Giang gian ba lãng kiêm thiên dũng,

Tái thượng phong vân tiếp địa âm.

Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ,

Cô chu nhất hệ cố viên tâm[238].

Hàn y[239] xứ xứ thôi đao xích,

Bạch Đế thành cao, cấp mộ châm.

Thu hứng[240]

Vàng úa rừng phong hạt móc bay,

Non Vu hiu hắt phủ hơi may.

Giòng sông cồn cộn, trời tung sóng,

Ngọn ải mờ mờ, đất rợp mây.

Lệ tủi: sợ coi chòm cúc nở,

Lòng quê: mong buộc chiếc thuyền đầy.

Giục ai kéo, thước lo đồ lạnh,

Đập vải[241], trời hôm rộn tiếng chày.

(Ngô Tất Tố dịch)

d. So sánh Lý Bạch và Đỗ Phủ

Đỗ là bạn thân của Lý, cả hai đều được người đương thời và hậu thế suy tôn là minh tinh rực rỡ nhất trên thi đàn đời Thịnh Đường, Lý là Thi tiên, Đỗ là Thi thánh, mặc dầu tính tình và sự nghiệp khác nhau rất xa.

Lý lãng mạn, Đỗ trọng thực tế; Lý theo Phật, Lão; Đỗ thờ Khổng, Mạnh; Lý muốn ẩn dật trong cảnh núi xanh, mây trắng, Đỗ thì lăn lóc giữa đời cùng khổ, trầm luân. Lý kiêu ngạo nhìn đời:

Xử thế nhược đại mộng,

Hồ vi lao kỳ sinh?[242]

Đỗ nhiệt tâm cứu quốc:

Cùng niên ưu lê nguyên

Thán tức trường nội nhiệt!

窮年憂黎元

歎息腸內熱

Suốt năm lo dân đen,

Than thở ruột sôi nóng!

Lý say sưa trong tháp ngà, theo chủ trương hưởng lạc, Đỗ rên rỉ trên thập ác, hầu cứu sinh linh; Lý tả cái ảo tưởng của chính mình, Đỗ tả cái chân tướng của xã hội, tài của Lý do thiên tư nhiều: khi nhậu say hứng tới, Lý múa bút tới đâu thì gấm, hoa hiện tới đó; khi nhìn cảnh động lòng, Đỗ hạ bút chữ nào thì nước mắt theo chữ ấy; đọc thơ Lý ta muốn phiêu diêu lên tiên thì đọc thơ Đỗ, ta muốn sụt sùi, nhăn mặt.

Lý hay hơn Đỗ hay Đỗ hay hơn Lý? Ta không thể quyết đoán được. Cả hai đều là kỳ hoa, đều là quốc sắc thiên hương, mỗi người một vẻ.

Nhưng có điều này ai cũng nhận là thơ của Lý có người “kính nhi viễn chi” còn thơ của Đỗ ai cũng phải “kính nhi ái chi”. Lý còn có kẻ chê là đồi phế, Đỗ thì thời nào cũng khâm phục.

Tuy nhiên, nếu tôi là thi sĩ, tôi chẳng mong được thành thi tiên hoặc thi thánh, chỉ xin một chức Thi sử như Bạch Cư Dị.

3

BẠCH CƯ DỊ 白居易 (772-846)

a. Tiểu sử

Mây trắng núi xanh tuy đẹp thật, song độc toạ mà ngắm thì cũng buồn, cưỡi hạc ngồi bên đào nguyên, thú thì có thú, song ngày trên tiên dài quá; còn suốt đời vác cái thành giá như Đỗ Phủ, con vì đói quá mà chết, chính thân mình cũng vì đói mà lả, thì cảnh ấy ai mà cầu!

Vâng, tôi không muốn như Lý, như Đỗ, chỉ muốn như Bạch Cư Dị.

Trong bài tựa tập thơ của Mai Thánh Du, Âu Dương Tu viết: “cùng nhi hậu công”, nghĩa là thi nhân có khốn cùng rồi thơ mới hay. Nào phải luôn luôn như vậy? Đào Tiềm nghèo chứ không cùng mà thơ cũng rất hay. Bạch Cư Dị, Tuỳ Viên (ở đời Thanh) đều phú quí mà cũng đều là thi hào. Tác giả của bộ Thuý Kiều, Hoa Tiên, đâu có khốn đốn? Victor Hugo, Lamartine kém ai về sang giàu?

Nhiều thi sĩ quá tin Âu Dương Tu, tự dưng mua lấy cái khổ hoặc làm bộ ra khổ để mong tài nghệ được phát huy. Họ điên, sao không đọc tiểu sử của Bạch Cư Dị.

Đỗ Phủ mới chết được 2 năm thì Bạch ra đời (Thời Thịnh Đường sao mà nhiều anh tài thế?) để tiếp tục chủ trương của Đỗ.

Bạch tự là Lạc Thiên 樂天, sung sướng suốt một đời. Sinh vào nhà nghèo nhưng được yên ổn học tập. Ông kể rằng hồi 6-7 tháng, chưa biết nói mà ông đã biết mặt hai chữ chi 之 và vô 無; lên 5 tuổi bắt đầu học làm thơ. Thông minh như vậy mà lại rất siêng, ngày đêm tụng thi thư tới nỗi “miệng lưỡi hoá ghẻ” (口舌成疥)[243] (!); 27 tuổi đậu tiến sĩ, nhận chức Hàn lâm học sĩ.

Khi Nguyên Chẩn, bạn thơ của ông bị biếm, ông dâng sớ can vua mà không được. Vì có tánh trực ngôn, hay vạch lỗi kẻ khác, nên bị nhiều người ghét. Thân mẫu của ông cũng bị thảm hoạ, té xuống giếng chết. Trong lúc còn tang, ông làm một bài thơ “Thưởng hoa”. Kẻ thù của ông nắm được cơ hội ấy, ton hót với vua Hiến Tông là đường đường ông là một vị chức trọng quyền cao mà bất hiếu, làm tổn thương danh giáo. Do đó ông bị biếm làm tư mã đất Giang Châu. Sau ông giữ chức thứ sử ở Tô Châu, Hàng Châu, về già được thăng Hình bộ thượng thư.

Ông theo cả ba đạo Khổng, Lão, Phật, lúc hưu trí thường cùng với vài vị hoà thượng mặc áo trắng, chống gậy trúc du ngoạn Hương Sơn, nên có tên hiệu là Hương Sơn cư sĩ  香山居士.

Ngay từ hồi làm quan, ông cũng đã ưa thú thanh nhàn, phong lưu, cất một ngôi nhà đọc sách ở Lạc Dương, có hoa có trúc, có đá có hồ, nuôi một thị nữ trẻ, đẹp, vừa múa khéo vừa ca hay. Đời ông như vậy đâu phải là “cùng” mà sao thơ ông vẫn “công”? Ông để lại cho đời một tập thơ 71 quyển.

b. Tư tưởng

Ông vốn yêu đời, muốn ai cũng được sung sướng như mình, nên hoài bảo chí hướng cứu thế, bảo văn thơ không phải để đùa giỡn với hoa cỏ, gió mây mà phải có mục đích phụng sự nhân sinh.

Ông ví thơ với một cây:

“Thơ gốc nó là tình, ngọn nó là lời, hoa nó là tiếng, trái nó là nghĩa”.

Ông ghét nhất là những câu lời thì đẹp mà ý thì rỗng. Ông bảo hai câu sau này đẹp thì đẹp thật nhưng vô nghĩa:

餘霞散成绮

澄江静如練

Dư hà tán thành ỷ

Trường giang tĩnh như luyện.

Ráng chiều tan thành gấm,

Sóng trong sạch như lụa.

Theo ông muốn cho có nghĩa, thì văn “phải hợp với thời mà viết, hợp với việc mà làm”.

Chủ trương của ông là “không cầu cung luật cho cao, văn tự cho kỳ, mà chỉ cầu ca vịnh nỗi đau của dân sinh để nhà vua biết”, vì:

“Tai nhà vua tự nó không đủ sáng, phải hợp hết các tai trong thiên hạ mà nghe rồi mới sáng được; mắt nhà vua tự nó không đủ tỏ, phải hợp hết các mắt trong thiên hạ mà nhìn rồi mới tỏ được; lòng nhà vua tự nó không thông suốt, phải hợp hết các lòng trong thiên hạ mà nghĩ rồi mới thông suốt được”.

Và nhiệm vụ của thi sĩ là:

“dùng thơ để xét và giúp chính trị đương thời cùng tiết đạo nhân tình”.

Tóm lại, phải:

“Vì vua, vì quan, vì vật, vì việc mà làm, chứ không thể vì văn mà làm được”.

Quan niệm đó rõ ràng là vị nhân sinh, không vị nghệ thuật. Nhà văn phải là mối liên lạc giữa nhà cầm quyền và quốc dân.

Phê bình văn thơ đương thời ông viết:

“…Đời khen là bực nhất thì có Lý, Đỗ. Họ tài thật, không ai bì kịp… Thơ của Đỗ rất nhiều, còn truyền lại trên 1000 bài, quán xuyến cổ kim, tận xảo, tận mỹ còn hơn Lý, song lựa được những câu như:

Chu môn tửu nhục xú

Lộ hữu đống tử cốt[244].

thì bất quá chỉ được 13-14 câu. Đỗ mà còn vậy, hướng hồ là những kẻ không bằng Đỗ”.

Ông chê cả thơ của chính mình nữa:

“Thơ của tôi mà được người ta thích, chẳng qua chỉ là những bài luật thi và bài Trường hận ca. Cái người ta trọng là cái mà tôi khinh”?.

Ông tự hào nhất là về những bài bình dị, có ý khuyên răn đời hoặc có tính cách xã hội.

c. Đặc điểm của thơ Bạch Cư Dị

Ông rất thích dân ca, muốn lập lại chế độ lượm ca dao ở đời Chu để nhà cầm quyền được biết rõ đời sống cùng tính tình, phong tục của dân. Già nửa thơ ông cũng gần như dân ca, dùng toàn bạch thoại.

Tương truyền mỗi khi ông làm xong một bài, đọc cho người vú già nghe rồi hỏi: “Hiểu không?”. Nếu người vú đáp “Hiểu” thì ông mới chép lại. Nhờ vậy mà thơ ông, hạng bình dân thuộc rất nhiều.

Ít có thi sĩ nào tự hào như ông khi viết những hàng sau này cho bạn thân là Nguyên Chẩn:

“Từ Trường Giang đến Giang Tây, 3-4 ngàn dặm, phàm tới các trường làng, chùa Phật, quán trọ hoặc ở trong thuyền, đâu đâu tôi cũng nghe đủ các hạng người ngâm thơ của tôi, từ kẻ sĩ đến nhà tu hành, từ đàn bà goá đến gái tơ”.

Các bạn thi sĩ nghĩ sao? Tôi nghĩ nếu có bị chê là “nôm na” mà được như vậy cũng thú lắm chứ! Và vong linh Bạch Lạc Thiên lúc này chắc cũng đương mỉm cười vì các học giả Trung Quốc như Hồ Thích, Lỗ Tấn… cực lực tán dương Bạch, cho ông có nhãn quan rất sáng, có đại đởm hơn người, dám dùng bạch thoại để làm thơ.

d. Ít bài thơ của Bạch

Thơ của Bạch chia làm 2 loại:

- Loại bình dị có tính cách xã hội như những bài Văn khốc giả, Tần trung ngâm. Về loại ấy, ông chịu nhiều ảnh hưởng của Đỗ Phủ. Ông cũng như Tolstoi, ở trong cảnh cao sang mà than thở cho người khổ, còn Đỗ Phủ như Dostoievsky, lăn lóc với bọn cùng dân, rồi tả nỗi lòng của họ. Nghe văng có tiếng vợ khóc chồng, ông viết:

聞哭者

昨日南隣哭

哭聲一何苦
問是妻哭夫
夫年二十五

今朝北里哭
哭聲又何切
問是母哭兒
兒年十七八

四隣尚如此
天下多夭折
乃知浮世人
少得垂白發
余今過四十
念彼聊自悅
從此明鏡中
不嫌頭似雪

Văn khốc giả

Tạc nhật Nam lân khốc,

Khốc thanh nhất hà khổ!

Vấn thị thê khốc phu,

Phu niên nhị thập ngũ.

Kim triêu Bắc lý khốc,

Khốc thanh hựu hà thiết!

Vấn thị mẫu khốc nhi,

Nhi niên thập thất bát.

Tứ lân thượng như thử,

Thiên hạ đa yểu chiết,

Nãi tri phù thế nhân,

Thiểu đắc thùy bạch phát!

Dư kim quá tứ thập,

Niệm bỉ liêu tự duyệt,

Tùng thử minh kính trung,

Bất hiềm đầu tự tuyết.

Nghe người khóc

Mới hôm nọ xóm Nam người khóc,

Tiếng khóc sao đau độc nỗi lòng!

Rằng: Đâu là vợ khóc chồng,

Chồng hai nhăm tuổi khuất vòng nhân gian.

Sớm nay lại khóc than xóm Bắc,

Tiếng khóc sao ruột thắt từng cơn!

Rằng: Đâu là mẹ khóc con,

Con mười bảy, tám chết còn tuổi xanh!

Bốn hàng xóm chung quanh như thế,

Khắp thế gian chết trẻ còn nhiều,

Mới hay người thế bao nhiêu,

Trắng phơ mái tóc dễ nào mấy ai?

Ta nay tuổi có ngoài bốn chục,

Nghĩ ai kia, thôi cũng vui lòng,

Từ nay trông bức gương trong,

Đầu ta ngỡ tuyết, ta không quản gì.

--(Tản Đà dịch)

Trong bài đó ông còn nghĩ tới ông nhiều, đến khúc Tần trung ngâm mới thực là ông thiết tha thương hại kẻ khổ rồi mạnh bạo bênh vực họ:

秦中吟

輕肥

意氣驕滿路
鞍馬光照塵
借問何爲者
人稱是內臣
朱紼皆大夫
紫綬或將軍
誇赴軍中宴
走馬去如雲
尊罍溢九鼎

水陸羅八珍
果擘洞庭橘
鱠切天池鱗

食飽心自若
酒酣氣益振
是歲江南旱
衢州人食人

Tần trung ngâm

Khinh, phì,

Ý khí kiêu mãn lộ,

An mã quang chiếu trần.

Tá vấn hà vi giả?

Nhân xưng thị nội thần.

Chu phất[245] giai đại phu,

Tử thụ hoặc tướng quân.

Khoa phó quân trung yến,

Tẩu mã khứ như vân.

Tôn lôi dật cửu đỉnh,

Thủy lục la bát trân!

Quả phách Động Đình quất,

Khoái thiết Thiên Trì lân.

Thực bão tâm tự nhược,

Tửu hàm khí ích trân.

Thị tuế Giang Nam hạn,

Cồ Châu nhân thực nhân.

Khúc ngâm trong đất Tần[246]

Nhẹ, béo[247]

Đầy đường dáng bộ con cưng,

Ngựa yên bóng nhoáng, sáng trưng bụi hồng.

Hỏi: làm chi đó những ông?

Người ta rằng: Những quan trong đó mà.

Giải điều đều đại phu ta,

Mà đeo giải tía, hoặc là tướng quân.

Khuênh khoang đi chén trong quân,

Rộn ràng vó ngựa chạy vần như mây.

Vò, ang, chín thứ rượu đầy,

Hải sơn tám bát cỗ bày linh tinh.

Quả dâng, quít hái Động Đình,

Cá Thiên Trì thái, đơm thành gỏi ngon.

Ăn no khoan khoái tâm hồn,

Rượu say ý khí hùng hồn càng thêm.

Năm nay hạn hán Giang Nam,

Cồ Châu người mổ người làm thức ăn.

--(Tản Đà dịch)

Trong khúc thứ 2 có những câu:

昨日輸殘稅
因窺官庫門
繒帛如山積
絲絮似雲屯

…

奪我身上暖
買爾眼前恩
進入瓊林庫
歲久化爲塵

Tạc nhật thâu tàn thuế,

Nhân khuy quan khố môn:

Tăng bạch như sơn tích,

Ti nhứ tự vân đồn.

…

Đoạt ngã thân thượng noãn,

Mãi nhĩ nhãn tiền ân.

Tiến nhập Quỳnh Lâm khố,

Tuế cửu hoá vi trần.

Hôm qua nộp thuế thiếu,

Nhân ngó qua cửa kho,

Như núi, chồi và lụa,

Như mây, bông với tơ.

…

Lột áo, bắt ta lạnh,

Để mua ân cho người,

Vào kho lâu thành bụi,

Chứa đó để nhìn chơi.

Khúc thứ 3 cũng có giọng oán giận đó:

廚有臭敗肉
庫有貫朽錢

…

豈無窮賤者
忍不救飢寒

Trù hữu xú bại nhục,

Khố hữu quán hủ tiền.

…

Khởi vô cùng tiện giả,

Nhẫn bất cứu cơ hàn?

Bếp có thịt thiu thối,

Tiền mục trong kho tối,

…

Thiếu gì kẻ cùng khổ

Nỡ nào chẳng cứu họ?

Khúc thứ 9 còn lâm ly hơn; sau khi tả cái vui no lòng ấm cật của bọn phú quý, ông kết:

豈知閿鄉獄
中有凍死囚

Khởi tri Văn Hương[248] ngục,

Trung hữu đống tử tù!

Biết chăng trong ngục Văn,

Có kẻ tù chết cóng!

Bài nhạc phủ Tân Phong chiết bích ông[249] làm ta nhớ tới bài Thạch hào lại của Đỗ Phủ:

新豐折臂翁

是時翁二十四
兵部牒中有名字
夜深不敢使人知
偷將大石槌折臂
張弓簸旗俱不堪
從茲始免征雲南

Tân Phong chiết bích ông

Thị thời ông nhị thập tứ[250],

Binh bộ điệp trung hữu danh tự.

Dạ thâm bất cảm sử nhân tri,

Du[251] tương đại thạch chuỳ chiết bích.

Trương cung bả[252] kỳ câu bất kham,

Tòng tư thuỷ miễn chinh Vân Nam.

Ông lão gẫy tay ở Tân Phong

Hồi đó ông hăm bốn tuổi,

Trát kêu bắt lính, người cho hay,

Lén lút ra vườn trong đêm tối,

Lấy đá đập gãy một cánh tay.

Dương cung phất cờ đều chẳng nổi,

Miễn dịch Vân Nam đến ngày nay.

Những bài đó đều làm hồi ông còn rất trẻ; ngoài 40 tuổi trở đi, lòng hăng hái, phẫn uất của ông có hơi kém. Gặp lúc rối beng, ông cũng buồn cho thời thế, nhưng như có ý chán nản, muốn lánh đời. Tâm tư của Hương Sơn cư sĩ bận áo trắng, chống gậy trúc, cùng với các vị hoà thượng ngao du ngoạn cảnh chùa chiền, đã thấy hiện trong bài thơ dưới đây:

望江樓上作

江畔百尺樓
樓前千里道
憑高望平遠
亦足舒懷抱
驛路使僮僮
關防兵草草
及茲多事日
尤覺閒人好
我年過不惑
退休誠非早
從此拂塵衣
歸山未爲老

Vọng giang lâu thượng tác

Giang bạn bách xích lâu,

Lâu tiền thiên lý đạo.

Bằng cao vọng bình viễn,

Diệc túc thư hoài bão.

Dịch lộ sứ đồng đồng[253],

Quan phòng binh thảo thảo.

Cập tư đa sự nhật,

Vưu giác nhàn nhân hảo.

Ngã niên quá bất hoặc,

Thoái hưu thành phi tảo.

Tòng thử phất trần y,

Qui sơn vị vi lão.

Trên lầu trông ra sông

Bờ sông trăm thước lầu cao,

Trước lầu nghìn dặm đi đâu con đường?

Tựa cao trông xuống dặm trường,

Mà trong bụng nghĩ như nhường khoan thư.

Đường quan rộn kẻ đưa thư,

Quân gia láo nháo ngẩn ngơ canh phòng.

Cuộc đời gặp lúc rối tung,

Riêng ai ở cảnh thong dong càng mầu.

Đã hơn bốn chục tuổi đầu,

Từ nay về nghỉ ngõ hầu phải thôi.

Từ nay rũ áo trần ai.

Non xanh tìm thú vui chơi chửa già...

--(Tản Đà dịch)

- Loại thứ nhì trong thơ Bạch Cư Dị là loại tươi đẹp mà các văn sĩ đương thời rất ưa. Bóng bảy mà ý nghĩa như bài Thảo:

草

离离原上草

一歲一枯榮

野火燒不盡

春風吹又生

遠芳侵古道

晴翠接荒城

又送王孫去

萋萋滿別情

Thảo 草

----Thảo

Ly ly nguyên thượng thảo,

Nhất tuế nhất khô vinh.

Dã hoả thiêu bất tận,

Xuân phong xuy hựu sinh.

Viễn phương xâm cổ đạo,

Tình thuý tiếp hoang thành.

Hựu tống vương Tôn khứ,

Thê thê mãn biệt tình.

Cỏ

Đồng cao cỏ mọc như chen,

Khô tươi thay đổi hai phen năm tròn.

Lửa đồng thiêu cháy vẫn còn;

Gió xuân thổi tới mầm non lại trồi.

Xa xa thơm ngát dặm dài,

Thành hoang làng biếc khi trời tạnh mưa.

Vương tôn đi lại tiễn đưa,

Biết bao tình biệt đầm đìa lướt theo.

--(Tản Đà dịch)

Diễm lệ, thanh tân như bài:

池上
小娃撐小艇

偷採白蓮回

不解藏蹤跡

芙萍一道開

Trì thượng

Tiểu oa sanh tiểu đĩnh,

Thâu thái bạch liên hồi.

Bất giải tàng tung tích,

Phù bình nhất đạo khai.

Trên ao

Người xinh bơi chiếc thúng xinh,

Bông sen trắng nõn trắng tinh thó về.

Hớ hênh dấu vết không che,

Trên ao để một luồng chia mặt bèo.

--(Tản Đà dịch)

Có giọng Đào Tiềm như bài sau:

閒夕

一聲早蟬歇
數點青螢度
蘭缸耿無煙
筠簟清有露

未歸房後寢

且下前軒步
斜月入低廊
涼風滿高樹
放懷常自適
遇景多成趣
何法使之然
心中無細物

Nhàn tịch

Nhất thanh tảo thiền yết,

Sổ điểm thanh huỳnh độ,

Lan cang cảnh vô yên,

Quân điệm thanh hữu lộ.

Vị quy phòng hậu tẩm,

Thả hạ tiền hiên bộ,

Tà nguyệt nhập đê lang,

Lương phong mãn cao thụ.

Phóng hoài thường tự thích,

Ngộ cảnh đa thành thú,

Hà pháp sử chi nhiên,

Tâm trung vô tế vật.

Đêm nhàn

Tiếng ve kêu sớm đã im,

Mấy con đom đóm ban đêm lượn vòng.

Đèn lan không khói sáng trong,

Chiếu tre mát lạnh như đồng bám sương.

Ham chơi chưa vội về buồng,

Trước hiên dạo bước đêm sương một mình.

Quanh hè bóng nguyệt chênh chênh,

Gió hây hẩy mát trên cành cây cao.

Phóng hoài riêng thú tiêu dao,

Người vui khi gặp cảnh nào cũng vui.

Phép gì được thế, ai ơi,

Vì lòng không vướng chuyện đời nhỏ nhen.

--                                            (Trần Trọng Kim dịch)

Thơ luật của ông cũng có nhiều bài rất hay, giọng lâm ly như:

自河南經亂

時難年荒世業空

弟兄羈旅各西東

田園寥落干戈後

骨肉流離道路中

弔影分爲千里雁

辭根散作九秋蓬

共看明月應垂淚

一夜鄉心五處同

Tự Hà Nam kinh loạn…

Thời nạn niên hoang thế nghiệp không,

Đệ huynh cơ lữ các tây đông.

Điền viên liêu lạc can qua hậu,

Cốt nhục lưu ly đạo lộ trung.

Điếu ảnh phân vi thiên lý nhạn,

Từ căn tan tác cửu thu bồng.

Cộng khan minh nguyệt ưng thuỳ lệ,

Nhất dạ hương tâm ngũ xứ đồng.

Từ Hà Nam gặp loạn…

Đói kém gian nan nghiệp cũ không,

Anh em phiêu bạt khắp tây đông.

Ruộng vườn hoang phế cơn binh lửa,

Cốt nhục lưu ly chỗ bãi đồng.

Ngàn dặm chia lìa thương bóng nhạn,

Ba thu tan tác xót cây bông.

Coi trăng ai chẳng nên rơi luỵ,

Một tối đồng quê năm chỗ cùng[254].

(Vô danh dịch)

Song Tì bà hành và Trường hận ca là những bài được truyền tụng nhất của Bạch Cư Dị, ảnh hưởng đến văn học Việt Nam rất nhiều.

Bài Trường hận ca hay hơn bài Tì bà hành. Cả hai đều được dịch ra Việt văn. Tì bà hành có hai bản dịch: một của Phan Huy Vịnh (coi trong cuốn “Việt Nam thi văn hợp tuyển” của Dương Quảng Hàm), một của Trần Trọng Kim (trong cuốn “Đường Thi”), còn Trường hận ca thì có 4 bản dịch, một của Tản Đà (trong cuốn Tản Đà vận văn toàn tập), một của Vũ Đình Liên (trong Thanh Nghị, số 6), và hai của Vũ Văn Khoa (Trần Văn Giáp sao lục và đăng trong Thanh Nghị, số 18, 19). Chúng tôi xin chép lại dưới đây những bản dịch khác giữ đúng thể thơ của tác giả mà chưa hề in trên báo, sách, để độc giả so sánh.-

d-660e-4b51-850a-62d6773bf04f.JPG

琵琶行

潯陽江頭夜送客
楓葉荻花秋瑟瑟
主人下馬客在船
舉酒欲飲無管弦
醉不成歡慘將別
別時茫茫江浸月
忽聞水上琵琶聲
主人忘歸客不發
尋聲暗問彈者誰
琵琶聲停欲語遲
移船相近邀相見
添酒回燈重開宴
千呼萬喚始出來
猶抱琵琶半遮面
轉軸撥弦三兩聲
未成曲調先有情
弦弦掩抑聲聲思
似訴生平不得志
低眉信手續續彈
說盡心中無限事
輕攏慢撚抹復挑
初爲霓裳後六么
大弦嘈嘈如急雨
小弦切切如私語
嘈嘈切切錯雜彈
大珠小珠落玉盤
閒關鶯語花底滑
幽咽泉流水下灘
水泉冷澀弦凝絕
凝絕不通聲暂歇
別有幽愁暗恨生
此時無聲勝有聲
銀瓶乍破水漿迸
鐵騎突出刀鎗鳴
曲終抽撥當心畫
四弦一聲如裂帛
東船西舫悄無言
惟見江心秋月白
沈吟放撥插弦中
整頓衣裳起斂容
自言本是京城女
家在蝦蟆陵下住
十三學得琵琶成
名屬教坊第一部
曲罷常教善才服
妝成每被秋娘妒
五陵年少爭纏頭
一曲紅綃不知數
鈿頭銀篦擊節碎
血色羅裙翻酒污
今年歡笑復來年
秋月春風等閒度
弟走從軍阿姨死
暮去朝來顏色故
門前冷落車馬稀
老大嫁作商人婦
商人重利輕別離
前月浮梁買茶去
去來江口守空船
繞船明月江水寒
夜來忽夢少年事
夢啼妝淚紅闌干
我聞琵琶已歎息
又聞此語重唧唧
同是天涯淪落人
相逢何必曾相識
我從去年辭帝京
謫居臥病潯陽城
潯陽地僻無音樂
終歲不聞絲竹聲
住近湓池地底濕
黃蘆苦竹繞宅生
其間旦暮聞何物
杜鵑啼血猿哀鳴
春江花朝秋月夜
往往取酒還獨傾
豈無山歌與村笛
嘔啞啁哳難爲聽
今夜聞君琵琶語
如聽仙樂耳暫明
莫辭更坐彈一曲
爲君翻作琵琶行
感我此言良久立
卻坐促弦弦轉急
淒淒不似向前聲
滿座聞之皆掩泣
就中泣下誰最多
江州司馬青衫濕

Tỳ bà hành

Tầm Dương giang đầu dạ tống khách,

Phong diệp địch hoa thu sắt sắt.

Chủ nhân hạ mã khách tại thuyền,

Cử tửu dục ẩm, vô quản huyền.

Tuý bất thành hoan thảm tương biệt,

Biệt thời mang mang giang tẩm nguyệt.

Hốt văn thuỷ thượng tì bà thanh,

Chủ nhân vong quy khách bất phát.

Tầm thanh ám vấn đàn giả thuỳ?

Tỳ bà thanh đình dục ngữ trì.

Di thuyền tương cận yêu tương kiến,

Thiêm tửu hồi đăng trùng khai yến.

Thiên hô vạn hoán thuỷ xuất lai,

Do bão tỳ bà bán già diện,

Chuyển trục bát huyền tam lưỡng thanh.

Vị thành khúc điệu tiên hữu tình,

Huyền huyền yểm ức thanh thanh tứ,

Tự tố bình sinh bất đắc chí.

Đê my tín thủ tục tục đàn,

Thuyết tận tâm trung vô hạn sự.

Khinh lung mạn niễn mạt phục khiêu,

Sơ vi Nghê thường, hậu Lục yêu.

Đại huyền tào tào như cấp vũ,

Tiểu huyền thiết thiết như tư ngữ.

Tào tào, thiết thiết thác tạp đàn,

Đại châu, tiểu châu lạc ngọc bàn.

Gian quan oanh ngữ hoa để hoạt,

U yết tuyền lưu thuỷ hạ than.

Thuỷ tuyền lãnh sáp huyền ngưng tuyệt,

Ngưng tuyệt bất thông thanh tạm yết.

Biệt hữu u sầu ám hận sinh,

Thử thời vô thanh thắng hữu thanh.

Ngân bình sạ phá thuỷ tương bính,

Thiết kỵ đột xuất đao thương minh.

Khúc chung trừu bát đương tâm hoạch,

Tứ huyền nhất thanh như liệt bạch.

Đông thuyền tây phảng tiễu vô ngôn,

Duy kiến giang tâm thu nguyệt bạch,

Trầm ngâm phóng bát sáp huyền trung.

Chỉnh đốn y thường khởi liễm dung,

Tự ngôn bản thị Kinh thành nữ,

Gia tại Hà Mô lăng hạ trụ.

Thập tam học đắc tỳ bà thành,

Danh thuộc giáo phường đệ nhất bộ.

Khúc bãi thường giao thiện tài phục,

Trang thành mỗi bị Thu nương đố.

Ngũ Lăng niên thiếu tranh triền đầu,

Nhất khúc hồng tiêu bất tri số.

Điền đầu ngân bề kích tiết tuý,

Huyết sắc la quần phiên tửu ố.

Kim niên hoan tiếu phục lai niên,

Thu nguyệt xuân phong đẳng nhàn độ.

Đệ tẩu tòng quân, át di tử,

Mộ khứ triêu lai nhan sắc cố.

Môn tiền lãnh lạc xa mã hy,

Lão đại giá tác thương nhân phụ.

Thương nhân trọng lợi, khinh biệt ly,

Tiền nguyệt Phù Lương mãi trà khứ.

Khứ lai giang khẩu thủ không thuyền,

Nhiễu thuyền nguyệt minh giang thuỷ hàn.

Dạ lai hốt mộng thiếu niên sự,

Mộng đề trang lệ hồng lan can,

Ngã văn tỳ bà dĩ thán tức.

Hựu văn thử ngữ trùng tức tức,

Đồng thị thiên nhai luân lạc nhân,

Tương phùng hà tất tằng tương thức.

Ngã tòng khứ niên từ Đế kinh,

Trích cư ngoạ bệnh Tầm Dương thành,

Tầm Dương địa tịch vô âm nhạc,

Chung tuế bất văn ti trúc thanh,

Trụ cận Bồn Trì địa để thấp,

Hoàng lô khổ trúc nhiễu trạch sinh.

Kỳ gian đán mộ văn hà vật?

Đỗ quyên đề huyết viên ai minh.

Xuân giang hoa triêu thu nguyệt dạ,

Vãng vãng thủ tửu hoàn độc khuynh.

Khởi vô sơn ca dữ thôn địch,

Âu nha trù triết nan vi thính,

Kim dạ văn quân tì bà ngữ,

Như thính tiên nhạc nhĩ tạm minh.

Mạc từ cánh toạ đàn nhất khúc,

Vị quân phiên tác tì bà hành.

Cảm ngã thử ngôn lương cửu lập,

Khước toạ xúc huyền huyền chuyển cấp.

Thê thê bất tự hướng tiền thanh,

Mãn toạ văn chi giai yểm khấp.

Tựu trung khấp hạ thuỳ tối đa?

Giang Châu tư mã thanh sam thấp.

Tì bà hành

Năm Nguyên Hoà thứ 10[255], Bạch Cư Dị bị giáng làm quan tư mã Cửu Giang. Năm sau ông qua bến Tầm Dương, nửa đêm nghe tiếng tì bà trong một chiếc thuyền, hỏi ra thì là một ca nữ nổi danh ở Tràng An, nay tuổi đã già, sắc đã kém, làm vợ một lái buôn. Ông bèn bảo đặt rượu và gẩy vài khúc. Gẩy xong, người ấy buồn bã kể nỗi lòng. Ông cảm động, nghĩ tình cảnh của mình nay bị giáng trích, cũng không khác gì tình cảnh ả đó, nên làm bài Tì bà hành[256] này để tặng nàng.

Trên bến Tầm Dương đêm tiễn khách,

Hoa địch[257], lá phong thu lách tách.

Chủ nhân xuống ngựa, khách trong thuyền,

Cất ly muốn nhậu, không quản huyền[258],

Say chẳng thành vui, buồn sắp biệt,

Lúc biệt lờ mờ sông lắm nguyệt.

Chợt nghe trên nước tiếng tì bà,

Chủ quên về, khách cũng lân la.

Theo tiếng hỏi thăm ai đó đàn,

Tiếng đàn ngừng hẳn, nói khoan khoan.

Xeo thuyền gần lại mới ra mặt,

Khêu đèn, đặt rượu thêm tiêm tất;

Ngàn kêu muôn gọi mời qua thuyền,

Ôm chiếc tì bà che nửa mặt,

Vặn trục nhấn dây ít tiếng thôi,

Chưa thành khúc điệu đã tình rồi,

Dây đây đè nén ý trầm ngâm,

Như tỏ bình sinh chửa xứng tâm.

Cúi mày, tay gẩy, tiếng tuôn tuôn,

Kể hết trong lòng bao nỗi buồn.

Nhẹ nhõm, khoan thai, hát lại khều,

Trước khúc Nghê Thường, sau Lục Yêu,

Có lúc thì thầm như nói nhỏ,

Có lúc ào ào như nước đổ.

Ào ào, thì thầm xen lẫn đàn,

Châu nhỏ, châu to rót ngọc bàn.

Tiếng oanh ríu ríu dưới hoa, trơn,

Tiếng suối ngập ngừng, nước xuống ngàn,

Thảnh thót suối ngừng, dây ngỡ đứt,

Cách tuyệt không thông, đàn tạm dứt.

Riêng có âu sầu ám hận sinh,

Khi im tiếng hơn khi có tiếng,

Bình bạc bể rồi, nước chảy tung.

Ngựa sắt vung ra, thương chạm kiếm,

Khúc rồi, cất bát[259] vạch tim đờn,

Xẹt một tiếng, bốn dây lẳng lặng,

Ghe cộ đông tây chẳng một lời,

Lòng sông chỉ thấy trăng thu trắng.

Tần ngần đem bát cắm trong dây,

Sửa soạn áo xiêm trở gót giày,

Tự xưng vốn thị gái Kinh thành,

Nhà ở Hà Mô lăng hạ đó,

Đàn tì học giỏi mới mười ba.

Tên thuộc giáo phường đệ nhất bộ[260],

Khúc hay thường được thiện tài[261] khen,

Đóng mốt[262], Thu nương[263] thêm tật đố[264].

Ngũ Lăng[265] khách trẻ tranh triền đầu[266],

Một khúc tiêu hồng[267] không biết số.

Hoa vàng lược bạc bể luôn tay[268],

Đỏ nhuộm quần là vì nhuộm ố,

Năm nay cười giỡn lại sang năm,

Thu nguyệt xuân phong quên mấy độ.

Dì nuôi đã chết, em tòng quân,

Sớm tối đổi thay nhan sắc cũ,

Ngựa xe trước cửa vắng lơ thơ.

Già lớn về tay người đại cổ[269].

Con buôn lợi trọng, biệt ly khinh,

Tháng trước, Phù Lương[270] đi bán trà,

Cửa sông đi lại giữ thuyền không.

Quanh thuyền trăng rọi, nước mênh mông.

Đêm khuya mộng thấy việc hồi trẻ,

Mơ màng giọt lệ đỏ[271] lan can.

Ta nghe đàn tì đã buồn bực,

Lại nghe lời này càng bứt rứt.

Cùng người luân lạc chỗ thiên nhai,

Gặp nhau hà tất từng tương thức.

Ta từ năm trước xa Đế kinh,

Giáng chức, đau nằm Tầm Dương thành,

Tơ trúc trọn năm nghe vắng tiếng,

Tầm Dương hẻo lánh thôi cũng đành.

Bến Bồn đất thấp nhà gần đó,

Trúc đắng lan vàng vẫn mọc quanh.

Nghe những tiếng gì trong đêm tối?

Tiếng quyên, tiếng vượn, tiếng buồn tênh.

Gặp khi hoa nở, khi trăng sáng,

Bầu rượu thường thường rót một mình.

Sau thôn có sáo và ca khúc,

Lăng líu, khàn khàn khó gợi tình.

Đêm nay nghe được tì bà khúc,

Như nghe tiên nhạc, mở thông minh.

Chớ từ, gẩy lại cho lần nữa,

Vì mình ta làm tì bà hành.

Cảm lời nói ấy, đứng hơi lâu,

Ngồi xuống vặn dây, dây thẳng gấp.

Đau thương khác hẳn điệu vừa nghe,

Thử hỏi ai là người khóc nhiều?

Giang Châu tư mã áo xanh ướt.

(Vô danh dịch)[272]

長恨歌

漢皇重色思傾國
御宇多年求不得
楊家有女初長成
養在深閨人未識
天生麗質難自棄
一朝選在君王側
回頭一笑百媚生
六宮粉黛無顏色
春寒賜浴華清池
溫泉水滑洗凝脂
侍兒扶起嬌無力
始是新承恩澤時
雲鬢花顏金步搖
芙蓉帳暖度春宵
春宵苦短日高起
從此君王不早朝
承歡侍宴無閑暇
春從春遊夜專夜
後宮佳麗三千人
三千寵愛在一身
金星妝成嬌侍夜
玉樓宴罷醉和春
姊妹弟兄皆列士
可憐光彩生門戶
遂令天下父母心
不重生男重生女
驪宮高處入青雲
仙樂風飄處處聞
緩歌慢舞凝絲竹
盡日君王看不足
漁陽鼙鼓動地來
驚破霓裳羽衣曲
九重城闕煙塵生
千乘萬騎西南行
翠華搖搖行復止
西出都門百餘里
六軍不發無奈何
宛轉蛾眉馬前死
花鈿委地無人收
翠翹金雀玉搔頭
君王掩面救不得
回看血淚相和流
黃埃散漫風蕭索
雲棧縈紆登劍閣
峨嵋山下少人行
旌旗無光日色薄
蜀江水碧蜀山青
聖主朝朝暮暮情
行宮見月傷心色
夜雨聞鈴腸斷聲
天旋地轉迴龍馭
到此躊躇不能去
馬嵬坡下泥土中
不見玉顏空死處
君臣相顧盡霑衣
東望都門信馬歸
歸來池苑皆依舊
太液芙蓉未央柳
芙蓉如面柳如眉
對此如何不淚垂
春風桃李花開日
秋雨梧桐葉落時
西宮南內多秋草
落葉滿階紅不掃
梨園子弟白髮新
椒房阿監青娥老
夕殿螢飛思悄然
孤燈挑盡未成眠
遲遲鐘鼓初長夜
耿耿星河欲曙天
鴛鴦瓦冷霜華重
翡翠衾寒誰與共
悠悠生死別經年
魂魄不曾來入夢
臨邛道士鴻都客
能以精誠致魂魄
爲感君王輾轉思
遂教方士殷勤覓
排空馭氣奔如電
升天入地求之遍
上窮碧落下黃泉
兩處茫茫皆不見
忽聞海上有仙山
山在虛無縹緲間
樓閣玲瓏五雲起
其中綽約多仙子
中有一人字太真
雪膚花貌參差是
金闕西廂叩玉扃
轉教小玉報雙成
聞道漢家天子使
九華帳裡夢魂驚
攬衣推枕起徘徊
珠箔銀屏迤邐開
雲髻半偏新睡覺
花冠不整下堂來
風吹仙袂飄飄舉
猶似霓裳羽衣舞
玉容寂寞淚闌干
梨花一枝春帶雨
含情凝睇謝君王
一別音容兩渺茫
昭陽殿裡恩愛絕
蓬萊宮中日月長
回頭下望人寰處
不見長安見塵霧
唯將舊物表深情
鈿合金釵寄將去
釵留一股合一扇
釵擘黃金合分鈿
但教心似金鈿堅
天上人間會相見
臨別殷勤重寄詞
詞中有誓兩心知
七月七日長生殿
夜半無人私語時
在天願作比翼鳥
在地願爲連理枝
天長地久有時盡
此恨綿綿無絕期

Trường hận ca

Hán hoàng trọng sắc tư khuynh quốc,

Ngự vũ đa niên cầu bất đắc.

Dương gia hữu nữ sơ trưởng thành,

Dưỡng tại thâm khuê, nhân vị thức.

Thiên sinh lệ chất nan tự khí,

Nhất triêu tuyển tại quân vương trắc.

Hồi đầu nhất tiếu bách mị sinh,

Lục cung phấn đại vô nhan sắc,

Xuân hàn tứ dục Hoa Thanh trì,

Ôn tuyền thuỷ hoạt tẩy ngưng chi.

Thị nhi phù khởi kiều vô lực,

Thuỷ thị tân thừa ân trạch thì.

Vân mấn hoa nhan kim bộ dao,

Phù dung trướng noãn độ xuân tiêu,

Xuân tiêu khổ đoản nhật cao khởi,

Tòng thử quân vương bất tảo triều,

Thừa hoan thị yến vô nhàn hạ,

Xuân tòng xuân du dạ chuyển dạ.

Hậu cung giai lệ tam thiên nhân,

Tam thiên sủng ái tại nhất nhân,

Kim ốc trang thành kiều thị dạ,

Ngọc lâu yến bãi tuý hoà xuân.

Tỷ muội huynh đệ giai liệt thổ,

Khả liên quang thái sinh môn hộ.

Toại linh thiên hạ phụ mẫu tâm,

Bất trọng sinh nam, trọng sinh nữ.

Ly cung cao xứ nhập thanh vân,

Tiên nhạc phong phiêu xứ xứ văn.

Hoãn ca mạn vũ ngưng ti trúc,

Tận nhật quân vương khan bất túc.

Ngư Dương bề cổ động địa lai,

Kinh phá Nghê Thường vũ y khúc.

Cửu trùng thành khuyết yên trần sinh,

Thiên thặng vạn kỵ tây nam hành.

Thuý hoa dao dao hành phục chỉ,

Tây xuất đô môn bách dư lý.

Lục quân bất phát vô nại hà,

Uyển chuyển nga mi mã tiền tử.

Hoa điền uỷ địa vô nhân thu,

Thuý kiều kim tước ngọc tao đầu.

Quân vương yểm diện cứu bất đắc,

Hồi khan huyết lệ tương hoà lưu.

Hoàng ai tán mạn phong tiêu tác,

Vân sạn oanh vu đăng Kiếm Các.

Nga Mi sơn hạ thiểu nhân hành,

Tinh kỳ vô quang, nhật sắc bạc,

Thục giang thuỷ bích, Thục sơn thanh,

Thánh chủ triêu triêu mộ mộ tình.

Hành cung kiến nguyệt thương tâm sắc,

Dạ vũ văn linh trường đoạn thanh,

Thiên toàn địa chuyển hồi long ngự.

Đáo thử trù trừ bất nhẫn khứ,

Mã Ngôi pha hạ nê thổ trung.

Bất kiến ngọc nhan không tử xứ.

Quân thần tương cố tận triêm y,

Đông vọng đô môn tín mã quy,

Quy lai trì uyển giai y cựu.

Thái Dịch phù dung Vị Ương liễu.

Phù dung như diện, liễu như mi,

Đối thử như hà bất lệ thuỳ?

Xuân phong đào lý hoa khai nhật,

Thu vũ ngô đồng diệp lạc thì.

Tây cung nam nội đa thu thảo,

Lạc diệp mãn giai hồng bất tảo,

Lê viên tử đệ bạch phát tân,

Tiêu phòng át giám thanh nga lão.

Tịch điện huỳnh phi tứ tiễu nhiên,

Cô đăng khiêu tận vị thành miên.

Trì trì chung cổ sơ trường dạ,

Cảnh cảnh tinh hà dục thự thiên.

Uyên ương ngoã lãnh sương hoa trọng,

Phỉ thuý khâm hàn thuỳ dữ cộng.

Du du sinh tử biệt kinh niên,

Hồn phách bất tằng lai nhập mộng.

Lâm Cùng đạo sĩ Hồng Đô khách,

Năng dĩ tinh thành trí hồn phách.

Vị cảm quân vương triển chuyển tư,

Toại giao phương sĩ ân cần mịch,

Bài không ngự khí bôn như điện

Thăng thiên nhập địa cầu chi biến.

Thượng cùng bích lạc hạ hoàng tuyền,

Lưỡng xứ mang mang giai bất kiến.

Hốt văn hải thượng hữu tiên san,

San tại hư vô phiếu diểu gian.

Lâu các linh lung ngũ vân khởi,

Kỳ trung xước ước đa tiên tử.

Trung hữu nhất nhân tự Thái Chân,

Tuyết phu hoa mạo sâm si thị,

Kim khuyết tây sương khấu ngọc quynh.

Chuyển giao Tiểu Ngọc báo Song Thành,

Văn đạo Hán gia thiên tử sứ,

Cửu hoa trướng lý mộng hồn kinh.

Lãm y thôi chẩm khởi bồi hồi,

Châu bạc ngân bình dĩ lý khai.

Vân kháo[273] bán thiên tân thuỵ giác,

Hoa quan bất chỉnh hạ đường lai.

Phong xuy tiên duệ phiêu phiêu cử;

Do tự Nghê Thường vũ y vũ.

Ngọc dung tịch mịch lệ lan can,

Lê hoa nhất chi xuân đái vũ.

Hàm tình ngưng thế tạ quân vương,

Nhất biệt âm dong lưỡng diểu mang.

Chiêu Dương điện lý ân ái tuyệt,

Bồng Lai cung trung nhật nguyệt trường.

Hồi đầu hạ vọng nhân hoàn xứ,

Bất kiến Trường An, kiến trần vụ.

Duy tương cựu vật biểu thâm tình,

Điền hạp kim thoa ký tương khứ,

Thoa lưu nhất cổ hợp nhất phiến.

Thoa bích hoàng kim hợp phân điến[274].

Đãn giao tâm tự kim điến kiên,

Thiên thượng nhân gian hội tương kiến.

Lâm biệt ân cần trung ký từ,

Từ trung hữu thệ lưỡng tâm tri.

Thất nguyệt thất nhật Trường Sinh điện,

Dạ bán vô nhân tư ngữ thời,

Tại thiên nguyện tác tị dực điểu,

Tại địa nguyện vi liên lý chi.

Thiên trường địa cửu hữu thời tận,

Thử hận miên miên vô tuyệt kỳ!

Trường hận ca

Vua Minh Hoàng mê Dương Quí Phi. Khi An Lộc Sơn khởi loạn, vua bỏ kinh đô là Trường An mà chạy vào Ba Thục; đến Mã Ngôi, tướng sĩ đó mệt, đều tức cho rằng vì Quí Phi mà có loạn, xin giết nàng. Vua phải theo ý tướng sĩ, sai đem thắt cổ Quí Phi. Sau thu phục được kinh đô, Minh Hoàng nhớ nàng vô cùng. Bạch Cư Dị viết bài ca này chép lại chuyện đó.

Vua Hán trọng yêu người sắc nước,

Thống trị lâu năm chẳng tìm được.

Họ Dương có gái vừa lớn lên,

Kín cổng cao thường, ai biết trước.

Trời cho sắc đẹp bỏ không đành,

Một sớm vua ban đứng cạnh mình.

Một nụ cười, trăm vẻ đẹp xinh,

Sáu cung son phấn cũng coi khinh.

Suối ấm tắm rồi, xuân hết lạnh,

Nước trơn da láng trắng phau phau.

Con hầu nâng đỡ thân mềm yếu,

Ơn huệ nhà vua nhớ lúc đầu.

Mái tóc mây gài kim bộ dao[275],

Đêm xuân giấc mộng ngắn làm sao!

Mền ấm gần trưa vừa mới dậy,

Từ đó nhà vua chẳng sớm chầu.

Trò vui tiệc yến cứ bày thêm,

Nối gót chơi xuân đêm lại đêm.

Cung cấm ba nghìn khách má đào,

Ba nghìn yêu dấu một mình bao!

Nhà vàng sẵn đó đêm chầu chực,

Lầu ngọc xuân hoà hứng rượu cao.

Anh chị em đều chia tước thổ[276],

Vẻ sang khá yêu đầy cửa ngõ;

Xui lòng cha mẹ khắp trần gian,

Chẳng trọng sinh trai, trọng sinh gái.

Cung Ly[277] cao ngất đụng mây xanh,

Tiên nhạc gió đưa khắp thị thành;

Khoan thai tơ trúc và ca vũ,

Coi hết ngày đêm còn chưa đủ.

Ngư Dương[278] trống trận động trời đất,

Nghê Thường vũ y[279] tan đi mất,

Thành khuyết[280] chín lần khói bụi ngất.

Muôn ngựa tây nam đi lật đật.

Cờ thuý lay lay đi lại ngừng,

Mới hơn ngàn dặm, đứng lừng khừng.

Sáu quân chẳng tiến, biết làm sao?

Quằn quại mày ngài chết nghẹn ngào.

Hoa điền[281] rớt đất không ai thâu,

Bỏ bao của quí chất trên đầu.

Nhà vua che mặt không phương cứu,

Màu lệ tràn hoà chảy mạch sầu.

Bụi vàng mờ mịt gió xơ xác,

Đường sạn[282] quanh co lên Kiếm Các[283].

Nga Mi chân núi ít ai đi,

Cờ xí phai màu trời sáng nhạt.

Nước sông Thục biếc, núi Thục xanh,

Thánh chúa khuya khuya sớm sớm tình.

Cung quán thương tâm vừa thấy nguyệt,

Đêm mưa đứt ruột lại nghe linh[284].

Trời quay đất chuyển ngựa Rồng[285] về,

Tới đó trù trừ chẳng nỡ đi.

Nắm đất Mã Ngôi còn chỗ đó,

Buồn rầu mặt ngọc thấy đâu kia,

Vua tôi cùng ngó, lệ đầm đìa,

Đông hướng đô môn[286] mặc ngựa về.

Lúc về phong cảnh đều y cũ,

Thái Dịch phù dung, Vị Ương liễu.

Phù dung như mặt, liễu như mày,

Đối cảnh ai mà chẳng thảm thay!

Đào, lý gió xuân hoa rực rỡ,

Thu, lá ngô rụng, hạt mưa bay.

Tây cung Nam Nội[287] cỏ thu rờm,

Lá rụng đầy thềm, sắc đỏ lòm.

Đệ tử vườn lê sinh tóc trắng,

Tiêu phòng hầu cận muốn già khom

Lửa huỳnh[288] nhấp nhoáng điện buồn tanh,

Khêu hết đèn tàn, giấc chửa đành.

Chuông trống đề đề đêm khó hết,

Tinh hà[289] chớp chớp muốn tan canh,

Tấm ngói uyên ương[290] tối lạnh lùng.

Riêng mền phỉ thuý[291] có ai chung,

Cách năm sinh tử buồn dằng dặc,

Hồn phách đi đâu, mộng chẳng thông?

Lâm Cung[292] đạo sĩ khách tu tiên,

Hay lấy tinh thành thấu cõi huyền.

Cám cảnh quân vương thương nhớ quá,

Khiến cho phương sĩ[293] phải cần quyền[294].

Cưỡi khí, xô không[295] như điện chạy,

Xuống đất lên trời mau biết mấy!

Trên cùng mây biếc, dưới hoàng tuyền,

Hai chỗ mờ mờ đều chẳng thấy.

Chợt nghe trên bể có tiên san[296],

Phiếu diểu hư vô một cảnh nhàn.

Lầu gác lung linh mây rực rỡ.

Yêu kiều tiên nữ thường hay ở,

Trong có một người tự Thái Chân[297].

Da tuyết mặt hoa coi tựa tựa.

Khuyết vàng cửa ngọc gõ thanh thanh,

Nhờ cô Tiểu Ngọc bảo Song Thành[298].

Vừa nghe có sứ vua nhà Hán,

Trong trướng cửu hoa[299] đã giật mình.

Bình bạc rèm châu mở rõ ràng,

Chênh chếch mái[300] mây vừa ngủ dậy,

Mũ hoa chưa sửa xuống thềm đường[301].

Áo tiên phơi phới gió đưa đi,

Giống hệt Nghê Thường múa trước kia,

Vẻ ngọc buồn buồn tràn nước mắt,

Ngày xuân mưa trĩu một cành lê.

Ngậm tình lặng ngó tạ ơn dầy,

Một cách âm dương, vắng cả hai.

Ân ái Chiêu Dương đành dứt tuyệt,

Tháng ngày dài quá, chốn Bồng Lai.

Ngoảnh đầu nhìn xuống cõi trần hoàn,

Chẳng thấy Tràng An, thấy bụi đầy.

Phải đem vật cũ nêu tình hận,

Điền hạp[302] kim thoa của báu này.

Của chia phân nửa, lưu phân nửa,

Thấy của nhớ người cũng tạm khuây.

Chỉ cần lòng tựa vàng bền cứng,

Hạ giới, tiên cung gặp có ngày.

Giả từ khẩn khoản nhắc thêm lời,

Trong lời thề thốt, hai lòng biết.

Nhớ đêm khất xảo[303] điện Tràng Sinh,

Nói nhỏ bên tai lời chí thiết:

Ở trên nguyện làm chim sát cánh,

Ở dưới nguyện làm cây liền cánh.

Trời đất lâu dài có lúc hết,

Bao giờ dứt được sợi tơ tình.

(Vô danh dịch)

4

NGUYÊN CHẨN 元稹 (779-831)

Ông tự là Vi Chi 微之, rất thân với Bạch Cư Dị và cực thông minh (9 tuổi đã biết viết văn), làm tới chức tể tướng và cũng như Bạch, chủ trương nghệ thuật vị nhân sinh. Thơ ông cũng được quảng bá trong dân gian vì lời bình dị.

Dưới đây chúng tôi xin dẫn một bài tả cảnh quạnh hiu trong một hành cung cũ:

故行宮

寥落故行宮

宮花寂寞紅

白頭宮女在

閑坐說玄宗

Cố hành cung

Liêu lạc cố hành cung,

Cung hoa tịch mịch hồng.

Bạc đầu cung nữ tại,

Nhàn tọa thuyết Huyền Tông.

Hành cung cũ

Quạnh hiu thương cảnh hành cung,

Trước cung hoa thắm mấy bông rầu rầu.

Trong cung, bà chúa bạc đầu,

Ngồi rồi, kể chuyện khi hầu Huyền Tông.

(Ngô Tất Tố dịch)

5

TRƯƠNG TỊCH 張籍

Ông được Hàn Dũ và Bạch Cư Dị trọng vì nhân cách và văn tài. Ông tuy mù mà biết rõ tình cảnh điêu linh của dân gian, trong thơ thường tả cảnh khổ của nông phu (bài Sơn nông từ 山農詞), hoặc cảnh loạn lạc (bài Phế trạch hành 廢宅行) nhất là nhiệt tâm bênh vực phái phụ nữ, ta thán những nỗi oan nhục của họ như trong những bài Thủ hoạt quả 守活寡 (ở goá), Vô tử khứ 無子去 (không sinh con bị đuổi).

Bạn nào yêu văn chương tất nhớ bài Tiết phụ ngâm của ông mà có lẽ ông đã mượn ý trong bài ca dao Mạch thượng tang 陌上桑 (Dâu trên đường) ở đời Hán:

節婦吟

君知妾有夫

贈妾雙明珠

感君纏綿意

繫在紅羅襦

妾家高樓連苑起

良人執戟明光裡

知君用心如日月

事夫誓擬同生死

還君明珠雙淚垂

恨不相逢未嫁時

Tiết phụ ngâm

Quân tri thiếp hữu phu,

Tặng thiếp song minh châu.

Cảm quân triền miên ý,

Hệ tại hồng la nhu.

Thiếp gia cao lâu liên uyển khởi,

Lương nhân chấp kích Minh Quang lý.

Tri quân dụng tâm như nhật nguyệt,

Sự phu thệ nghĩ đồng sinh tử.

Hoàn quân minh châu, song lệ thuỳ,

Hận bất tương phùng vị giá thì.

Tiết phụ ngâm[304]

Chàng hay em có chồng rồi,

Yêu em chàng tặng một đôi ngọc lành.

Vấn vương, những mối cảm tình,

Em đeo trong áo lót mình màu sen.

Nhà em vườn ngự kề bên,

Chồng em cầm kích trong đền Minh Quang[305].

Như gương, vâng biết lòng chàng,

Thờ chồng, quyết chẳng phụ phàng thề xưa.

Trả ngọc chàng, hạt lệ như mưa,

Giận không gặp gỡ khi chưa có chồng.

(Ngô Tất Tố dịch)

6

LƯU VŨ TÍCH 劉禹錫 (772-842)

Ông tự là Mộng đắc 夢得, vì phúng thích chính trị đương thời nên hai lần bị biếm tới một miền hoang vu. Ông thường dùng thể dân ca để tả xã hội, song giọng cảm cựu của ông mới là tuyệt.

Hai bài Kim Lăng hoài cổ và Ô y hạng của ông rất được tán thưởng.

金陵懷古

王濬樓船下益州

金陵旺氣一時收

千尋鐵鍊沉江底

一片降旛出石頭

人世幾回傷往事

山刑依舊枕寒流

即金四海為家日

故縲簫簫蘆狄秋

Kim lăng hoài cổ

Vương Tuấn lâu thuyền hạ Ích Châu,

Kim Lăng vượng khí nhất thời thâu.

Thiên tầm thiết luyện trầm giang để,

Nhất phiến hàng phiên xuất Thạch đầu.

Nhân thế kỷ hồi thương vãng sự,

San hình y cựu chẩm hàn lưu.

Tức kim tứ hải vi gia nhật,

Cố lũy tiêu tiêu lô địch thu.

Kim Lăng hoài cổ[306]

Vương Tuấn thuyền lầu xuống Ích Châu,

Kim Lăng khí vượng có còn đâu.

Ngàn tầm dây sắt chìm lòng nước,

Một lá cờ hàng mọc Thạch Đầu[307].

Cuộc thế biết bao thay đổi nhỉ?

Non sông y cũ gối liền nhau.

Bây giờ bốn bể nhà chung một,

Luỹ cổ rào rào tiếng sậy lau.

(Vô danh dịch)

烏衣巷

朱雀橋邊野草花

烏衣巷口夕陽斜

舊時王謝堂前燕

飛入尋常百姓家

Ô Y hạng

Chu Tước kiều biên dã thảo hoa,

Ô y hạng khẩu tịch dương tà.

Cựu thời Vương, Tạ đường tiền yến,

Phi nhập tầm thường bách tính gia.

Đường Ô y[308]

Bên cầu Chu tước cỏ xem hoa,

Cửa ngõ Ô y bóng ác tà.

Vương, Tạ[309] nhà xưa con én đậu,

Bây giờ bay đến đậu dân gia.

(Vô danh dịch)

石頭城

山圍故國周遭在

湖打空城寂寞回

淮水東邊舊時月

夜深還過女牆來

Thạch Đầu thành

Sơn vi cố quốc chu tao tại,

Hồ[310] đả không thành tịch mịch hồi

Hoài thủy đông biên cựu thời nguyệt

Dạ thâm hoàn quá nữ tường lai.

Thành Thạch Đầu[311]

Núi vậy nước cũ chung quanh đứng,

Trào vỗ thành không lặng lẽ về.

Trên bến sông Hoài trăng thuở trước,

Đêm khuya còn viếng nữ tường[312] kia.

(Vô danh dịch)

Trong bài Ẩm tửu khán mẫu đơn, ông có giọng cười cột mình một cách thú vị.

飲酒看牡丹

今日花前飲

甘心醉數杯

但愁花有語

不為老人開

Ẩm tửu khán mẫu đơn

Kim nhật hoa tiền ẩm,

Cam tâm tuý sổ bôi.

Đãn sầu hoa hữu ngữ:

“Bất vị lão nhân khai”.

Uống rượu xem hoa mẫu đơn

Cao hứng bữa nay nhậu,

Vài ly khướt với hoa.

Chỉ buồn hoa biết nói:[313]

“Chẳng nở vì ông già”.

TÓM TẮT

1. Phái xã hội đời Thịnh Đường có xu hướng tả chân và vị nhân sinh. Họ dùng nghệ thuật tả nỗi trầm luân của dân gian cho nhà cầm quyền biết mà sửa đổi lại chính sách. Văn của họ thường bình dị. Tuy nhiên thi nhân nào trong phái đó cũng có chút tư tưởng Lão, Phật, nên về già muốn nhàn tản, lánh đời.

2. Đỗ Phủ mở đầu cho phong trào. Ông rất cực khổ, có lòng giúp nước mà không được trọng dụng. Thơ ông hầu hết có giọng ai oán, trái hẳn với thơ Lý Bạch.

Lý lãng mạn, ông trọng thực tế. Lý tả ảo tưởng của mình, ông tả chân tướng xã hội. Đời gọi Lý là thi tiên và ông là thi thánh. Thể nào ông cũng hay.

3. Bạch Cư Dị tiếp tục phong trào của Đỗ và chịu ảnh hưởng của Đỗ rất nhiều. Đời Bạch sung sướng và ông rất thương người nghèo.

Thơ ông có hai loại: loại xã hội dùng toàn bạch thoại và loại diễm lệ như bài Tì bà hành và Trường hận ca.

4. Ngoài ra còn có Nguyên Chẩn bạn thân của Bạch, Trương Tịch nhiệt tâm bênh vực phụ nữ và Lưu Vũ Tích có biệt tài về thơ cảm cựu.

CHƯƠNG VI

THƠ THỊNH ĐƯỜNG (tiếp)

PHÁI BIÊN TÁI

1. Phái biên tái

2. Cao Thích

3. Vương Xương Linh

4. Sầm Tham

5. Các thi sĩ khác:

- Vương Chi Hoán

- Vương Hàn

- Lý Bạch.

1

PHÁI BIÊN TÁI

Thi nhân trong phái này tả chiến trường ở biên cương, hoặc bảo cát, hoặc mưa tuyết, hoặc cửa ải trên ngọn cheo leo, hoặc tiếng ngựa trong đám quân say máu; toàn là những cảnh bi hùng làm cho người đọc thấy hăng hái, sôi nổi một lòng vì nước.

Phong trào ấy được khởi xướng từ thời Nam, Bắc Triều và Sơ Đường, song tới Thịnh Đường, sau khi An Lộc Sơn nổi loạn, các rợ phương Bắc thay phiên nhau quấy nhiễu biên cương, nó mới phát triển mạnh mẽ: các thi nhân có tâm huyết thấy sự ngâm hoa vịnh nguyệt không hợp thời và họ chủ trương dùng ngọn bút hào hùng để báo quốc là một, quét sạch phong khí uỷ mị là hai. Thơ của họ đều là những tráng ca lời lẽ khảng khái mà tình cảm nồng nàn. Thi nhân nước ta lúc này sao không bắt chước họ mà khơi một nguồn sống mới cho văn học thêm một phần sinh khí.

Trong phái biên tái ta nên kể: Cao Thích, Vương Xương Linh, Sầm Tham.

2

CAO THÍCH 高適

Ông tự là Đạt Phu 達夫, hồi nhỏ nghèo, lớn tuổi mới học làm thơ, chỉ trong vài năm mà được Minh Hoàng biết tài, giao cho chức Hình bộ thị lang. Ông để lại nhiều bài ca rất hùng hồn.

燕歌行並序

漢家煙塵在東北

漢將辭家破殘賊

男兒本自重橫行

天子非常賜顏色

摐金伐鼓下榆關

旌旆逶迤碣石間

校尉羽書飛瀚海

單于獵火照狼山

山川蕭條極邊土

胡騎憑陵雜風雨

戰士軍前半死生

美人帳下猶歌舞

大漠窮秋塞草衰

孤城落日鬥兵稀

身當恩遇常輕敵

力盡關山未解圍

鐵衣遠戍辛勤久

玉筋應啼別離後

少婦城南欲斷腸

征人薊北空回首

邊風颻颻那可度

絕域蒼茫更何有

殺氣三時作陣雲

寒聲一夜傳刁斗

且看白刃血紛紛

死節從來豈顧勳

君不見沙場争戰苦

至今猶憶李將軍

Yên ca hành

Hán gia yên trần tại đông bắc,

Hán tướng từ gia phá tàn tặc.

Nam nhi bản tự trọng hoành hành,

Thiên tử phi thường tứ nhan sắc.

Tung kim phạt cổ hạ Du quan,

Tinh kỳ uy di Kệ thạch gian.

Hiệu úy vũ thư phi Hãn hải,

Thiền vu liệp hỏa chiếu Lang San.

San xuyên[314] tiêu điều cực biên thổ,

Hồ kỵ bằng lăng tạp phong vũ.

Chiến sĩ quân tiền bán tử sinh,

Mỹ nhân trướng hạ do ca vũ.

Đại mạc cùng thu tái thảo suy,

Cô thành lạc nhật đấu binh hy.

Thân đương ân ngộ thường khinh địch,

Lực tận quan san vị giải vi.

Thiết y viễn thú tân cần cửu,

Ngọc trợ[315] ưng đề biệt ly hậu.

Thiếu phụ Thành nam dục đoạn trường,

Chinh nhân Kế Bắc không hồi thủ.

Biên phong phiêu phiêu na khả độ,

Tuyệt vực thương mang cánh hà hữu?

Sát khí tam thời tác trận vân,

Hàn thanh nhất dạ truyền điêu đẩu.

Thả khan bạch nhận huyết phân phân,

Tử tiết tòng lai khởi cố huân.

Quân bất kiến sa trường tranh chiến khổ,

Chí kim do ức Lý tướng quân.

Hành khúc nước Yên

Hán triều khởi bụi miền đông bắc,

Hán tướng giã nhà đi phá giặc.

Con trai vốn trọng sự tung hoành,

Thiên tử mấy khi tỏ hoan sắc[316].

Đánh chiêng đập trống xuống Du quan[317],

Phất phới tinh kỳ Kệ thạch gian[318].

Hiệu uý hịch lông bay Hãn Hải[319],

Lửa đêm săn bắn chiếu Lang San.

Sông núi tiêu điều trên cửa ải,

Ngựa Hồ giày xéo cơn mưa gió.

Chiến binh nửa chết ở tiền quân,

Mỹ nhân dưới trướng còn ca vũ,

Sa mạc cuối thu sắc cỏ rầu,

Ngày tối cô thành ít đánh nhau.

Mình mang ơn hậu thường khinh giặc,

Sức hết, quan san chửa mở vây.

Áo sắt canh phòng khó nhọc lâu,

Buồn than giọt lệ tủi sa mau.

Thiếu phụ Thành nam như cắt ruột,

Chiến binh Kế bắc uổng quay đầu.

Gió ải ầm ầm bước chẳng mau,

Mịt mù xa lạ thấy gì đâu?

Ba ngày sát khí thành mây trận,

Tiếng lạnh một đêm truyền đẩu điêu[320].

Tử tiết không vì lợi với huân[321],

Buồn coi gươm trắng máu dơ lần.

Bác không thấy chiến trường bao nỗi khổ,

Đến nay còn nhớ Lý tướng quân[322].

(Vô danh dịch)

Khi tiễn bạn, ông cũng có lời khảng khái:

別董大

十裏黃雲白日曛

北風吹雁雪紛紛

莫愁前路無知己

天下誰人不識君

Biệt Đổng Đại

Thập lý hoàng vân bạch nhật huân,

Bắc phong xuy nhạn tuyết phân phân.

Mạc sầu tiền lộ vô tri kỷ,

Thiên hạ hà nhân bất thức quân!

Tiễn biệt Đổng Đại

Mười dặm mây vàng bóng xế chênh,

Nhạn theo gió bắc, tuyết bay quanh.

Chớ buồn đi tới không tri kỷ,

Thiên hạ ai mà chẳng biết anh?

3

VƯƠNG XƯƠNG LINH 王昌齡

Ông tự là Thiếu Bá 少伯, đậu tiến sĩ, làm quan, sau gặp thời loạn, bị giết; rất sở trường về lối tứ tuyệt.

Những bài ca ngắn của ông tả cảnh biên cương đều bi tráng, cực hay, ít ai làm nổi:

從軍行

琵琶起舞換新聲

總是關山舊別情

撩亂邊愁彈不盡

高高秋月照長城

Tống quân hành

Tì bà khởi vũ hoán tân thanh,

Tổng thị quan san cựu biệt tình.

Liêu loạn biên sầu đàn bất tận,

Cao cao thu nguyệt chiếu Trường thành.

Tống quân hành

Ôm đàn dậy múa hát tân thanh,

Đều giọng quan san ly biệt tình.

Bức rức mối sầu đờn chẳng hết,

Bóng trăng cao ngất rọi Trường thành.

(Vô danh dịch)

塞下曲

飲馬渡秋水

水寒風似刀

平沙日未沒

黯黯見臨洮

昔日長城戰

咸言意氣高

黃塵足今古

白骨亂蓬蒿

Tái hạ khúc

Ẩm mã độ thu thủy,

Thủy hàn phong tự đao.

Bình sa nhật vị một,

Ám ám kiến Lâm Thao.

Tích nhật Trường thành chiến,

Hàm ngôn ý khí cao,

Hoàng trần túc kim cổ

Bạch cốt loạn bồng cao[323].

Khúc hát ở biên tái

Ngựa uống nước sông thu[324],

Nước lạnh gió như dao.

Cát phẳng trời chưa tối,

Lờ mờ lấy Lâm Thao[325].

Tràng thành khi trước đánh,

Đều khoe ý khí cao.

Bụi vàng thành kim cổ[326],

Xương trắng líp bồng cao.

(Vô danh dịch)

閨怨

閨中少婦不知愁

春日凝妝上翠樓

忽見陌頭楊柳色

悔教夫婿覓封侯

Khuê oán[327]

Khuê trung thiếu phụ bất tri sầu,

Xuân nhật ngưng trang thượng thúy lâu.

Hốt kiến mạch đầu dương liễu sắc,

Hối giao phu tế mịch phong hầu.

Lời oán của người khuê các[328]

Thiếu phụ phòng khuê chẳng biết sầu,

Ngày xuân trang điểm bước lên lầu.

Đầu đường chợt thấy màu tơ liễu,

Ân hận khuyên chồng kiếm ấn hầu.

(Vô danh dịch)

Thơ tứ tuyệt của ông thường có giọng thanh tân, diễm lệ như bài Thái liên khúc:

採蓮曲

荷葉羅裙一色裁

芙蓉向臉兩邊開

亂入池中看不見

聞歌始覺有人來

Thái liên khúc

Hà diệp la quần nhất sắc tài,

Phù dung[329] hướng kiểm lưỡng biên khai.

Loạn nhập trì trung khan bất kiến,

Văn ca thuỷ giác hữu nhân lai.

Bài ca hái sen

Lá sen quần lụa một màu,

Mặt tươi hoa thắm như nhau mặn nồng.

Dưới ao trà trộn không trông,

Nghe ca mới biết là trong có người.

(Trần Trọng Kim dịch)

Lòng trong sạch, lãnh đạm với danh lợi của ông hiện rõ trong hai câu dưới đây (bài Tiễn Tân Tiệm ở lầu Phù Dung):

洛陽親友如相問

一片冰心在玉壺

Lạc Dương thân hữu như tương vấn,

Nhất phiến băng tâm tại ngọc hồ.

Bạn thiết kinh đô như hỏi tới,

Biết trong lọ ngọc, nhạt như không[330].

4

SẦM THAM 岑參  (715-770)

Ông thật đa tài, nhiều sáng kiến, đặt ra những lối gieo vần mới như trong bài Tẩu mã xuyên hành, câu nào cũng có vần, hai câu đầu một vần, rồi cứ ba câu lại đổi vần. Ông thường tả những cảnh rất lạ chưa ai tả, như cảnh tuyết ở Tây Vực, cảnh đại sa mạc, đại nhiệt hải; nhân vật của ông là những tướng quân, rợ Hồ, ngựa chiến… Lời thơ vừa hùng tráng vừa diễm lệ.

走馬川行

君不見走馬川行雪海邊

平沙莽莽黃入天

輪臺九月風夜吼

一川碎石大如斗

隨風滿地石亂走

匈奴草黃馬正肥

金山西見煙塵飛

漢家大將西出師

將軍金甲夜不脫

半夜軍行戈相撥

風頭如刀面如割

馬毛帶雪汗氣蒸

五花連錢旋作冰

幕中草檄硯水凝

虜騎聞之應膽懾

料知短兵不敢接

軍師西門佇獻捷

Tẩu Mã Xuyên hành[331]

Quân bất kiến Tẩu Mã Xuyên hành Tuyết Hải biên,

Bình sa mang mang hoàng nhập thiên?

Luân Đài cửu nguyệt phong dạ hống.

Nhất xuyên toái thạch đại như đẩu,

Tuỳ phong mãn địa thạch loạn tẩu.

Hung nô thảo hoàng mã chinh phì,

Kim sơn[332] tây kiến yên trần phi.

Hán gia đại tướng tây xuất sư,

Tướng quân kim giáp dạ bất thoát.

Bán dạ quân hành qua tương bát,

Phong đầu như đao, diện như cát.

Mã mao đái tuyết, hãn khí chưng,

Ngũ hoa liên tiền toàn tác băng.

Mộ trung thảo hịch nghiễn thuỷ ngưng,

Lỗ kị văn chi ưng đởm nhiếp.

Liệu tri đoản binh bất cảm tiếp,

Quân sư tây môn chữ[333] hiến tiệp.

Bài hành “Ngựa chạy trên sông”

Người chẳng thấy chạy ngựa đi trên biển tuyết kia,

Cát nằm lớp lớp trời vàng khè?

Luân đài tháng chín trời gió rống.

Đá vụn trên không lớn bằng đấu,

Gió đưa đầy đất, đá chạy ẩu.

Hung nô cỏ vàng, ngựa mập lù,

Kim sơn phía tây khói bụi mù.

Hán gia đại tướng đi dẹp giặc,

Áo giáp đêm khuya mình vẫn mặc.

Tiếng xe, tiếng qua[334] đêm cọ sát,

Gió thổi như dao, mặt như cắt,

Lông ngựa đóng tuyết, mồ hôi đặc.

Ngũ hoa, liên tiền[335] băng đóng chặt,

Viết hịch trong màn, nước mực đọng.

Quân địch xa nghe đành sợ khiếp.

Gươm đao đồ ngắn không dám tiếp,

Đồn binh cửa tây chờ báo tiệp[336].

(Vô danh dịch)

Cảnh chiến trường mùa đông ở Stalingrad[337] khác gì thế? Thơ hùng hồn thì như vậy, còn thơ tình cảm cũng đặc sắc nhờ cảm xúc chân thành của tác giả:

逢入京使

故園東望路漫漫

雙袖龍鐘淚不乾

馬上相逢無紙筆

憑君傳語報平安

Phùng nhập kinh sứ

Cố viên đông vọng lộ man man,

Song tự long chung lệ bất can.

Mã thượng tương phùng vô chỉ bút,

Bằng quân truyền ngữ báo bình an.

Gặp người đi sứ về kinh

Đường về vườn cũ mịt mù xa,

Tay áo xuề xoà[338] nước mắt sa.

Trên ngựa gặp nhau không giấy bút,

Bình an hai tiếng gởi về nhà.

(Vô danh dịch)

5

CÁC THI SĨ KHÁC

Ngoài ba thi sĩ đó ra, ta cũng nên kể thêm Vương Chi Hoán, Vương Hàn và Lý Bạch.

Vương Chi Hoán 王之渙 được người đương thời tặng tên “thi thiên tử”[339], nổi danh về bài Lương Châu từ.

涼州詞

黃河遠上白雲間

一片孤城萬仞山

羌笛何須怨楊柳

春風不度玉門關

Lương Châu từ

Hoàng hà viễn thượng bạch vân gian,

Nhất phiến cô thành vạn nhận san.

Khương địch hà tu oán dương liễu,

Xuân phong bất độ Ngọc Môn quan.

Bài hát Lương Châu

Hoàng hà treo ngọn giữa mây xanh,

Vạn bậc non cao một mảnh thành.

Sáo rợ buồn chi lời chiết liễu?[340]

Gió xuân chẳng vượt Ngọc môn quan[341].

Vương Hàn 王翰 cũng có một bài Lương Châu từ không hùng hồn bằng mà diễm lệ, lãng mạn hơn bài trên:

涼 州 詞

葡萄美酒夜光杯

欲飲琵 琶馬上催

醉卧沙場君莫笑

古來征戰幾人回

Lương Châu từ

Bồ đào mỹ tửu dạ quang bôi,

Dục ẩm tì bà mã thượng thôi.

Tuý ngoạ sa trường quân mạc tiếu,

Cổ lai chinh chiến kỷ nhân hồi?

Bài hát Lương Châu

Rượu bồ[342] rót chén dạ quang,

Trên yên, sắp uống, nghe vang đời tì[343].

Say nằm bãi cát, cười chi?

Xưa nay chiến địa, sống về những ai?

Lý Bạch cũng có nhiều bài thơ biên tái rất hùng tráng như bài Thục đạo nan đã dẫn ở trên và bài Hành lộ nan mà chúng tôi trích ra bốn câu dưới đây:

停杯投箸不能食

拔劍四顧心茫然

欲渡黃河冰塞川

將登太行雪暗天

Đình bôi đầu trợ bất năng thực,

Bạt kiếm tứ cố tâm mang nhiên.

Dục độ Hoàng Hà băng tắc xuyên,

Tương đăng Thái Hàng tuyết ám thiên.

Ngừng chén, ném đủa, không ăn được,

Rút kiếm nhìn quanh, lòng bời bời.

Muốn qua Hoàng Hà, băng lấp sông,

Sắp lên Thái Hành[344] tuyết ngập trời”.

TÓM TẮT

1. Phái biên tái dùng lời hùng hồn tả cảnh hùng vĩ nơi biên cương hoặc lòng gan dạ của tướng sĩ báo quốc, và trừ phong trào uỷ mị đương thời.

2. Nổi danh là:

- Cao Thích, giọng khảng khái nhất.

- Vương Xương Linh sở trường về tứ tuyệt lời hoặc bi tráng, hoặc thanh tân, tình tứ.

- Vương Chi Hoán và Vương Hàn.

Hầu hết thơ của họ đều là bài ca.

CHƯƠNG VII

THƠ THỊNH ĐƯỜNG (tiếp)

PHÁI TỰ NHIÊN

1. Phái tự nhiên

2. Mạnh Hạo Nhiên

3. Vương Duy

4. Vi Ứng Vật

5. Liễu Tông Nguyên.

1

PHÁI TỰ NHIÊN

Phái này chủ trương trái hẳn với phái xã hội, cho rằng không còn cách nào cải tạo được thời thế, nên chán đời, muốn ẩn trong rừng sâu núi thẳm, nghe tiếng suối tiếng chim, nhìn mây bay trăng mọc. Họ chịu di phong của Đào Tiềm, Tạ Linh Vận[345], nhàn tản giữa cảnh thiên nhiên, dùng nghệ thuật để tả cái thú nhắp trà trong sương sớm hoặc nhìn cúc dưới gió chiều.

Mạnh Hạo Nhiên, Vương Duy, Vi Ứng Vật, Liễu Tông Nguyên trong phái đó. Lý Bạch cũng vậy, song chúng tôi không đặt ông ngồi chung với họ vì hai lẽ:

- Tâm hồn ông đặc biệt; họ còn dính với cõi trần, ông cơ hồ như không.

- Thiên tài của ông cao rộng, thơ tự nhiên cố nhiên nhiều, thơ biên tái cũng hùng hồn mà thơ xã hội cũng lâm ly.

2

MẠNH HẠO NHIÊN 孟浩然 (689-740)

Ông ẩn cư ở Lộc môn sơn, 40 tuổi mới lên kinh đô, rớt tiến sĩ, lững thững về núi. Thơ ông cao nhã, đọc lên có cảm giác như “tắm giữa dòng suối mát, hoặc ngủ trong đám mây nhẹ”, như bài:

春曉

春眠不覺曉

處處聞啼鳥

夜來風雨聲

花落知多少

Xuân hiểu

Xuân miên bất giác hiểu,

Xứ xứ văn đề điểu.

Dạ lai phong vũ thanh,

Hoa lạc tri đa thiểu.

Sáng mùa xuân

Đêm xuân ngủ say tít,

Dậy nghe chim ríu rít.

Đêm qua tiếng gió mưa,

Hoa rụng nhiều hay ít?

Bài Quá cố nhân trang rõ ràng có giọng của Đào Tiềm:

過故人莊

故人具雞黍

邀我至田家

綠樹村邊合

青山郭外斜

開軒面場圃

把酒話桑麻

待到重陽日

還來就菊花

Quá cố nhân trang

Cố nhân cụ kê thử,

Yêu ngã chí điền gia.

Lục thụ thôn biên hợp,

Thanh sơn quách ngoại tà.

Khai hiên diện trường phố,

Bả tửu thoại tang ma.

Đãi đáo trùng dương nhật,

Hoàn lai tựu cúc hoa.

Qua trại của bạn cũ

Cố nhân sẵn nếp già,

Mời khách tới điền gia.

Ven xóm cây xanh tốt.

Ngoài đồng bóng núi tà,

Vườn tược ngồi hiên ngắm,

Dâu, gai chén rượu khà.

Đợi đến trùng dương tiết[346],

Lại đây thưởng cúc hoa.

Tuy nhiên ông vẫn có lòng buồn vì công danh không thành và oán vua, trách bạn; tâm hồn kém xa Lý Bạch.

Khi về núi Chung Nam ông viết:

歸終南山

北闕休上書

南山歸敝廬

不才明主棄

多病故人疏

白髮催年老

青陽逼歲除

永懷愁不寐

松月夜窻虛

Quy Chung Nam sơn

Bắc khuyết hưu thướng thư,

Nam Sơn qui tệ lư.

Bất tài, minh chúa khứ[347],

Đa bệnh cố nhân sơ.

Bạch phát thôi niên lão,

Thanh dương bức tuế trừ,

Vĩnh hoài, sầu bất mị,

Tùng nguyệt dạ soang[348] hư.

Về núi Chung Nam

Cửa Bắc chớ dâng thư[349],

Núi Nam về cố lư.

Không tài, minh chúa bỏ,

Nhiều bệnh cố nhân thưa.

Gấp tết, ngày xanh lấn,

Giục già, tóc bạc phơ.

Nhớ hoài buồn chẳng ngủ,

Cửa ngõ, nguyệt tùng vô.

(Vô danh dịch)

3

VƯƠNG DUY 王維 (699-759)

Vương đậu tiến sĩ, làm quan, vừa là hoạ sĩ vừa là thi sĩ, nên “trong thơ có vẽ, trong vẽ có thơ” (Thi trung hữu hoa, hoạ trung hữu thi). Ông rất yêu thiên nhiên, thâm tín đạo Phật, mỗi ngày đều ăn chay, tụng kinh, tâm hồn thanh cao, khoáng đạt.

Bài dưới đây có lẽ ông viết để tiễn Mạnh Hạo Nhiên khi Mạnh về núi Chung Nam:

送別

下馬飮君酒

問君何所之

君言不得意

歸臥南山陲

但去莫復問

白雲無盡時

Tống Biệt

Hạ mã ẩm quân tửu,

Vấn quân hà sở chi?

Quân ngôn bất đắc ý,

Quy ngọa Nam sơn thùy.

Đãn khứ, mạc phục vấn,

Bạch vân vô tận thì.

Tống biệt

Xuống ngựa, mời anh nhậu,

Hỏi: anh tính đi đâu?

Anh rằng bất đắc ý,

Về núi để tiêu sầu.

Cứ đi, không hỏi nữa,

Mây trắng biết nào đâu!

Đọc bài Trúc lý quán, ai không lầm là của Lý Bạch.

竹里館

獨坐幽篁裡

彈琴復長嘯

深林人不知

明月來相照

Trúc lý quán

Độc tọa u hoàng lý,

Đàn cầm phục trường khiếu.

Thâm lâm nhân bất tri,

Minh nguyệt lai tương chiếu.

Quán ở Trúc lý

Một ngồi trong bụi trúc,

Gẩy đàn lại huýt còi.

Rừng sâu, người chẳng biết,

Trăng sáng tới coi hoài.

(Vô danh dịch)

Ông sở trường về loại thơ tứ tuyệt. Thơ tứ tuyệt của ông như một bức thuỷ mặc, đơn sơ vài nét mà đủ hình lẫn cảnh.

無題

君自故鄉來

應知故鄉事

來日綺窗前

寒梅著花未

Vô đề

Quân tự cố hương lai,

Ưng tri cố hương sự.

Lai nhật ỷ soang tiền,

Hàn mai chước hoa vị?

Vô đề

Anh từ làng cũ lại,

Việc làng chắc biết dư.

Ngày mai, trước cửa sổ,

Bông mai đã nở chưa?

Ông tả rất nhiều cảnh núi non, có suối có mây, có tiếng chuông chùa văng vẳng, hoặc tiếng chim kêu ríu rít, thực khác hẳn những cảnh rùng rợn nơi biên tái :

過香積寺

. . . .

古寺無人逕

深山何處鐘

泉聲咽危石

日色冷青松

. . . .

Quá Hương Tích tự

. . . .

Cổ tự[350] vô nhân kính

Thâm sơn hà xứ chung?

Tuyền thanh yết nguy thạch,

Nhật sắc lãnh thanh tùng.

. . . .

Qua chùa Hương Tích[351]

. . . . . . . .

Cây um đường tắt vắng teo,

Núi sâu, chuông vẳng, nơi nào tiếng đưa?

Suối kêu gành đá ria bờ,

Lạnh lùng bóng nắng chui lùa thông xanh

. . . . . . . . .

(Tản Đà dịch)

鳥鳴澗

人閒桂花落

夜靜春山空

月出驚山鳥

時鳴山澗中

Điểu minh giản

Nhân nhàn quế hoa lạc,

Dạ tĩnh, xuân sơn không.

Nguyệt xuất, kinh sơn điểu,

Thời minh xuân giản trung.

Khe chim kêu

Người nhàn, hoa quế nhẹ rơi,

Đêm xuân lặng ngắt, trái đồi vắng tanh.

Trăng lên, chim núi giật mình,

Tiếng kêu thủng thẳng đưa quanh khe đồi.

(Ngô Tất Tố dịch)

Đọc thơ ông, ta thường gặp những câu tỏ ý lánh đời không muốn giao thiệp với ai:

寂寞柴門人不到

空林獨與白雲期

Tịch mịch sài môn nhân bất đáo,

Không lâm độc dữ bạch vân kỳ.

Cửa sài tịch mịch nào ai đến?

Mây trắng riêng chờ ở núi không.

Trong hai câu ấy, đã có “nhân bất đáo”, dưới đây lại thấy “bất kiến nhân”:

鹿柴

空林不見人

但聞人語響

返影入深林

復照青苔上

Lộc trại[352]

Không lâm bất kiến nhân,

Đãn văn nhân ngữ hưởng,

Phản ảnh nhập thâm lâm,

Phục chiếu thanh đài thượng.

Lộc trại

Núi cao chẳng thấy người,

Chỉ nghe vẳng tiếng nói.

Bóng xế lọt rừng sâu,

Rêu xanh ánh đỏ giọi.

4

VI ỨNG VẬT 韋應物

Thơ ông rất giống thơ Đào Tiềm, được Bạch Cư Dị và Tô Thức khen lắm. Chúng tôi xin dẫn hai bài của ông đều thanh nhã, tình cảm khoáng đạt, man mác.

滁州西澗

獨憐幽草澗邊生

上有黃鸝深樹鳴

春潮帶雨晚來急

野渡無人舟自橫

Trừ Châu Tây giản

Độc liên u thảo giản biên sinh,

Thượng hữu hoàng ly thâm thụ minh.

Xuân trào đái vũ vãn lai cấp,

Dã độ vô nhân chu tự hoành.

Bến Tây Giản ở Trừ Châu

Cỏ xanh bên lạch dễ yêu thương,

Trong bụi nghe oanh hót dịu dàng.

Mưa giúp xuân trào chiều lớn gấp,

Bến đò không khách, chiếc thuyền ngang[353].

(Vô danh dịch)

寄全椒山中道士

今朝郡齋冷

忽念山中客

澗底束荊薪

歸來煮白石

欲持一瓢酒

遠慰風雨夕

落葉滿空山

何處尋行蹟

Ký Toàn Tiêu sơn trung đạo sĩ

Kim triêu quận trai lãnh,

Hốt niệm sơn trung khách.

Giản để thúc kinh tân,

Quy lai chữ bạch thạch.

Dục trì nhất biều tửu,

Viễn uỷ phong vũ tịch.

Lạc diệp mãn không sơn,

Hà xứ tầm hành tích?

Thư gửi đạo sĩ ở trong núi Toàn Tiêu

Sáng nay nha quận vắng,

Chợt nhớ khách trong non.

Kiếm củi ngoài bên lạch,

Về nhà đá nấu cơm.

Muốn đem một bầu rượu,

An ủi đêm gió mưa,

Lá rụng đầy đường núi,

Dấu đi đã lờ mờ.

(Vô danh dịch)

5

LIỄU TÔNG NGUYÊN 柳宗元

Ông vừa theo Khổng, Mạnh vừa theo Phật, Lão nên về văn xuôi ông cùng Hàn Dũ vận động phục cổ, mà về thơ ông lại theo phái tự nhiên, như trong bài Giang tuyết.

江雪

千山鳥飛絕

萬徑人蹤滅

孤舟簑笠翁

獨釣寒江雪

Giang Tuyết

Thiên sơn điểu phi tuyệt,

Vạn kính nhân tung diệt.

Cô chu toa[354] lạp ông,

Độc điếu hàn giang tuyết.

Sông tuyết

Nghìn con chim bay hết,

Muôn nẻo dấu người tuyệt.

Áo lá một ông câu,

Thuyền con, câu những tuyết.

TÓM TẮT

Phái tự nhiên theo phong khí Đào Tiềm, chịu ảnh hưởng của Lão, Phật, ca tụng thú nhàn tản cùng cảnh đẹp của tạo hoá. Mạnh Hạo Nhiên, Vi Ứng Vật, Liễu Tông Nguyên đại biểu cho phái ấy.

Họ đều có giọng siêu thoát, đều thường dùng thể tứ tuyệt.

Vương Duy vừa là hoạ sĩ, vừa là thi sĩ nên tả rất khéo, chỉ vài nét đơn sơ mà rõ tình và cảnh.

CHƯƠNG VIII

THƠ THỊNH ĐƯỜNG (tiếp)

PHÁI QUÁI ĐẢN

1. Phái quái đản

2. Mạnh Giao

3. Lý Hạ

4. Giả Đảo

1

PHÁI QUÁI ĐẢN

Phái tự nhiên đối lập với phái xã hội thì phái quái đản đối lập với phái bình dị của Bạch Cư Dị, Nguyên Chẩn.

Người ta gọi là “quái đản” vì họ chủ trương viết phải cho khác người, làm người kinh dị thì mới khéo, lòng họ mới được yên (ngữ bất kinh nhân, tử bất hưu). Người ta cũng gọi họ là bọn “khổ ngâm” vì họ ngâm thơ ra rả suốt đêm để tìm một tiếng lạ lùng hoặc hạ một vần khó khăn.

Thơ của họ không đến nỗi “hũ nút” như thơ phái đa đa (dadaïsme) ở bên Pháp, hoặc nhóm Xuân Thu ở bên mình, song họ cũng dám bỏ ra ba năm để viết 10 chữ và dùng những phép hành văn lạ lùng, cốt lời cho kêu mà không tình tứ gì cả, như hai câu dưới đây của Đỗ Phủ:

香稻啄餘鸚[355]鵡粒

碧梧棲老鳳凰枝

Hương đạo trác dư anh vũ lạp,

Bích ngô thê lão phụng hoàng chi.

Lúa thơm mổ thừa anh vũ hột,

Ngô[356] biếc đậu cỗi phụng hoàng cành.

Chắc có bạn đọc tới đây, muốn mượn lời Hàn Dũ để trách tôi. Hàn Dũ, một trong bát đại gia của Trung Quốc phê bình thơ Lý, Đỗ viết:

李杜文章在

光芒萬丈長

如何皇小輩

肆口詆毀傷

蚍蜉撼大樹

可笑不自量

Lý, Đỗ, văn chương tại,

Quang mang vạn trượng trường.

Như hà hoàng tiểu bối,

Tứ khẩu để huỷ thương?

Tì phù hám đại thụ,

Khả tiểu bất tự lường.

Đại ý là: Văn thơ của Lý, Đỗ bất hữu, rực rỡ chiếu ra tới vạn trượng. Tụi con nít kia sao dám chỉ trích càn vậy? Khác nào như loài bồ hong mà dám lay cây lớn, thật là không biết tự lường, đáng chê cười lắm[357].

Chúng tôi không dám lay hai gốc đại thụ là Lý, Đỗ. Chúng tôi nghĩ Lý Bạch đã có lần phải tự nhận dẫu có vịnh Hoàng Hạc lâu cũng không thể hơn Thôi Hạo được, và hết thảy các người đời sau bảo bài “Đăng Kim Lăng Phượng Hoàng đài” của Lý kém bài “Hoàng Hạc lâu” của Thôi. Chúng tôi lại nghĩ Bạch Cư Dị mà danh vọng, văn tài không kém Hàn Dũ, đã nói thơ của Đỗ tuy nhiều mà chỉ được 10-15 câu là tuyệt bút. Vậy phục Lý, Đỗ tới bực nào, chúng tôi cũng không thể có tinh thần quá nô lệ Lý, Đỗ mà bảo thơ của hai nhà đó không có một câu, một chữ nào kém, hoặc cầu kỳ. Chẳng qua Lý, Đỗ làm hàng ngàn bài thơ đủ thể, đủ loại, tất nhiên có lúc hoặc không đẽo gọt mà lời quá dễ dàng, hoặc quá đẽo gọt mà câu hoá khó hiểu; không thể cả ngàn bài đều hoàn toàn cả ngàn được. Lỗi ấy, thi nhân nào chẳng có, mà cũng không giảm danh Lý, Đỗ chút nào cả.

Huống hồ Lý, Đỗ sinh ở một thời, chúng ta sinh ở một thời. Đỗ có thể cho sự cầu kỳ làm quí mà ta có thà lấy sự bình dị làm trọng; chắc gì quan niệm của ta đã sai mà của Đỗ đã đúng?

Trong thơ của Đỗ, ta chỉ gặp vài ba chỗ cầu kỳ, tối nghĩa như bài đã trích ở trên[358], còn trong thơ của Mạnh Giao, Lý Giả, Giả Đảo thì nhiều hơn. Tuy nhiên ba nhà sau cũng lưu lại được nhiều bài có giá trị, khi nào họ không ép hứng theo cuồng ý của họ.

2

MẠNH GIAO 孟郊 (751-814)

Ông tự là Đông Dã 東野, tự đầy đoạ tấm thân để phụng sự nàng thơ, đến nỗi phải than thở:

夜吟曉不休

Dạ ngâm hiểu bất hưu

Đêm ngâm, sáng chửa thôi.

Hàn Dũ khen ông là:

東野動驚俗

天葩吐奇芬

Đông Dã động kinh tục

Thiên ba thổ kỳ phân.

Đông Dã làm kinh người,

Hoa thơn phun hương lạ.

Thơ ông, chúng tôi thấy không có gì là “kỳ phân” hết, nhưng cũng xin chép lại một bài, hoặc giả có bạn nào thích chăng:

列女操

梧桐相待老

鴛鴦會雙死

貞女貴徇夫

舍生亦如此

波瀾誓不起

妾心古井水

Liệt nữ tháo

Ngô đồng tương đãi lão,

Uyên ương hội song tử.

Trinh phụ quí tuẫn phu,

Xả sinh diệc như thử.

Ba lan thệ bất khởi,

Thiếp tâm cổ tỉnh thủy.

Lòng người tiết nữ

Ngô đồng già có cặp,

Uyên ương chết có đôi.

Gái tiết quí theo chồng,

Bỏ sống cũng vậy thôi.

Lòng thiếp nước giếng cổ,

Sóng dậy thề không rồi[359].

3

LÝ HẠ 李賀 (790-816)

Lý Hạ có lẽ cũng vì lao tâm khổ tứ quá với nàng thơ mà 27 tuổi đã lìa đời. Ông không chịu giao du với ai, cứ sáng tinh sương cưỡi con lừa, đeo túi gấm đi tìm hứng. Nghĩ được câu nào, ông chép, bỏ vào túi. Người đương thời gọi ông là “tài quỉ” 才鬼[360], thổ cả tâm can trên giấy. Nhờ tình cảm nồng nàn, thơ ông được ít bài đáng đọc.

4

GIẢ ĐẢO 賈島 (788-843)

Ông tự là Lãng Tiên 浪先, hồi trẻ nương cửa Phật, sau hoàn tục, đậu tiến sĩ, làm quan.

Lúc chưa thành đạt, một hôm cưỡi lừa đi thăm bạn, vừa đi vừa nghĩ ra được hai câu thơ:

鳥宿池邊樹

僧敲月下門

Điểu túc trì biên thụ,

Tăng xao nguyệt hạ môn.

Nghĩa là:

Chim đậu cây bến nước,

Sư gõ cửa dưới trăng.

Nhưng ông lưỡng lự, không biết nên hạ tiếng thôi là đẩy, hay xao là gõ, nên vừa đi vừa đưa một tay ra gõ, rồi lại đẩy, mà không để ý tới xe của Hàn Dũ đương chạy qua. Hàn Dũ sai lính bắt lại, hỏi biết chuyện rồi khuyên hạ tiếng xao. Hai người quen nhau từ đó và hai tiếng thôi xao đã được dùng để chỉ sự đẽo gọt câu văn một cách quá đáng.

Một lần khác, ông cũng chú hết tâm thần để kiếm một câu đối với câu:

落葉滿長安

Lạc diệp mãn Trường An

Lá rụng đầy Tràng An[361].

Mà dụng nhầm một vị quan lớn.

Khi làm xong hai câu:

獨行潭底影

數息樹邊身

Độc hành đàm để ảnh

Sác tức thụ biên thân.

Một đi bóng dưới nước,

Thường nghỉ thân bên cây.

ông đắc chí lắm, ngâm:

兩句三年得

一吟雙淚流

知音如不賞

歸臥故山秋

Lưỡng cú tam niên đắc,

Nhất ngâm song lệ lưu.

Tri âm như bất thưởng,

Quy ngọa cố sơn thu!

Ba năm thành lưỡng cú[362],

Một ngâm lệ đôi hàng.

Tri âm như chẳng thích,

Về ngủ ở cố san[363]!

Ba năm mới được hai câu thì thực là quái đản. Tuy vậy, thơ ông cũng được vài bài tự nhiên, cao nhã như:

尋隱者不遇

松下問童子

言師採藥去

只在此中山

雲深不知處

Tầm ẩn giả bất ngộ

Tùng hạ vấn đồng tử,

Ngôn sư thái dược khứ.

Chỉ tại thử trung san,

Vân thâm bất tri xứ.

Tìm ẩn giả không gặp

Dưới tùng hỏi tiểu đồng,

Nói: Thấy đi hái thuốc.

Chỉ ở trong núi này,

Mây sâu chẳng tìm được.

(Vô danh dịch)

TÓM TẮT

Phái quái đản, trái với Bạch Cư Dị, Nguyên Chẩn, chủ trương sự đẽo gọt đến cực điểm. Họ lao tâm khổ trí để tìm lời, có làm kinh được người thì họ mới mãn nguyện.

Mạnh Giao, Lý Hạ, Giả Đảo ở trong phái ấy. Tuy nhiên thơ họ không đến nỗi quá tối tăm như nhóm Xuân Thu ở bên mình và họ cũng lưu truyền được nhiều bài hay.

CHƯƠNG IX

VÀI THI HÀO KHÁC THỜI THỊNH ĐƯỜNG

1. Thôi Hộ

2. Thường Kiến

3. Nhung Dục

4. Trương Kế

5. Thôi Hạo

Ngoài những tác phẩm kể trong các chương trên, Thịnh Đường còn nhiều bài thơ kiệt tác. Chúng tôi xin lựa ít bài được lưu truyền nhất mà các nhà Nho hồi xưa không ai không thuộc.

1

THÔI HỘ 崔護

題昔所見處

去年今日此門中

人面桃花相映紅

人面不知何處去

桃花依舊笑春風

Đề tích sở kiến xứ

Khứ niên kim nhật thử môn trung,

Nhân diện đào hoa tương ánh hồng.

Nhân diện bất tri hà xứ khứ,

Đài hoa y cựu tiếu xuân phong.

Tác giả là Thôi Hộ, đẹp trai, ít giao du, một ngày thanh minh, đi chơi ngoài thành, thấy một nhà có vườn đào đương trổ hoa, bèn gõ cửa xin nước uống. Một người con gái đẹp nghiệm trang ra hỏi rồi đem nước mời uống. Đến tiết thanh minh năm sau, Thôi Hộ nhớ cảnh cũ, lại thăm thì cửa đóng then gài. Chàng để bài thơ này ở cửa rồi đi. Mấy hôm sau lại đến, chợt nghe tiếng khóc. Một ông lão ra hỏi: “Cậu phải là Thôi Hộ không? Con gái tôi đọc thơ cậu lại nhịn đói mà chết”. Thôi Hộ vào khấn, cô gái ấy sống lại, bèn cưới làm vợ.

Đề ở chỗ đã thấy năm trước

Nhớ ngày năm ngoái cửa trong này,

Đỏ ánh bông đào, dáng mặt người.

Không biết mặt người đâu đó nhỉ?

Bông đào y cũ đón xuân cười[364].

(Vô danh dịch)

2

THƯỜNG KIẾN 常建

宿王昌齡隱居

清溪深不測

隱處唯孤雲

松際露微月

清光猶為君

茅亭宿花影

藥院滋苔紋

余亦謝去事

西山鸞鶴群

Túc Vương Xương Linh ẩn cư

Thanh khê thâm bất trắc,

Ẩn xứ duy cô vân.

Tùng tế lộ vi nguyệt,

Thanh quang do vị quân.

Mao đình túc hoa ảnh,

Dược viện tư đài văn.

Dư diệc tạ khứ sự,

Tây sơn loan hạc quần.

Lại ngủ chỗ ẩn cư của Vương Xương Linh

Ngồi trong sâu thăm thẳm,

Chỗ ẩn chỉ chòm mây.

Kẽ tùng lộ ánh nguyệt,

Sáng trong vị bác đây.

Nhà tranh bóng hoa ngủ,

Viện thuốc mọc rêu đầy.

Cũng tính từ thờ sự,

Hạc loan bạn núi này.

(Vô danh dịch)

3

NHUNG DỤC 戎昱

別湖上亭

好是春風湖上亭

柳條籐蔓系離情

黃鶯久住渾相識

欲別頻啼四五聲

Biệt hồ thượng đình

Hảo thị xuân phong hồ thượng đình,

Liễu điều đằng mạn hệ ly tình.

Hoàng oanh trú cửu hồn tương thức,

Dục biệt tần đề tứ ngũ thanh.

Từ biệt cái đình trên hồ

Gió xuân mát quá, chỗ hồ đình,

Nhành liễu dây leo buộc mối tình.

Ở mãi, oanh vàng quen biết lắm,

Gần đi, hót vội bốn năm thanh.

(Vô danh dịch)

4

TRƯƠNG KẾ 張繼

楓橋夜泊

月落烏啼霜滿天

江楓漁火對愁眠

姑蘇城外寒山寺

夜半鐘聲到客船

Phong Kiều dạ bạc

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên,

Giang phong ngư hoả đối sầu miên.

Cô Tô thành ngoại Hàn san tự,

Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền.

Đêm đậu thuyền ở bến Phong Kiều

Trời sương, trăng lặn, quạ kêu luôn,

Ngủ đối cầu phong lửa cá[365] buồn.

Thuyền đậu thành Tô[366] chùa núi lạnh.

Nửa đêm chuông nện tiếng bong bong.

(Vô danh dịch)

Bài này hay ở âm điệu tuyệt diệu, dịch theo nguyên thể rất khó. Ngô Tất Tố và Trần Trọng Kim đều đã dịch theo thể lục bát:

Quạ kêu, sương tỏa, trăng lui,

Đèn chài, cây bãi, đối người nằm khô.

Chùa đâu trên núi Cô Tô,

Tiếng chuông đưa đến bến đò canh khuya.

(Ngô Tất Tố dịch)

Quạ kêu, trăng lặn, sương rơi,

Lửa chài, cây bãi, đối người nằm co.

Con thuyền đậu bến Cô Tô,

Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San.

(Trần Trọng Kim dịch)[367]

J. Leiba cũng có một bài thơ rất du dương mà ý như mượn của Trương Kế:

Thuyền dạo hồ Đông muôn dặm chơi,

Quạ kêu, trăng lặn, nước mờ khơi.

Hàn San vẳng tiếng chuông chùa sớm,

Cây bến, đèn ngư, não mộng người.

5

THÔI HẠO 崔顥[368]

黃鶴樓

昔人已乘黃鶴去

此地空餘黃鶴樓

黃鶴一去不復返

白雲千載空悠悠

晴川歷歷漢陽樹

芳草萋萋鸚鵡洲

日暮鄉關何處是

煙波江上使人愁

Hoàng Hạc lâu

Tích nhân dĩ thừa hoàng hạc khứ,

Thử địa không dư Hoàng Hạc lâu!

Hoàng hạc nhất khứ bất phục phản,

Bạch vân thiên tải không du du.

Tình xuyên lịch lịch Hán Dương thụ,

Phương thảo thê thê Anh Vũ châu,

Nhật mộ hương quan hà xứ thị?

Yên ba giang thượng sử nhân sầu.

Hoàng Hạc lâu ở gần Vũ Xương (đã chú thích ở trên). Anh Vũ Châu ở gần Hán Dương, trên sông Trường Giang. Thôi Hạo bất hủ nhờ bài này. Lý Bạch tới lầu Hoàng Hạc, đọc nó rồi, liệng bút than: “Trước mặt có cảnh mà nói không được vì có thơ Thôi Hạo ở trên đầu”. Sau Lý làm bài “Đăng Kim Lăng Phượng Hoàng đài” để kình với Thôi Hạo (đã trích ở trên).

Đã nhiều thi nhân dịch bài Hoàng Hạc lâu, chúng tôi xin chép lại ba bản dịch để độc giả so sánh[369].

Gác Hoàng Hạc

Hạc vàng ai cưỡi đi đâu?

Mà đây Hoàng Hạc riêng lầu còn trơ!

Hạc vàng đi mất từ xưa,

Nghìn năm mây trắng bây giờ còn bay.

Hán Dương sông lạnh cây bày,

Bãi xa Anh Vũ xanh đầy cỏ non.

Quê hương khuất bóng hoàng hôn,

Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai!

(Tản Đà dịch)

Lầu Hoàng hạc

Người xưa cưỡi hạc đã lên mây,

Lầu Hạc còn suông với chốn này.

Một vắng, hạc vàng xa lánh hẳn,

Nghìn năm mây bạc vẩn vơ bay.

Vàng gieo bến Hán, ngàn cây hửng,

Xanh ngút châu Anh, lớp cỏ dày

Trời tối quê nhà đâu tá nhỉ?

Đầy sông khói sóng gợi niềm tây.

(Ngô Tất Tố dịch)

Lầu Hoàng Hạc

Người xưa cưỡi hạc đi đâu mất,

Lầu Hạc vàng trơ đứng chỗ này.

Hạc vàng một đi không trở lại,

Mây trắng ngàn năm vơ vẫn bay.

San sát bóng sông cây Hán đó,

Dầu dầu ngọn cỏ bãi Anh đây.

Quê nhà, trời tối, nào đâu nhỉ?

Sóng khói tuôn sầu nhớ chẳng khuây.

(Vô danh dịch)

CHƯƠNG X

VÃN ĐƯỜNG

1. Thơ Vãn Đường

2. Đỗ Mục

3. Lý Thương Ẩn

4. Ôn Đình Quân

1

THƠ VÃN ĐƯỜNG

Thơ Sơ Đường có khí cốt, nhưng phần nhiều thiếu phần sâu sắc, vì từ thường thắng ý. Thơ Thịnh Đường lời vừa diễm lệ, tứ vừa man mác hùng hồn mà nồng nàn, diễn đủ xu hướng, tả đủ tình cảm, mở những cảnh giới mới, tạo những thể cách mới cho người sau ngâm vịnh. Đến Vãn Đường thơ bắt đầu kém.

Sau một thế kỷ chiến loạn, triều đình bất lực mà thuyết phục cổ, trọng Nho của Hàn, Liễu cũng hết hiệu quả; nhân tình truỵ lạc, phong hoá suy đồi, thi nhân lại trở về chủ nghĩa duy mỹ thời Lục Triều. Họ quá chú trọng đến hình thức, tư tưởng hoá uỷ mị. Phong trào ấy nẩy mầm từ cuối Thịnh Đường vì phái quái đản đã mở lối cho nó.

Vãn Đường ít thi nhân có tài. Đáng kể chỉ có Đỗ Mục, Lý Thương Ẩn, Tạ Đình Quân. Song kém thì kém, tác phẩm của họ cũng đứng trên những đời sau.

2

ĐỖ MỤC 杜牧 (803-852)

Ông tự là Mục Chi 牧之, người ta thường gọi là Tiểu Đỗ để phân biệt với Lão Đỗ là Đỗ Phủ.

Con người ấy rất tài hoa và lãng mạn. Hồi còn là một hàn sĩ, lại thăm bạn làm chủ một quán nọ, ông đã có ý tìm giai nhân, cậy bạn giới thiệu cho những bông hoa trong miền. Bạn giới thiệu đã nhiều mà ai cũng chê; sau phải đặt ra một hội lớn để thiên hạ nô nức lại coi và chàng thư sinh họ Đỗ tha hồ mà tuyển sắc. Tới chiều tối chàng mới gặp một đoá thiên hương khoảng 13 tuổi. Chàng nhờ bạn làm mai rồi hứa với bà mẹ cô bé trong mười năm nữa sẽ trở lại làm chủ quận nơi đó và sẽ cưới. Mãi 15 năm năm sau, chàng mới được đổi lại nơi ấy thì cô kia, thấy quá hạn, nhận lời người khác và đã có ba con. Chàng than thở:

自是尋春去校遲

不須惆悵怨芳時

Tự thị tầm xuân khứ hiệu trì,

Bất tu trù trướng oán phương thì.

Chỉ tại tìm xuân quá muộn đi,

Thời thơm lỡ mất, tiếc làm chi!

Chàng ham mê thanh sắc, trắng trợn tự khoe là một tay sở khanh chốn thanh lâu:

遣懷

落魄江湖載酒行

楚腰纖細掌中輕

十年一覺揚州夢

贏得青樓薄倖名

Khiển hoài

Lạc phách giang hồ tái tửu hành,

Sở yêu tiêm tế chưởng trung khinh.

Thập niên nhất giác Dương Châu mộng,

Doanh đắc thanh lâu bạc hãnh danh.

Diễn điều suy nghĩ trong bụng

Phiêu bạt giang hồ mãi đắm say,

Cái lưng nhỏ xíu múa trên tay[370].

Mười năm giấc mộng Giang Châu tỉnh,

Lời được lầu xanh tiếng mặt dày.

(Vô danh dịch)

Thơ Đỗ Mục rất đẹp, nhiều bài thật tuyệt, đáng là kiệt tác, như bài Bạc Tần Hoài mà bạn yêu thơ nào cũng thuộc:

泊秦淮

煙籠寒水月籠沙

夜泊秦淮近酒家

商女不知亡國恨

隔江猶唱後庭花

Bạc Tần Hoài

Yên lung hàn thủy, nguyệt lung sa

Dạ bạc Tần Hoài cận tửu gia.

Thương nữ bất tri vong quốc hận,

Cách giang do xướng Hậu Đình hoa

Thuyền đậu bến Tần Hoài[371]

Nước xanh, cát trắng, khói trăng loà,

Quán rượu Tần Hoài đậu chẳng xa,

Cô gái buôn[372] quên sầu mất nước,

Cách sông còn hát Hậu đình hoa[373].

(Vô danh dịch)

Bài Xích Bích hoài cổ có giọng cảm khái, cũng đáng được lưu truyền:

赤壁懷古

折戟沈沙鐵未銷

自將磨洗認前朝

東風不與周郞便

銅雀春深鎖二喬

Xích Bích hoài cổ

Chiết kích trầm sa, thiết vị tiêu,

Tự tương ma tẩy nhận tiền triều.

Đông phong bất dữ Chu Lang tiện,

Đồng Tước xuân thâm tỏa nhị Kiều.

Cảm hoài về trận Xích Bích[374]

Kích gẫy, cát chìm, sắt chửa tiêu,

Rửa mài, nhận thấy dấu tiền triều.

Gió đông chẳng giúp Chu Lang[375] thắng,

Đồng tước[376] đài xuân khoá nhị Kiều[377].

(Vô danh dịch)

2

LÝ THƯƠNG ẨN 李商隱 (813-858)

Ông tự Nghĩa Sơn 義山, thơ rất diễm lệ, nhưng một đôi bài hơi khó hiểu. Người ta nghi ông mê một cung nhân mà không dám bộc lộ nỗi tình trong thơ, nên nhiều câu mập mờ. Ông thường dùng phép tượng trưng, mượn hoa tàn để nói về cung nhân ấy.

Ông có giọng của Baudelaire trong Les fleurs du mal như:

此花此葉長相映

翠減紅衰愁殺人

Thử hoa thử diệp trường tương ánh,

Thúy giảm hồng suy, sầu sát nhân.

Hoa kia lá ấy chiếu nhau mãi,

Xanh kém hồng phai buồn giết người.

Ông ghét lúc tà dương vì tuy nó đẹp não người nhưng quá ngắn ngủi:

登樂遊原

向晚意不適

驅車登古原

夕陽無限好

只是近黃昏

Đăng Lạc Du nguyên

Hướng vãn ý bất thích,

Khu xa đăng cổ nguyên.

Tịch dương vô hạn hảo,

Chỉ thị cận hoàng hôn.

Lên cao nguyên Lạc Du[378]

Gần tối ý không thích,

Dông xe lên cổ nguyên.

Ráng chiều vô hạn đẹp,

Chỉ tiếc sắp hoàng hôn.

(Vô danh dịch)

Nỗi tình u ẩn của ông xuất hiện nhiều trong những bài Vô đề:

無題

相見時難別亦難

東風無力百花殘

春蠶到死絲方盡

蜡炬成灰淚始干

曉鏡但愁雲鬢改

夜吟應覺月光寒

蓬萊此去無多路

青鳥殷勤為探看

Vô đề

Tương kiến thời nan, biệt diệc nan,

Đông phong vô lực bách hoa tàn.

Xuân tàm đáo tử, ti phương tận[379],

Lạp cự thành hôi, lệ thuỷ can.

Hiểu kính đãn sầu vân mấn cải,

Dạ ngâm ưng giác, nguyệt quang hàn.

Bồng lai thử khứ vô đa lộ,

Thanh điểu ân cần vị thám khan.

Vô đề

Lúc thấy khó rồi, biệt dễ đâu!

Gió xuân không sức, để hoa sầu.

Tằm xuân[380] tới thác tơ đành dứt,

Đèn sáp thành tro, lệ mới thâu[381].

Gương sớm chỉ lo thay mái tóc,

Ngâm khuya nên biết lạnh trăng thu.

Non Bồng cách đó không xa mấy,

Nhờ cậy chim xanh khéo hỏi đò[382].

(Vô danh dịch)

Lối thơ tặng tình nhân của ông rất bóng bảy, đẹp đẽ, tình tứ, nồng nàn, người sau ít ai bằng, nên ông được tặng cái tên là tổ lối thơ “hương liễm” tức thơ tình để giữ trong “hộp thơ” của đàn bà. Phái của ông, đời sau gọi là phái “chi phấn” (phái phấn son).

4

ÔN ĐÌNH QUÂN 溫庭筠 (820?-870?)

Ông tự là Phi Khanh 飛卿, rất phong lưu, lãng mạn, có giọng thơ của Lý Thương Ẩn, nổi tiếng nhất về loại từ (coi chương sau):

贈少年

江海相逢客恨多

秋風葉落洞庭波

酒酣夜別淮陰市

月照高樓一曲歌

Tặng Thiếu Niên

Giang hải tương phùng, khách hận đa,

Thu phong diệp lạc Động Đình ba.

Tửu hàm dạ biệt Hoài Âm thị,

Nguyệt chiếu cao lâu nhất khúc ca.

Tặng thiếu nhiên

Biển sông gặp khách, giận phiêu linh,

Lá rụng ngày thu sóng Động Đình.

Say tít chợ Hoài đêm tiễn biệt,

Lầu cao một khúc, đối trăng tà.

(Vô danh dịch)

TÓM TẮT

Thơ Vãn Đường lại mắc cái tật của thời Lục Triều, lời diễm lệ mà uỷ mị. Thi nhân hầu hết đều lãng mạn, nhất là Đỗ Mục và Lý Thương Ẩn, chỉ thường tả nỗi nhớ nhung giai nhân.[383]

Ôn Đình Quân nổi tiếng về từ hơn về thơ.

CHƯƠNG XI

NHẠC PHỦ VÀ TỪ ĐỜI ĐƯỜNG

1. Nhạc phủ và từ là gì?

2. Tại sao nhạc phủ thịnh ở đời Đường?

3. Các từ gia đời Đường

1

NHẠC PHỦ VÀ TỪ LÀ GÌ?

Độc giả đã nhận thấy, trong những chương trên, nhiều bài thơ có tên là khúc (như Tái hạ khúc), hành (Yên ca hành), từ[384] (như Lương Châu từ)…

Hết thảy đều là những bài để phổ vào nhạc và ngâm hoặc hát. Bài nào được nhạc quan lựa thì kêu là nhạc phủ[385]. Những thể đó đều có những quy tắc nhất định, phải thông thuộc âm nhạc đời Đường mới phân biệt nổi. Theo chúng tôi hiểu thì từ, khúc, hành đều do thơ ngũ ngôn và thất ngôn biến ra, cũng tựa như những điệu hát xẩm, hò, lý giao duyên, quan họ, cò lả, trống quân… ở nước ta, âm điệu tuy khác mà đều là biến thể của lục bát hoặc song thất lục bát.

Vì những bài ca đó đối với chúng ta chỉ có giá trị về thơ chứ không có giá trị về âm nhạc, nên chúng tôi đã tuyển vào mục thơ, ở đây chỉ xin nói qua:

- Những lẽ tại sao nhạc phủ thịnh ở đời Đường,

- Và vài tác giả về từ, một thể rất phát đạt ở đời Tống sau này.

2

TẠI SAO NHẠC PHỦ THỊNH Ở ĐỜI ĐƯỜNG?

Có ba nguyên nhân:

- Các vị hoàng đế rất ưa yến tiệc, ca, hát lại thông âm nhạc, như Đường Huyền Tông thường bảo 300 “con em vườn lê” (lê viên đệ tử) đờn ca, âm nào sai thì sửa lại liền. Ông còn đặt ra được trên 100 khúc rồi tự phổ vào nhạc.

- Dân ca rất thịnh và được văn nhân đặc biệt chú ý tới, phỏng theo để sáng tác những thể mới. Như vậy các tác phẩm của họ dễ được truyền bá và dễ được nhà vua thưởng thức.

- Do đó bớt sự cách biệt giữ thi nhân và quần chúng. Quần chúng thích nghe thơ của thi nhân và thi nhân thích được nghe quần chúng ngâm thơ của mình. Độc giả chắc còn nhớ Bạch Cư Di lấy làm tự hào rằng đi đâu cũng nghe thấy mọi hạng người thuộc thơ ông.

Vương Xương Linh, Cao Thích và Vương Chi Hoán cũng lấy sự thơ được phổ biến trong quần chúng nhiều hay ít mà định tài cao, thấp của nhau.

Tương truyền một hôm ba thi sĩ ấy đương tìm hứng trong một tửu quán thì có bốn ca nữ tới. Chi Hoán bảo 2 bạn:

- Chúng mình từ trước tới nay chưa ai phục ai. Bây giờ ta định với nhau, hễ thơ ai được bọn ca kỹ kia hát nhiều nhất thì người đó sẽ được tôn làm thiên tử, kẻ khác sẽ là chư hầu.

Một lát sau, một ả hát hai bài tuyệt cú của Vương Xương Linh: bài Phù Dung lâu tống Tân Tiệm và bài Tòng quân hành. Một ả khác hát bài Biệt Đổng Đại của Cao Thích.

Vương Chi Hoán thấy thơ mình chưa được ngâm, vừa tức vừa thẹn, nổi khùng, nói:

- Mấy con đó xấu xí, quê mùa biết đâu được những khúc hay. Các anh đợi, nếu con bé đẹp mặt và sáng sủa  nhất đám kia (vừa nói vừa chỉ một ả) mà không hát thơ tôi thì suốt đời tôi chịu thua các anh, nhược bằng trái lại thì các anh phải xá tôi làm thiên tử.

Quả nhiên, một lát sau, mỹ nhân nọ cất tiếng oanh và hát khúc Lương Châu từ của Vương.

Tiếng ca vừa dứt, Chi Hoán vỗ bàn cười ha hả:

- Đó, mỗ nói có sai đâu, bọn quê mùa kia chịu thua mỗ chưa?

Bọn con hát, thấy lớn tiếng rất ngạc nhiên, hỏi ra, hay được nguyên do rồi, lấy làm thú lắm, chung nhau tiền để thết ba nhà thơ một bữa tiệc[386].

3

CÁC TỪ GIA[387] ĐỜI ĐƯỜNG

Có thể nói hầu hết thi nhân nào cũng sáng tác ít nhiều bài từ:

Bạch Cư Dị truyền lại bài Ức Giang Nam:

憶江南

江南好

風景舊曾諳

日出江花紅勝火

春來江水綠如藍

能不憶江南

Ức Giang Nam

Giang Nam hảo,

Phong cảnh cựu tằng am.

Nhật xuất giang hoa hồng thắng hoả,

Xuân lai giang thuỷ lục như lam,

Năng bất ức Giang Nam?

Nhớ Giang Nam

Giang Nam đẹp,

Phong cảnh cũ từng ham.

Trời mọc, hoa sông hồng quá lửa,

Xuân về, dòng nước biếc như cham,

Ai chẳng nhớ Giang Nam?

Ôn Đình Quân, lời rất diễm lệ, lại sáng tác được nhiều điệu mới, ảnh hưởng đến đời sau rất nhiều, đứng đầu trong nhóm từ gia mà tác phẩm chép trong bộ Hoa gian tập 花間集. Ông chiếm một địa vị đặc biệt giữa cái thời thơ suy mà từ thịnh.

Xin cử bài:

憶江南

梳洗罷

獨倚望江樓

過盡千帆皆不是

斜暉脈脈水悠悠

腸斷白蘋洲

Ức Giang Nam[388]

Sơ tẩy bai[389],

Độc ỷ vọng giang lâu.

Quá tận thiên phàm giai bất thị.

Tà huy mạch mạch thủy du du,

Trường đoạn bạch tần châu.

Nhớ Giang Nam

Mới tắm gội,

Đứng dựa ngắm giang lâu,

Ngàn buồm coi hết người đâu tá?

Lẳng lặng ánh chiều, nước gợn sầu.

Đoạn trường bạch tần châu[390].

Lưu Vũ Tích có bài Xuân khứ dã 春去也 (Xuân đi rồi), rất thường được ca nữ ngâm nga.

Như độc giả đã thấy, từ là một thể chuyên tả tình, lấy bóng bảy, du dương làm khéo, ý càng buồn, càng dễ cảm.

TÓM TẮT

Thơ mà phổ được vào nhạc và được nhạc quan lựa thì gọi là nhạc phủ. Nhạc phủ có nhiều thể: ngâm[391], hành, khúc, từ.

Từ là một thể mới xuất hiện ở đời Đường, câu dài, câu ngắn, song có quy tắc riêng, dùng để tả những nỗi sầu, nhớ, oàn, hận, lời cốt đẹp đẽ và du dương. Thi sĩ nào cũng làm ít nhiều bài từ. Những bài ấy đều gom trong bộ Hoa gian tập.

Từ gia nổi tiếng là Ôn Đình Quân. Ông sáng tác được nhiều điệu mới, chiếm một địa vị đặc biệt giữa cái thời thể thơ suy mà từ thịnh.

[1] Tức trào lưu văn học. (Goldfish).

[2] Cuối thời Tam Quốc, Tào Phi phế nhà Hán, lập nên nhà Nguỵ (220-265), Nguỵ bị Tư Mã Chiêu cướp ngôi, lập nên nhà Tấn (266-420), Tấn gồm thâu Tây Thục (263) và Đông Ngô (280), thống nhất Trung Quốc. Do rợ Ngũ Hồ xâm chiếm phương Bắc, năm 318, Tấn phải chạy xuống miền Giang Nam lánh nạn, đóng đô ở Kiến Nghiệp, từ đó gọi là Đông Tấn. Năm 420, Đông Tấn bị Tống cướp ngôi, từ đó Trung Quốc bị chia 2: Bắc và Nam, sử gọi là thời Nam Bắc triều (420-589).

Nam triều gồm 4 triều đại kế tiếp nhau: Tống (420-479), Tề (479-502), Lương (502-557), Trần (557-589).

Sử cũng gọi 6 triều đại từ Đông Ngô đến Trần là Lục triều (229-589), tức gồm: Đông Ngô, Đông Tấn, Tống, Tề, Lương, Trần.

Bắc triều gồm 5 triều: Bắc Nguỵ, Đông Nguỵ, Tây Nguỵ, Bắc Tề, Bắc Chu. Bắc Nguỵ (386-534) - còn gọi là Thác Bạt Nguỵ, Hậu Nguỵ, Nguyên Nguỵ -  bị chia đôi thành Đông Nguỵ (535-550) và Tây Nguỵ (535-557). Đông Nguỵ bị Bắc Tề (550-557) thay thế, Tây Nguỵ bị Bắc Chu (557-581) thay thế.

Dương Kiên ép vua Bắc Chu nhường ngôi, lập nên nhà Tuỳ (581-618). Tuỳ thống nhất Bắc Nam. Lý Uyên ép vua Tuỳ nhường ngôi, lập nên nhà Đường (618-907). (Goldfish).

[3] Có lẽ cụ Nguyễn Hiến Lê dùng hai chữ “văn nhân” là để chỉ người làm văn chương, tức gồm cả những người viết văn, làm thơ, phú, từ… (Goldfish).

[4] Tức những đời Hạ, Thương, Chu.

[5] Tiền Hán và Hậu Hán.

[6] Xem Hàn Dũ và Liễu Tông Nguyên trong eBook Đường Tống bát đại gia do tôi chép từ  bộ Cổ văn Trung Quốc của Nguyễn Hiến Lê. (Goldfish).

[7] Tiêu Cương 蕭綱 người đời Lương (Nam triều), Tô Sước 蘇綽 (cũng viết là Tô Xước) người Bắc Chu (Bắc triều) (theo http://218.62.26.229/Refbook/entryPrint.aspx?bi=m.20071106-m300-w001-030&ei=5EE15FC2740914DFF756EB0362D998304FB1D65200932A662B66349B157E713C2EE49908168EDF3D&cult=US&et=&Token=8F32BDB285E355278860C25D4E7319D4). (Goldfish).

[8] Tác giả bộ Hán thư. (Goldfish).

[9] Nên nhớ Lưu Trí Cơ 劉知幾 tác giả bộ Sử thông 史通 là người đầu tiên phê bình về sử. Ông chủ trương văn viết sử phải giản khiết, chân thật.

[10] Tác giả muốn nói đến thể từ 辭 đã có từ thời Chiến Quốc, không phải thể thể từ 辭 mới xuất hiện ở thời Thịnh Đường. (Goldfish).

[11] Trong chương viết về biền văn của đời Tống, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo: “Cuối đời Đường, Lý Thương Ẩn nổi danh về thể tứ lục (một thể biền ngẫu, cứ một câu 4 chữ lại tới một câu 6 chữ). Đời Tống sơ, Dương Ức 楊億 và Lưu Quân 劉筠  tiếp tục dùng nó, lần lần nó thịnh, được coi như một thể văn tại miếu đường, triều đình. Từ đó về sau, Trung Quốc cũng như ở Việt Nam, các tờ chiếu, biểu, tấu, hịch đều viết bằng thể tứ lục...”. (Goldfish).

[12] Xem chú thích của tác giả về chữ tự  序 ở sau. (Goldfish).

[13] Do tích đó có câu: “Thời lai, phong tống Đằng Vương các” (Tới thời, thì gió đưa đến gác Đằng Vương) để chỉ sự may mắn của kẻ gặp thời.

[14] Nhiều trang trên mạng, như  http://www.ht88.com/article/article_13773_1.html, cho rằng 2 câu của Vương Bột thoát thai từ 2 câu “Lạc hoa… nhất sắc” trong bài Mã xạ phú 馬射賦 của Dữu Tín 庾信, người đời Lục Triều. (Goldfish).

[15] Chỉ là tên một loài cỏ.

[16] Xem bản dịch trong bộ Cổ văn Trung Quốc của cụ Nguyễn Hiến Lê, hoặc trên trang http://www.hoasontrang.us/tangpoems/duongthi.php?loi=1530. (Goldfish).

[17] Hai câu này các câu dưới, trích trong bài Đằng Vương các tự, trong sách có in dấu phẩy (,) và dầu chấm hỏi (?), tôi tạm lược bỏ các dấu đó vì trong bài Phàm lệ ở đầu sách, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo: “Chúng tôi không chấm câu trong bản chữ Hán, chỉ chấm câu trong khi phiên âm, như vậy để những bạn mới học chữ Hán có dịp tự chấm câu lấy rồi so sánh với cách chấm của chúng tôi. Học như vậy tuy tốn công nhưng nhiều lợi”. (Goldfish).

[18] Đỉnh là vạc. Chung là chuông. Nhà giàu bên Trung Quốc thời xưa ăn thì bày vạc và đánh chuông để gọi khách.

[19] Nghĩa là lòng trẻ hoài, tuy tuổi đã già.

[20] Ý chí cao khiết như mây xanh.

[21] Trường Giang: sách in là trường giang, tôi sửa lại theo bộ Cổ văn Trung Quốc. (Goldfish)

[22] Thú:  chữ 戌, Thiều Chửu đọc là tuất. (Goldfish).

[23] Trấn: chữ 振, Thiều Chửu đọc là chấn. (Goldfish).

[24] Đoàn: chữ 搏, Thiều Chửu đọc là bác. (Goldfish)

[25] Ngu: chữ 隅, Thiều Chửu đọc là ngung. (Goldfish).

[26] Truỵ: chữ 墮, Thiều Chửu đọc là đoạ, huy. (Goldfish).

[27] Triệt trí: 2 chữ 截輜, Thiều Chửu đọc là tiệt truy. (Goldfish)

[28] Hoàn: chữ 患, Thiều Chửu đọc là hoạn. (Goldfish).

[29] Chưa rõ tiểu sử.

[Tiểu sử của ông được ghi trong bộ Cổ văn Trung Quốc, xin tóm tắt như sau: “Lý Hoa tuy nổi tiếng một thời, nhưng không có tên văn học sử, vì ông sáng tác ít mà thơ không hay. Tác phẩm độc nhất được thưởng là bài Điếu cổ chiến trường văn. Ông tự Hà Thúc, sống đồng thời với Lý Bạch, Đỗ Phủ, mất năm 766. Ông đỗ tiến sĩ, làm đến chức giám sát ngự sử. Do bị bọn An Lộc Sơn ép phải hợp tác, nên khi vua Huyền Tôn hồi trào, ông bị biếm đến Hàng Châu, ít lâu sau từ quan, về già ông theo đạo Phật. (Goldfish)

[30] Đời Hán, mười dặm đặt một đình (tức trạm) để phòng trộm cướp. Đình trưởng là người coi đình ấy.

[31] Tên đất.

[32] Bốn dân tộc dã man ở phương Bắc.

[33] Quân triều đình.

[34] Lấy nhân nghĩa trị dân thì gọi là Vương đạo.

[35] Một chức quan võ.

[36] Tổ luyện là chiến phục của binh sĩ.

[37] Tên một danh tướng.

[38] Dùng hết tài sản, nhân lực trong nước.

[39] Tên rợ.

[40] Đại binh chi hậu, tất hữu hung niên: Sau lúc giặc giả, tát sẽ mất mùa.

[41] Ý nói: hễ dùng nhân nghĩa mà quy phục các rợ thì chúng sẽ giữ bờ cõi cho mình.

[42] Kị: chữ 洎, Thiều Chửu đọc là kịp. (Goldfish).

[43] Ô hô: sách in chữ Hán là 呼嗚 (hô ô), tôi tạm sửa lại thành 嗚呼 (ô hô). Trên mạng, có bản chép là 鳴呼  (minh hô). (Goldfish).

[44] Trục: sách in lầm thành trụ. (Goldfish).

[45] Sá: Thiều Chửu đọc chữ 吒 là trá. (Goldfish).

[46] Ủng: Thiều Chửu đọc chữ 膺 là ưng. (Goldfish).

[47] Phần 抔: Trong Cổ văn Trung Quốc chép là bồi và chú thích là: “có người đọc là phần”. (Goldfish).

[48] Võ Anh, tức Võ Tắc Thiên được Đường Thái Tông tuyển làm cung nhân. Thái Tông chết, nàng cắt tóc đi tu. Thời Cao Tông, lại để tóc, được vời vào cung, sau làm hoàng hậu. Khi Cao Tông chết, nàng chuyên quyền, lâm triều, phế vua Trung Tông, đổi tên nước là Chu, chiếm ngôi được 21 năm.

[49] Nhan đề bài này, trong bộ Cổ văn Trung Quốc, cụ Nguyễn Hiến Lê dịch là: Bài hịch dẹp Võ Anh (Viết thay Từ Kính Nghiệp). Trong phần nhận xét, cụ viết như sau: “Võ Hậu đọc xong [bài hịch] mà không giận, đã khen là có tài, lại trách Tể tướng đã không biết thu phục, quả thực là có bản lãnh và biết trọng văn chương. Một phần có những bậc vua chúa như vậy mà văn học đời Đường mới toàn thịnh chăng?”. (Goldfish).

[50] Coi tiểu sử ở sau.

[51] Tức vua Thái Tông.

[52] Nói tội dâm loạn của Võ Anh.

[53] Nói về việc nàng cắt tóc đi tu để che mắt thiên hạ cho người ta khỏi nhớ mình là cung nhân của Thái Tông như vậy, mới dễ bề mê hoặc Cao Tông mà thiên hạ khỏi dị nghị là Thái Tông yêu cung nhân của cha (Thái Tông).

[54] Dùng cái thuật của loài chồn loài cáo.

[55] Huy địch là lông con trĩ. Xe và áo hoàng hậu đều vẽ hoặc thêu hình lông trĩ.

[56] Làm cho Cao Tông mang tội dâm loạn như loài hươu nai.

[57] Tức ngôi cao.

[58] Tức vua Trung Tông.

[59] Tức bè đảng trong họ Võ Anh.

[60] Hoắc Tử Mạnh và Chu Hư Hầu đều là trung thần hồi xưa.

[61] Yến ở đây là Triệu Phi Yến đời Hán, giết hết con vua Hán Thành Đế để chiếm ngôi.

[62] Cuối đời Lệ Vương, một cung nữ giẫm phải dãi rồng, sinh ra nàng Bao Tự, sau U Vương mê Bao Tự mà mất nước.

[63] Từ Kính Nghiệp vốn trong hoàng tộc, có dũng khí, hô hào nhân dân nổi lên diệt Võ Anh.

[64] Tống Vi Tử là em vua Trụ, nhà Ân bị diệt rồi, Vi Tử đi qua đất cũ, đau lòng mà làm một bài ca. Viên Quân Sơn ở đời Hán, gặp lúc vua còn nhỏ, bị ngoại thích chuyên quyền, mỗi lần bàn tới việc nước thì rỏ lệ.

[65] Bách Việt và Tam Hà là tên đất.

[66] Tức là xe.

[67] Tên đất.

[68] Tên đất.

[69] Được ở đất Hán, chịu ơn huệ nhà vua, không phải người trong tôn thất.

[70] Trong dòng tôn thất.

[71] Chịu trách nhiệm thi hành lời di chúc.

[72] Chỉ vua Trung Tông.

[73] Nhớ vua Cao Tông mà giúp vua Trung Tông.

[74] Hết sức giúp vua.

[75] Đứng trước ngã ba, không biết theo ngã nào, ý nói do dự.

[76] Tiên cơ là biết trước được điềm mừng. Hậu chí lả sẽ đến sau.

[77] Minh là một bài văn xuôi thường ngắn để ghi một việc gì.

[78] Người dân thường không có học.

[79] Kinh Phật.

[80] Tức Dương Hùng đời Hán.

[81] Trong Luận ngữ có đoạn: “Tử dục cư cửu di. Hoặc viết: “Lậu, như chi hà?” Khổng Tử viết: “Quân tử cư chi tắc hoá, hà lậu chi hữu?”. Nghĩa là: Khổng Tử muốn lại ở miền mọi rợ. Có kẻ hỏi: “Quê mùa quá ở sao cho nổi?” Ngài đáp: “Người quân tử ở đó thì cải hoá phong tục đi, có gì mà quê mùa?”. Bốn chữ “hà lậu chi hữu” xuất ở điển ấy.

[82] Bài này có vần, chúng tôi đã phải bỏ vài vần để dịch cho xuôi.

[83] Huân huân: trong Cổ văn Trung Quốc chép là khuân khuân. (Goldfish).

[84] Ưởng: chữ 響, Thiều Chửu đọc là hưởng. (Goldfish).

[85] Lị dĩ: sách in là “dĩ lị”, tôi tạm sửa lại theo nguyên văn chữ Hán: 邐迤. (Goldfish).

[86] Duyện: chữ 椽, Thiều Chửu đọc là chuyện. (Goldfish).

[87] Coi tiểu sử ở sau.

[88] Tần diệt 6 nước: Tề, Sở, Yên, Triệu, Hàn, Nguỵ rồi thống nhất đất nước.

[89] Ý nói đốn hết cây trên núi xứ Thục để dựng cung A Phòng.

[90] Đuờng có hai lối đi.

[91] Khi cung nữ thôi múa thì trong cung hoá lạnh lẽo.

[92] Phi tấn các nước khác tới A Phòng làm cung nhân nước Tần.

[93] Nước triều dâng lên đến cực độ gọi là đầy mà.

[94] Chỉ Tần Thuỷ Hoàng.

[95] Chỉ Trần Thiệp, người đầu tiên dấy binh đánh Tần.

[96] Lưu Bang dấy binh ở Hàm Cốc.

[97] Hạng Võ diệt Tần rồi đốt cung A Phòng.

[98] Trong bộ Cổ văn Trung Quốc, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo: “Đời Tống ông được truy tặng là Xương Lê Bá (Xương Lê là tổ quán của ông), nên người đời sau thường gọi ông là Hàn Xương Lê”. (Goldfish).

[99] Tệ 弊: sách in nguyên văn: 幣 (chữ tệ này có nghĩa là lụa), và in phiên âm là: lệ. (Goldfish).

[100] Ông được xem là người phát triển, phổ biến chữ Nôm của Việt Nam, là người đầu tiên dùng luật thơ Đường vào thơ Nôm, nên đời sau gọi thơ Nôm theo Đường luật là Hàn luật. (theo http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Thuy%C3%AAn). (Goldfish).

[101] Chiếp 囁: sách in là nhiếp. (Goldfish).

[102] Duyên 沿: sách in là dục. (Goldfish).

[103] Noa: chữ  孥, Thiều Chửu đọc là nô. (Goldfish).

[104] Sách in thiếu chữ “chư” này. (Goldfish).

[105] Tỉ: sách in là tị. (Goldfish).

[106] Sách in nguyên văn chữ Hán là 之以 (chi dĩ) và in phiên âm là “dữ”; tôi tạm sửa lại thành 以 và dĩ. (Goldfish).

[107] Giác: sách in là dác. (Goldfish).

[108] Điền: sách in là điều. (Goldfish).

[109] Tức cha mẹ Thập Nhị lang (chàng Mười hai).

[110] Tức Từ Châu.

[111] Tức Hà Dương, quê quán Hàn Dũ.

[112] Ý nói chức nhỏ.

[113] Một thi sĩ, bạn của Hàn Dũ.

[114] Ý nói: Chết mà biết thì chú cũng sắp chết, nghĩa là sắp được gặp cháu. Chết mà không biết thì chú cũng sắp chết và hết khổ, hết thương xót.

[115] Tên hai con sông.

[116] Duyện 椽: Thiều Chửu đọc là chuyên. Từ 茨: Thiều Chửu đọc là tỳ. (Goldfish).

[117] Su: chữ  , Thiều Chửu đọc là tưu. (Goldfish).

[118] Một bài văn ngắn ghi một việc gì như họp bạn, cất nhà…

[119] Cắt bỏ đoạn giữ kể vì lẽ gì mà cất ngôi nhà đó.

[120] Một loại cây.

[121] Núi Tây: sách in là núi tây, tôi sửa lại (trong phần phiên âm cũng vậy) theo Cổ văn Trung Quốc vì tác giả chú thích núi Tây là Tây Sơn, gần Mã Thoái Sơn. (Goldfish).

[122] Ý nói cảnh vật chung quanh như ở trong bàn tay ta hết.

[123] Tức Vương Hi Chi. Coi lại bài Lan Đình tập tự ở Quyển 1. [Sách in hữu quân, tôi sửa lại thành Hữu quân, trong phần phiên âm cũng vậy. (Goldfish)].

[124] Tỉnh Phúc Kiến.

[125] Tức “Dữ Hàn Kinh Châu thư”. Hàn Kinh Châu là Thứ sử Kinh Châu Hàn Triều Tôn. (Goldfish).

[126] Dả: sách in là dã; chữ 假, Thiều Chửu đọc là giả. (Goldfish).

[127] Quỳnh: sách in là quyền. (Goldfish).

[128] Thân: sách in là trân. (Goldfish).

[129] Một bài văn ngắn chép một việc gì.

[Trong Cổ văn Trung Quốc, cụ Nguyễn Hiến Lê giải thích như sau: “Tự là một bài văn ngắn chép một việc gì, phô bày một điều gì”. (Goldfish)].

[130] Tức em Tạ Linh Vận đời Lục Triều, rất đa tài.

[131] Thi sĩ Tạ Linh Vận được phong chức Khang Lạc hầu.

[132] Bàn về nghĩa lý.

[133] Về chữ “vũ trường” có nhiều thuyết lắm, ta chỉ nên biết là một đồ đựng rượu.

[134] Kim Cốc là tên vườn của Thạch Sùng, một đại phú gia đời Tấn. Thạch Sùng họp văn nhân ở đó, ai không làm được thơ phú thì phạt ba đấu rượu.

[135] Hồng Tuyến, Lưu Vô Song, Tạ Tiểu Nga đều là tên người, sách in là: Hồng tuyến. Lưu vô song, Tạ tiểu nga (chỉ có chữ đầu là viết hoa). (Goldfish).

[136] Các tiểu thuyết trong 2 bộ Đường đại tùng thư và Thái bình quảng ký còn được gọi là tiểu thuyết truyền kỳ (theo http://www.literature.org.cn/Article.aspx?id=2819), và các truyện Hồng Tuyến truyện, Tạ Tiểu Nga truyện, Trường hận ca truyện, Ly hồn ký, và Lý Oa truyện có tên trong danh mục các tác phẩm truyền kỳ tiêu biểu đời Đường và đời Tống (theo http://yizitong.net/novel/novel.php?cipai_id=546&l=3. Trong Phần IV, cụ Nguyễn Hiến Lê nói về tiểu thuyết đời Tống như sau: “Văn nhân đời Tống cũng gắng sức viết truyền kỳ như văn nhân đời Đường, song kém tài nên ít thành tích…”. (Goldfish).

[137] Có lẽ tác giả muốn nói là những chuyện tình thoáng qua, chợt đến rồi chợt đi. (Goldfish).

[138] Nước Hoè An, chữ Hán là Hoè An quốc 槐安国, sách in lầm thành “nước Hoà An”. (Goldfish).

[139] Các bạn có thể tải bản dịch của cụ Nguyễn Hiến Lê tại http://www.e-thuvien.com/forums/showthread.php?t=49326. (Goldfish).

[140] Nhiều người lầm Đường thi với luật thi. Đường thi chỉ chung các loại thơ làm trong đời Đường, cũng như Tống thi, Minh thi chỉ hết các bài thơ làm trong đời Tống, đời Minh.

Thơ trong đời Đường cũng như trong các đời sau, chia làm 3 loại:

* thơ cổ phong chỉ cần có vần mà không phải theo niêm luật;

* thơ luật mỗi bài 8 câu 5 vần, theo đúng niêm, luật, bằng, trắc. Nếu mỗi câu 5 chữ thì là ngũ ngôn, mỗi câu 7 chữ thì là thất ngôn. Dù ngũ ngôn hay thất ngôn thì cũng không bao giờ được dùng vần trắc, nếu dùng vần trắc thì là cổ thi rồi.

* thơ tuyệt cú chỉ có 4 câu (nên cũng gọi là tứ tuyệt) có thể theo luật bằng trắc (thể luật) có thể không (thể cổ).

Vậy thơ luật chỉ là một loại của thơ Đường và trước đời Đường không có nó, chỉ có cổ phong và tuyệt cú thể cổ.

[141] Hoàng Hạc lâu: sách in là Đăng Hoàng Hạc lâu. - Thôi Hiệu còn đọc là Thôi Hạo. (Goldfish).

[142] Sẽ trích những bài đó ở sau.

[143] Thơ Hàn Sơn rất cao nhã, như những câu dưới đây tả một đạo sĩ trong rừng:

微風吹幽松

近聽聲逾好

下有班白人

喃喃讀黃老

十年不得歸

忘卻來時道

Vi phong xuý u tùng

Cận thính thanh du hảo.

Hạ hữu ban bạch nhân,

Nam nam tụng Hoàng Lão.

Thập niên, quy bất đắc,

Vong khước lai thời đạo.

…..

Gió nhẹ thổi thông rậm,

Lắng nghe tiếng du dương.

Người hoa râm ngồi dưới,

Lâm dâm đọc Lão, Trang.

Mười năm về chẳng được,

Hồi tới, đã quên đường.

[Chữ 逾: (du) có bản chép là 愈 (dũ). (Goldfish)].

[144] 仄 (trắc): trên mạng có bản chép là 側 (trắc). Hai chữ đó đều có nghĩa là nghiêng, riêng chữ 仄 còn có nghĩa là: “Tiếng trắc, đối lại với tiếng bằng” (theo Từ điển Thiều Chửu). (Goldfish).

[145] Tên các bệnh về âm luật, theo Thẩm Ước.

[146] Chính nghĩa là lời cứ theo thứ tự mà ra, không đẽo gọt chút gì.

[147] Cụ Quách Tấn, trong Hồi ký, bảo những kiến giải trong bộ Đại cương văn học sử Trung Quốc của cụ Nguyễn Hiến Lê, nhất là những kiến giải về thơ Đường luật, rất hợp với ý của mình. Cụ dẫn đoạn từ “Tiến từ giản dị đến phiền phức…” đến “…hợp với tình cảm mới của người ta hơn”, rồi kết: “Một quan niệm rất đạt lý về luật thơ Đường. Rõ là lời nói của người học rộng, thấy xa, xét kỹ, nghĩ chín”. (Goldfish).

[148] Mấy chữ Dịch thuỷ tống biệt (nhan đề của bài thơ) trong sách không có. (Goldfish).

[149] Dịch thuỷ là con sông ở tỉnh Bắc Ninh bây giờ. Đời Chiến Quốc, Kinh Kha, trước khi từ biệt thái tử nước Yên là Đan để đi giết vua Tần, hát:

“Phong tiêu tiêu hề, Dịch thuỷ hàn,

Tráng sĩ nhất khứ hề, bất phục hoàn”.

Gió hiu hắt, sông Dịch lạnh ghê,

Tráng sĩ một đi không trở về.

Hát xong, nộ khí xung lên đến tóc dựng đứng.

[150] Bắc Mang sơn ở gần Lạc Dương có nhiều lăng tẩm đời xưa. Tác giả có ý đem sự mộng ảo phù vân trước mặt, trong thành Lạc Dương mà đối với sự tiêu ma tịch mịch của muôn đời.

[151] Mấy chữ “Hồi hương ngẫu thư” này trong sách không có. (Goldfish).

[152] Chữ 霰 (tiển): Thiều Chửu đọc là tản. (Godfish)

[153] Bài này có nhan đề là Đăng U Châu đài ca 登幽州臺歌 (Bài ca lên đài U Châu). (Goldfish).

[154] Tôi không tìm được chữ được phiên âm là “sinh” như trong sách, xin tạm chép chữ  蕤 (nhuy) theo các trang trên mạng. (Goldfish).

[155] Bộ Đại cương văn học sử Trung Quốc, Nxb Nguyễn Hiến Lê in bản lần đầu, năm 1955, gồm 3 quyển. Năm 1997, Nxb Trẻ gom chung lại thành một quyển. Xem bài của Trần Hậu Chủ trong chú thích ở dưới. (Goldfish).

[156] Cuối phần II: Từ đời Tần đến đời Tuỳ, trong tiết viết về Nhạc phủ, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo:

“Các văn nhân và các vị Hoàng Đế đời Lương, Trần thích loại thi ca bình dân lắm, nên mô phỏng làm những bài nhạc phủ.

Lương Vũ Đế có bài Tí dạ ca; Trần Hậu Chủ soạn được nhiều khúc diễm lệ, như khúc: Ngọc thụ Hậu đình hoa 玉树後庭花, Lâm Xuân Lạc 臨春樂 và Tự quân chi xuất hĩ 自君之出矣:

自君之出矣

綠草遍階生

思君如夜燭

垂淚著雞鳴

Tự quân chi xuất hĩ,

Lục thảo biến giai sinh.

Tư quân như dạ chúc,

Thuỳ lệ trước kê minh.

Từ ngày chàng ra đi,

Cỏ xanh lan khắp thềm.

Nhớ chàng, như cây nến,

Lệ thiếp rỏ thâu đêm.

Nhờ Thẩm Ước đặt ra luật thanh vận và nhờ các vị Hoàng Đế ấy, vì thích nhạc phủ, chuyên luyện về nhạc điệu trong thơ, nên lần lần xuất hiện loại thơ luật và tuyệt cú…”. (tr.220-221). (Goldfish).

[157] Tức Đường Huyền Tông (685-762), thuỵ hiệu là Đường Minh Hoàng. (Goldfish).

[158] Có bản chép không có 2 chữ “tầm sơn” ấy. [Có bản chép là “tầm tiên” 尋仙. (Goldfish)].

[159] Sở cuồng tên là Tiếp Dư, người nước Sở thời Xuân Thu, trồn đời, mỗi khi gặp Khổng Tử thì hát bài “Chim phượng hoàng”:

Phượng hề, phượng hề, hà đức chi suy?

(Phượng này, phượng này, sao đức suy vậy?) có ý chê Khổng Tử không biết thân mà lánh đời. Những người theo đạo Khổng kêu Tiếp Dư là Sở cuồng, tức thằng điên nước Sở.

[160] Hoàng hạc lâu là tên một lầu ở tỉnh Hồ Bắc. Theo sách Hoàn vũ ký, Phi Văn Vi sau khi lên tiên, thường cưỡi con hạc vàng vào đó nghĩ, vì vậy mới có tên là lầu Hoàng hạc.

[161] Tên núi.

[162] Tên người. Có sách cho là Sầm Tham và Nguyễn Đan Khâu, bạn của Lý Bạch.

[163] Tước của Tào Thực là Trần Tư Vương. Bình Lạc là tên một cái quán đời Nguỵ.

[164] Tiếng thông tục ở Nam Việt, nghĩa là nhiều lắm.

[165] Là ngựa quý và áo cừu đáng giá ngàn vàng.

[166] Tức Phương Sơn dịch.

[167] Tạm dịch: “Lý vô một đấu đã trăm bài,/ Trường An, quán rượu cứ ngủ say./ Vua hô cứ mặc, cần chi đến,/ Ta đây đích thị “gã tiên say”. Còn bạn Bshuy1969 thì dịch ra lục bát như sau: “Lý ông một chén trăm bài,/ Trường An quán ấy ông say ngủ vùi./ Vua vời ông chả thèm ơi,/ Dậy thưa: “Thần vốn tiên trời, chuyên say”. (Goldfish).

[168] Trong miền Nam, gọi mái hiên là hàng ba (chú thích của dịch giả)

[169] Các hình ảnh trong eBook này là do tôi chép từ trên mạng. (Goldfish).

[170] Nhan đề bài này, trong hình trên, chép là Tĩnh dạ tứ  靜夜思 (Nỗi nhớ trong đêm vắng); trong Hương sắc trong vườn văn chép là Dạ tư (xem phần Phụ lục ở cuối eBook). (Goldfish).

[171] Câu này rất khó dịch. Chính nghĩa là: Hồng nhan (tức tuổi trẻ) bỏ xe hiên và mũ miện (tức tước lộc).

[172] Xem thêm phần phụ lục. (Goldfish).

[173] Có người đọc là Há để phân biệt với hạ là dưới. Chữ [上] cũng vậy, có người phân biệt: Thướng là lên, thượng là trên. [Chữ 上 là do tôi thêm vào, sách in ba dấu chấm. (Goldfish)]

[174] Có bản chép “Tảo phát Bạch Đế” 早發白帝: Buổi sớm ở thành Bạch Đế ra đi. [Trên mạng, bài “Há Chung Nam sơn”, có bản chép: “Há Chung Nam sơn quá Hộc Tư sơn nhân túc trí tửu” (Xuống núi Chung Nam lại nhà sơn nhân Hộc Tư nghỉ đêm, bày tiệc rượu); bài “Há Giang Lăng” có bản chép “Tảo phát Bạch Đế thành” (xem 3 hình ở trên). (Goldfish)].

[175] Chữ 徑 Thiều Chửu đọc là kính. (Goldfish).

[176] Cửa bằng nhánh cây.

[177] Lòng máy móc, tính toán.

[178] Sách in là “giòng”, chắc sắp chữ sai. (Goldfish).

[179] Ngô ky 吳姬 còn đọc là Ngô cơ nghĩa là cô nàng nước Ngô (Kim Lăng vốn thuộc nước Ngô thời Chiến Quốc). (Goldfish).

[180] Vãng 往: có bản chép là khứ 去. (Goldfish).

[181] Báo Hán 報漢 (báo thù cho nhà Hán): có bản chép là báo Hàn 報韓 (báo thù cho nước Hàn). Thiển nghĩ “báo Hàn” mới đúng. (Goldfish).

[182] Giai: sách in là dai. (Goldfish).

[183] Trương Tử Phòng, tức Trương Lương, tổ tiên 5 đời làm tướng nước Hàn; khi Tần phá Hàn, Trương đem nghìn vàng cầu một tráng sĩ đất Thương Hải. Nhân lúc vua Tần đông du, đi qua bãi Bác Lãng sa, tráng sĩ đó vùi mình trong cát, đợi xe Tần Thuỷ Hoàng tới, cầm chuỳ đập, không may đập lầm xe khác. Tần Thuỷ Hoàng thoát nạn, sai người tìm khắp nơi người đã bày mưu hại mình. Trương Lương phải bỏ trốn ở Hạ Bì.

[184] Trương Tử Phòng hồi trẻ, đi chơi ở cầu Dĩ, gặp một ông già làm rớt chiếc dép, chàng lượm lên giúp ông. Ông lại làm rớt nữa, như vậy 3 lần. Ông già khen “Thằng nhỏ này dạy được” và bảo chàng sáng sớm hôm sau đến nơi đó kiếm ông. Chàng ngủ quên, tới trễ, ông già đuổi về, hẹn hôm sau nữa. Hôm sau chàng đến từ mờ mờ đất, đã thấy ông già tới trước rồi, lại bị đuổi về, vì trễ. Ngày thứ ba, chàng không ngủ, nửa đêm ra cầu đợi. Ông già cho một cuốn binh thư, chàng đem về học, sau giúp Hán Cao Tổ diệt Tần, làm chức đế sư (thầy của vua). Khi nhận được binh thư rồi, hỏi tên họ ông già thì ông bảo: “Ta là Hoàng Thạch Công lão nhân” và hẹn 5 năm sau gặp nhau ở cầu Dĩ. Năm năm sau chàng lại cầu đó kiếm thì chỉ thấy một cục đá vàng (hoàng thạch là đá vàng).

[185] Châu Từ, sông Tứ là chỗ quê hương của Tử Phòng. Ý nói Tử Phòng mất thì nơi đó không còn ai.

[186] Mạc: sách in là mạo. (Goldfish).

[187] Vân Hán 雲漢: tức Thiên hà 天河, cũng gọi là Ngân hà 銀河. (Goldfish).

[188] Xuân phong 春風:  có bản chép là Đông phong 東風 (Trần Trọng Kim dịch là Gió đông). Goldfish).

[189] Phương phi là hoa cỏ thơm.

[190] Một điệu nhạc. Nhạc sử chép: Minh Hoàng dắt Quý Phi thưởng hoa mẫu đơn ở đình Trầm hương, tới nơi sai người vời Lý Bạch đến bắt dâng ngay 3 bài Thanh bình điệu. [Trầm hương: sách in là Chầm hương. (Goldfish)].

[191] Trong Hương sắc trong vườn văn, cụ Nguyễn Hiến Lê viết: “Hà sự nhập la vi?” – Hay! Đáng danh đệ nhất thi hào Trung Quốc đấy”. (Goldfish).

[192] Nao: chữ 猱 Thiều Chửu đọc là nhu. (Goldfish).

[193] Có bản chép là: Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng (Lầu Hoàng Hạc tiễn Mạnh Hạo Nhiên đi Quảng Lăng) (xem hình trên). Quảng Lăng tức Dương Châu. (Goldfish).

[194] Chữ lạc 落 có bản chép là 茖 (xem hình). (Goldfish).

[195] Tương truyền vào khoảng đời Nam Bắc Triều, người ta thấy một giống chim ngủ sắc đậu ở gần Kim Lăng, bèn gọi là chim phượng hoàng và dựng ở đó một cái đài gọi là Phượng Hoàng đài. Nay chỗ đó ở trong thành Nam Kinh.

Lý Bạch một lần lên Hoàng Hạc lâu, muốn đề thơ, thấy Thôi Hiệu đã vịnh trước một bài – bài “Hoàng Hạc lâu” sẽ trích ở sau – khen là tuyệt, liệng bút không đề nữa. Sau tới đài Phượng Hoàng, ông viết bài này có ý muốn ganh với Thôi Hiệu. Ta phải nhận rằng bài đó kém bài của Thôi Hiệu, song như vậy không phải là Lý Bạch kém tài Thôi Hiệu đâu.

[196] Là mũ áo.

[197] Tam sơn là tên dãy núi ở phía Nam thành Nam Kinh.

[198] Bạch Lộ là tên một cái bãi, nay ở trong thành Nam Kinh.

[199] Tức Viên Mai (1716-1797). (Goldfish).

[200] Câm: chữ 金 thường được đọc là “kim”, ở đây đọc trại thành “câm”. (Goldfish).

[201] Hư hi 歔欷: có bản chép là hi hư 欷歔. (Goldfish).

[202] Đăng 燈: Có bản chép là chúc 燭. (Goldfish).

[203] Nghĩa là “chân mặt trời hạ xuống đến mặt đất bằng”.

[204] Cửa làm bằng cành cây.

[205] Đỗ Phủ lập gia đình từ khoảng năm 752, và tới năm 757 họ đã có năm con (ba trai hai gái) nhưng một cậu con trai ông đã chết khi còn thơ ấu năm 755. (Theo Wikipedia). (Goldfish).

[206] Sơ: trong sách in là sư. (Goldfish).

[207] Kiếm ngoại, Kế Bắc đều là tên đất.

[208] Áo xiêm.

[209] Đọc bài này thấy lòng ái quốc của ông nồng nàn biết bao!

[210] Vô danh dịch: tức Phương Sơn dịch. Phương Sơn là bác ba của cụ Nguyễn Hiến Lê. (Goldfish)

[211] Loạn ly: có bản chép là loạn nan 亂難. (Goldfish).

[212] Thượng: sách in là hướng. (Goldfish).

[213] Nhan đề bài này, trang http://www.thivien.net/viewpoem.php?ID=3585 chép là:  得舍弟觀書, Đắc xá đệ Quan thư, Được thư em Quan. (Goldfish).

[214] Thiểm Châu hay Giáp Châu?

[215] Khí: chữ Hán là 棄, sách in là khứ. (Goldfish).

[216] Tại: chữ Hán là  在, sách in là lại. Có bản chép là phó 赴. (Goldfish).

[217] Sương: chữ 蒼, sau này cụ Nguyễn Hiến Lê phiên âm là thương. (Goldfish).

[218] Ngộ: chữ  迕, Thiều Chửu đọc là ngỗ. (Goldfish).

[219] Bản dịch đăng trên Thi Viên (http://www.thivien.net/viewpoem.php?ID=498) có năm sáu chữ không giống với bản trên. (Goldfish).

[220] Trí: chữ Hán là 致, sách in là tri. (Goldfish).

[221] Chí: chữ Hán là 至, sách in là chi. (Goldfish).

[222] Suy: chữ  炊, Thiều Chửu đọc là xuy. (Goldfish).

[223] Ngữ: chữ Hán là 語, sách in là ngũ. (Goldfish).

[224] Trong cuốn Nhân sinh quan và thơ văn Trung Hoa, cụ Nguyễn Hiến Lê dịch là: Cửa son, nặc mùi rượu và thịt thối, Trên đường, đầy xương kẻ chết đói. (Goldfish).

[225] Đường Minh Hoàng cho xây cung này dưới chân núi Ly Sơn, cách Tây An khoảng 30 cây số, để du hí với Dương Quí Phi. (Goldfish).

[226] Trâm: chữ 針, Thiều Chửu đọc là châm. (Goldfish).

[227] Là thấy việc mà tả cũng như tức cảnh là thấy cảnh mà tả.

[228] Không đau mà rên rỉ.

[229] Cung: sách in chữ Hán là 官 (quan), tôi tạm sửa lại thành 宮 (cung) cho phù hợp với phiên âm và dịch nghĩa. (Goldfish).

[230] Khi An Lộc Sơn chiếm Tràng An, Minh Hoàng phải chạy vào đất Thục, tướng sĩ nổi loạn, cho mọi tai hoạ đều do Dương Quí Phi gây ra, ép vua giết nàng. Ít lâu sau, Đỗ Phủ chạy loạn, bị nghẽn trong đám giặc, đi qua Khúc Giang là chỗ Minh Hoàng và Quí Phi lại chơi, thấy cảnh hiu quạnh, cảm động mà viết bài này.

[231] Ngô Tất Tố giải nghĩa hai câu đó: “Trời đà sắp tối, quân kỵ của giặc đi diễn trong thành, làm cho bụi bay mù mịt, mình muốn đi quá xuống phía nam thành để trông lên bắc thành xem rằng cung điện nhà vua khi trước bây giờ thế nào”. Như vậy e sai. Đỗ chỉ muốn nói: bụi mờ mịt, ông không biết phương hướng nữa, muốn sang Nam mà lại hướng về Bắc.

[232] Hữu 有: nhiều bản chép là bạch 白. (Goldfish).

[233] Mạn Thành: sách in là Man Thành. (Goldfish).

[234] Khan: chữ 看 Thiều Chửu đọc là khán. Các bản trên mạng chép là 推 (thôi). (Goldfish).

[235] Tên một con sông đào.

[236] Thai bằng thơ. [Thi mê: 詩謎 (mê có nghĩa là câu đố). (Goldfish)].

[237] Bài trên là Thu hứng kỳ 4, bài dưới là Thu hứng kỳ 1. (Goldfish).

[238] Hai câu này rất khó hiểu. Trong những bài Thu hứng khác còn nhiều câu khó hiểu hơn nữa.

[239] Hàn y 寒衣: trang http://www.reocities.com/CollegePark/grounds/5214/l_dufu2.html chép là Hàn dạ 寒夜 (Goldfish).

[240] Tương truyền bài này Nguyễn Công Trứ (?) cũng đã dịch mà câu cuối khác hẳn:

Lác đác rừng phong hạt móc sa,

Ngàn lau hiu hắt khí thu mờ.

Ngất trời sóng gợn lòng sông thẳm,

Chật đất mây đùn cửa ải xa.

Khóm cúc: tuôn đôi dòng lệ cũ,

Con thuyền: buộc một mối tình già.

Lạnh lùng giục kẻ tay đao, xích,

Thành quạnh dồn chân cảnh ác tà.

[Xem thêm Phụ lục. (Goldfish)].

[241] Bên Tàu, hồi xưa, cứ tới mùa thu nhà nào cũng đập vải, cắt áo may phòng mùa đông, chắc cũng như ở Nam Việt đập hàng Chợ Thủ, Tân Châu vậy.

[242] Trần Trọng Kim dịch: “Ở đời tựa giấc chiêm bao, Làm chi mà phải lao đao nhọc mình!”. (Goldfish).

[243] “Khẩu thiệt thành giới”. (Goldfish).

[244] Có người dịch là “Cửa son rượu thịt ôi, Ngoài đường đầy xác chết”. (Goldfish).

[245] Phất 紼 : các bản chữ Hán trên mạng chép là: 紱 (phất). (Goldfish).

[246] Đất Tần, tức là Trường An, kinh đô nhà Đường ở đó. Tần trung ngâm có 10 bài đều tả những sự tai nghe mắt thấy ở kinh đô. Bài này là khúc thứ 7, so cảnh phú quý của bọn quan liêu với cảnh chết đói của cùng dân. Bạch Cư Dị được tiếng là thi sử (chép sử bằng thơ) chính nhờ những bài này.

[247] Khinh do chữ khinh cừu (áo cừu nhẹ), phì do chữ phì mã (ngựa mập). Người giàu bận áo cừu nhẹ và cưỡi ngựa mập.

[248] Tên đất.

[249] Bích: chữ 臂, Thiều Chửu phiên âm là “tí”. (Goldfish).

[250] Có bản chép là: Thị thời ông niên nhị thập tứ. Tức có chữ niên 年. (Goldfish).

[251] Du: chữ 偷, Thiều Chửu phiên âm là “thâu”. (Goldfish).

[252] Chữ 簸 (bả) này tôi chép theo các bản trên mạng, còn chữ trong sách tôi tìm không ra. (Goldfish).

[253] Đồng đồng: nguyên văn là 僮僮, các bản trên mạng chép là: 憧憧 (Thiều Chửu đọc là: sung sung). (Goldfish).

[254] Ý nói: 5 anh em mỗi người một nơi, ai cũng khóc như nhau.

[255] Tức năm 815. (Goldfish).

[256] Sách in là Trường hận ca. (Goldfish).

[257] Cây lao.

[258] Đàn sáo.

[259] Cái que để gẩy đàn.

[260] Số thứ nhất.

[261] Thầy dạy âm nhạc.

[262] Trang điểm vào.

[263] Tên người đàn bà đẹp đã có tuổi.

[264] Ghen.

[265] Tên đất gần Kinh thành.

[266] Khăn đỏ: hồi xưa người ta dùng nó để thưởng các nàng ca vũ.

[267] Khăn đỏ.

[268] Dùng những vật đó để gõ nhịp, lâu rồi bể hết.

[269] Người buôn bán lớn.

[270] Tên đất.

[271] Khóc mà nước mắt có máu nên đỏ cả lan can.

[272] Các bạn có thể xem thêm bản dịch của Phan Huy Vịnh tại http://vi.wikisource.org/wiki/T%E1%BB%B3_b%C3%A0_h%C3%A0nh. Trong Hồi kí, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo “các nhà Nho của ta thích bản Tì Bà Hành của Phan Huy Vịnh hơn, thuộc bản đó hơn nguyên bản của Bạch Cư Dị”. Cụ còn bảo: “Mới câu đầu; chúng ta đã thấy hai bản có cái gì khác nhau, mặc dù cũng bảy chữ và bản dịch rất sát nguyên bản:

“Tầm dương giang đầu dạ tống khách”

Không buồn, không vắng vẻ, mông lung bằng:

Bến tầm dương canh khuya đưa khách.

Tôi có cảm tưởng như vậy, có lẽ dạ, dịch ra là canh khuya, Dạ (đêm) không gợi ý bằng canh khuya.

Tài năng của họ Phan, tinh thần của tiếng Việt là ở chỗ đó.

(…) Đọc câu thứ hai của bài đó:

“Phong diệp địch hoa, thu sắt sắt”

và câu dịch:

Quạnh hơi thu, lau lách dìu hiu

thì câu của họ Phan làm tôi rung động hơn nhiều, nhờ những chữ: lau lách dìu hiu, cả chữ quạnh, chữ hơi nữa vì ta thấy lau lách buồn hơn địch hoa; hơi thu, đìu hiu gợi cảm hơn thu sắt sắt.

Nhưng một người Trung Hoa đọc câu của Bạch chắc cũng thích hơn câu của Phan vì phong diệp (lá phong), sắt sắt (tiếng gió vi vút) gợi cho họ một cảnh thu thê thảm hơn. Mà cảnh thu ở Trung Hoa thê thảm hơn ở Việt Nam thật.

Mỗi tác phẩm bất hủ của một dân tộc nào nếu khéo dịch cũng thành một tác phẩm bất hủ của một dân tộc khác, thành một bảo vật trong kho tàng chung của nhân loại. Bản Tì Bà Hành của Bạch Cư Dị và bản dịch của Phan Huy Vịnh thật là hai kiệt tác diễn được cả tâm sự của Bạch lẫn của Phan làm rung động tâm hồn hai dân tộc Hoa và Việt. (Hồi kí Nguyễn Hiến Lê, Nxb Văn học, năm 1993, tr.408). (Goldfish).

[273] “Kháo”: Chữ 髻, Thiều Chửu đọc là “kế” hoặc “kết” nghĩa là cái búi tóc.

[274] Chữ 鈿 đọc là điền hay điến đều được. Ở đây phải đọc là điến cho có vần.

[275] Đồ trang sức để gài đầu.

[276] Anh nàng Quí Phi được phong quận công, ba chị em gái đều được phong phu nhân.

[277] Cung ở Ly Sơn, chỗ cất cung A Phòng đời Tần.

[278] Chỗ An Lộc Sơn nổi loạn.

[279] Là khúc nhạc tiên Minh Hoàng thường chơi. Nàng Quí Phi vừa múa vừa hát theo điệu nhạc.

[280] Cửa cung.

[281] Điền là đồ trang sức ở trên đầu.

[282] Đường bắt cầu qua núi.

[283] Kiếm Các là đường thang bắc ngang trên trái núi Kiếm Sơn, thế rất nguy hiểm.

[284] Một nhạc khí như cái chiêng.

[285] Xe vua.

[286] Cửa kinh đô.

[287] Tên một cung đện.

[288] Là đom đóm.

[289] Là sao và Ngân Hà.

[290] Thứ ngói úp, viên nọ úp lên viên kia.

[291] Lông chim chả.

[292] Là nơi có người đạo sĩ ở.

[293] Là người theo thuật phù thuỷ, phụ tiên…

[294] Là khẩn thiết.

[295] Là cưỡi gió, xô không khí.

[296] Là núi tiên.

[297] Tên tự Dương Quí Phi.

[298] Tiểu Ngọc, Song Thành là hai tên người gái tiên.

[299] Có nhiều hoa.

[300] Mái tóc.

[301] Đường ra sân.

[302] Hạp là cái hộp. Điền là đồ trang sức trên đầu.

[303] Đêm mùng 7 tháng 7, Chức Nữ gặp Ngưu Lang. Người Trung Hoa đêm đó bày hoa quả cúng Chức Nữ để Chức Nữ ban cho được khéo tay.

[304] Ca dao ta cũng có bài tương tự:

Trèo lên cây bưởi hái hoa,

Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân,

Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc,

Em đã có chồng anh tiếc lắm thay!

Ba đồng một mớ trầu cay,

Sao anh chẳng hỏi những ngày còn không?

Bây giờ em đã có chồng

Như chim vào lồng, như cá cắn câu

Cá cắn câu biết đâu mà gỡ,

Chim vào lồng biết thuở nào ra?

[305] Tên một toà đền đời Hán.

[306] Kim Lăng là kinh đô nước Ngô thời Lục Triều. Vương Tuấn là tướng nước Nguỵ, xuống Ích Châu phá Kim Lăng.

[Vương Tuấn là tưởng của Tấn chứ không phải của Nguỵ, ông tuân lệnh của Tấn Vũ Đế đánh phá Ngô vào năm 280; còn Nguỵ, cũng gọi là Tào Nguỵ, đã bị Tấn cướp ngôi từ năm 265.

Kim Lăng vốn là một ấp của nước Sở thời Chiến Quốc, sau nhà Tần đổi tên thành Mạt Lăng. Nhà Ngô (cũng gọi là Đông Ngô), thời Tam Quốc đổi thành Kiến Nghiệp. Tấn diệt Ngô, đổi thành Kiến Khang. Nhà Đường lấy lại tên cũ là Kim Lăng. Về sau nhà Minh dựng đô ở đấy, từ đó gọi là Nam Kinh. Ngày nay Nam Kinh là thủ phủ của tỉnh Giang Tô.

Cũng xin nói thêm là nguyên văn bài thơ trên trang vừa nêu có vài chữ khác với bản in trong sách. (Goldfish)].

[307] Thành ở Kim Lăng.

[308] Coi chú thích ở dưới.

[309] Vương, Tạ là hai họ rất uy quyền đời Tấn. Hồi họ còn thịnh, người trong nhà đều mặt áo đen, nên con đường họ gọi là Ô y (áo đen). Nay Ô y hạng còn trong thành Nam Kinh. Bài này ngụ ý mỉa mai những kẻ quyền thế, trước hay ức hiếp kẻ dưới, thì nay đến lúc suy, con chim én quen ở nhà họ cũng bỏ mà đi ở nhà dân. [Đời “Tấn”, nói rõ hơn là đời Đông Tấn, sách in lầm thành đời “Tần”. (Goldfish)].

[310] Hồ: có bản chép là triều 潮. Ở đây, nguyên văn và phiên âm đều chép là: 湖 hồ, nhưng lời dịch lại là: trào (?). (Goldfish).

[311] Tên thành nhà Ngô đời Tam Quốc xây để đóng đô ở đó, nay ở trong thành Nam Kinh. Chỗ đó có sông Hoài chảy qua.

[312] Nữ tường là bức tường mỏng xây trên bờ thành.

[313] Nghĩa là: Chỉ buồn, nếu hoa biết nói thì sẽ nói: “Chẳng nở vì ông già”.

[314] Xuyên: Sách in là thuỷ, tôi sửa lại vì nguyên văn chữ Hán được in là 川 (xuyên) và các bản chữ Hán trên mạng cũng chép là 川 (xuyên). (Goldfish).

[315] Trợ: phần chữ Hán in là 筋. Thiều Chửu đọc chữ đó là “cân”, chữ 筯 là “trợ”. (Goldfish).

[316] Nghĩa là vui vẻ với tướng sĩ.

[317] Tên của ải.

[318] Tên núi.

[319] Tên bể.

[320] Một thứ kim khí, gõ vào để canh phong.

[321] Huân là công lao.

[322] Là Lý Mục, một danh tướng nước Triệu thời Chiến Quốc, đại phá hơn mười vạn quân Hung Nô, do đó Thiền Vu trên mười năm không dám quấy nhiễu nước Triệu nữa. [Thiền Vu nghĩa là vua của người Hung Nô. (Goldfish)].

[323] Cao: Thiều Chửu đọc chữ 蒿 là hao. (Goldfish).

[324] Chính nghĩa là dắt ngựa cho nó uống nước.

[325] Tên đất ở Cam Túc.

[326] Nghĩa là vùi hết chuyện xưa nay.

[327] Có bản Đường Thi chép rằng bài này của vô danh.

[328] Bài này Tản Đà đã dịch ra thể lục bát, rất hay:

Trẻ trung nàng biết đâu sầu,

Ngày xuân trang điểm, lên lầu ngắm gương.

Nhác trông vẻ liễu bên đường,

“Phong hầu” nghĩ dại, xui chàng kiếm chi!

[329] Phù dung ở đây là tên một loài hoa sen màu hồng. (Goldfish).

[330] Nhà Đường đóng đô ở Trường An, còn Lạc Dương thì từng là kinh đô của các nhà Đông Hán, Tây Tấn, Bắc Nguỵ. - Hai câu thơ trên, Trần Trọng Kim dịch như sau: Lạc Dương bầu bạn hỏi cùng, Băng tâm một mảnh ở trong ngọc hồ. (Goldfish).

[331] Nhan đề bài này có bản chép là: Tẩu Mã Xuyên hành phụng tống Phong đại phu xuất sư tây chinh 走馬川行奉送封大夫出師西征 (Bài hành “Ngựa chạy trên sông” tiễn Phong đại phu xuất quân chinh tây). Phong đại phu tức Phong Thường Thanh đời Đường Huyền Tông. (Goldfish).

[332] Kim sơn (tức A Nhĩ Thái sơn 阿尔泰山, tiếng Anh là: Altai Mountains): rặng núi ở miền Tân Cương. (Goldfish).

[333] Chữ: nguyên văn chữ Hán in trong sách rất giống với chữ 停 (đình), tôi tạm sửa lại thành 佇 (Thiều Chửu đọc là trữ) theo các bản trên mạng. (Goldfish).

[334] Một thứ binh khí.

[335] Ngũ hoa và liên tiền đều là tên ngựa.

[336] Báo tin thắng trận.

[337] Có lẽ cụ Nguyễn Hiến Lê muốn nói đến cảnh chiến trường ở Saint Petersburg trong bộ Chiến tranh và Hoà bình của Léon Tolstoi, và có lẽ địa danh này đã bị ban biên tập của Nxb Trẻ sửa lại thành Stalingrad. (Goldfish).

[338] Hai chữ long chung chỉ tên một loại trúc. Ý nói người già, tay áo như cành, lá trúc, xuề xoà, lật bật.

[339] Coi ở sau.

[340] Do hai câu thơ:

Thử dạ khúc trung văn chiết liễu,

Hà nhân bất khởi cố nhân tình?

Đêm nay trong khúc nghe lời “bẻ liễu”

Lòng ai mà chẳng gây lên tình nhớ người cũ.

Hồi xưa đi tiễn ai tới một trạm (trường đình) nào, người ta thường bẻ cành liễu (chiết liễu) tặng bạn làm roi ngựa.

[Hai thơ câu đó, trích trong bài Xuân dạ Lạc Thành văn địch (Đêm ở Lạc Thành nghe tiếng sáo) của Lý Bạch. - Thử dạ (此夜): sách in lầm thành “Thu dạ”. Cố nhân: có bản chép là cố viên (故園). (Goldfish).

[341] Ý nói: nhớ thì nhớ, không bao giờ về được, cũng như gió xuân không bao giờ tới Ngọc môn quan được (trên bãi sa mạc).

[Trong Phần I: Văn học trước đời Tần, cụ Nguyễn Hiến Lê có dẫn một bài của Vương Chi Hoán “tả phong cảnh Hoàng Hà lưu vực như sau:

白日依山盡

黃河入海流

欲窮千里目

更上一層樓

Bạch nhật y sơn tận,

Hoàng hà nhập hải lưu.

Dục cùng thiên lý mục,

Cánh thượng nhất tằng lâu.

Bạch nhật nương non lặng,

Hoàng Hà nhập biển sâu,

Muốn nhìn khắp nghìn dặm,

Lại bước một tầng lầu”

Bài thơ đó có nhan đề là: Đăng Quán Tước lâu 登鸛雀樓  (Lên lầu Quán Tước). Lầu Quán Tước ở huyện Vĩnh Tế tỉnh Sơn Tây, lầu có 3 tầng, cạnh sông Hoàng Hà, đối diện với núi Trung Điều. Tương truyền có loài chim quán tước thường đến lầu này. (Goldfish)].

[342] Rượu bồ đào là rượu nho, chỉ Tây Vực mới có.

[343] Tiếng đàn tì bà.

[344] Thái Hành 太行 còn đọc là Thái Hàng. (Goldfish).

[345] Cả hai đều ở vào đời Lục Triều. Đào Tiềm có tinh thần khoáng đạt, thích đời sống nơi thôn dã, yêu hoa cúc, lời thơ bình dị, tự nhiên. Tạ Linh Vận, tính hào phóng, rất yêu thiên nhiên, ưa ngao du sơn thuỷ. (Goldfish).

[346] Cũng gọi là Trùng cửu, tức ngày mùng 9 tháng 9.

[347] Khứ: Thiều Chửu đọc chữ 棄 là khí. (Goldfish).

[348] Soang: Thiều Chửu đọc chữ 窻 là song. (Goldfish).

[349] Không dâng thư lên vua cầu công danh nữa.

[350] Tự 寺: có chép là mộc 木 (chữ mộc hợp với lời dịch của Tản Đà hơn). (Goldfish).

[351] Chùa này ở tỉnh Hồ Nam. (Goldfish).

[352] Chữ Sài ở đây đọc là trại.

[353] Thuyền quay ngang.

[354] Toa: Thiều Chửu đọc chữ 簑 là “thoa”. Không biết có phải cụ Nguyễn Hiến Lê đọc là “toa” hay sách in sai vì chữ “điểu” trong câu 1 bị in sai thành “diểu”, chữ “hàn” trong câu 4 bị in sai thành “hà”. (Goldfish).

[355] Hai chữ  餘鸚 (dư anh), trong sách in lầm thành: 鸚餘 (anh dư). (Goldfish).

[356] Cây ngô đồng.

[357] Tạm dịch thơ:

Văn chương Lý Đỗ đến nay còn,

Muôn dặm hào quang chiếu nước non.

Cớ sao tiểu bối đành hanh thế,

Mỉa mai, càn rỡ cứ véo von.

Bồ hong mà dám lay cây lớn,

Há chẳng nực cười, đám trẻ con? (Goldfish).

[358] Chữ dư thêm nghĩa cho tiếng trác hay tiếng lạp? Tiếng lão thêm nghĩa cho tiếng thê hay tiếng chi? Không ai biết.

[359] Thề không khi nào lòng nổi sóng dục cả.

[360] Sách in là 鬼才, tôi sửa lại thành 才鬼. (Goldfish).

[361] Câu kia là: Thu phong xuy Vị Thuỷ 秋風吹渭水 (Gió thu thổi sông Vị). (Goldfish).

[362] Hai câu.

[363] Núi cũ.

[364] Câu này, Nguyễn Du đã dịch trong cuốn Kiều:

Hoa đào năm ngoài còn cười gió đông.

Để tả cảnh vắng vẻ của nhà Thuý Kiều khi Kim Trọng trở lại.

[365] Lửa thuyền đánh ca.

[366] Thành Cô Tô ở tỉnh Giang Tô, gần đó có cái cầu kêu là Phong Kiều và chùa Hàn Sơn (Núi lạnh).

[367] Theo http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_Ki%E1%BB%81u_d%E1%BA%A1_b%E1%BA%A1c thì bản dịch này là của Tản Đà. (Goldfish).

[368] Còn đọc là Thôi Hiệu. (Goldfish).

[369] Bài Hoàng Hạc lâu là một trong các bài thơ mà cụ Nguyễn Hiến Lê bảo tác giả đã “phá luật để theo hứng”, “thoát sự câu thúc của niêm luật”. Bản dịch của cụ Phương Sơn (được ghi là Vô danh) ở dưới cũng gieo vần trắc ở câu thứ nhất. Một số trang chữ Hán trên mạng cũng bảo bài thơ đó là “bất hiệp luật” 不協律 (http://www.eywedu.com/translation/lang12/lang12169.asp), hoặc “bất hợp luật” 不合律 (http://hk.epochtimes.com/8/1/9/66588.htm). Tác giả bài viết trên trang http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%E1%BA%A1c_L%C3%A2u_%28th%C6%A1_Th%C3%B4i_Hi%E1%BB%87u%29 căn cứ vào Từ điển Thiều Chửu - chữ 去 cũng đọc là “khu” (thanh bằng) –  nêu ra nghi vấn, rằng: “Chữ 去, thời của Thôi Hiệu, hay vùng miền của ông có khi đọc ra la ‘Khư’, hoặc ‘Khu’…” (?). (Goldfish).

[370] Sở yêu (lưng gái Sở) do điển vua Linh Vương nước Sở thích con gái lưng eo, nên nhiều cung tần nhịn đói cho bụng nhỏ, được vua yêu.

Chưởng trung khinh: cuốn Đường Thi tam bách thủ độc bản (Thượng hải Thế Giới thư cục) chú rằng: trong Phi Yến ngoại truyện chép nàng Phi Yến nhẹ đến nỗi có thể múa trên bàn tay lực sĩ được.

Trong cuốn Đường Thi, Trần Trọng Kim lại dịch là: “trong tay không tiền”. Không hiểu họ Trần hiểu theo cách nào.

[371] Sông Tần Hoài chảy quanh thành Nam Kinh. [Nam Kinh: đời Đường gọi là Kim Lăng. Thời Lục Triều lần lượt có tên là Kim Lăng, Kiến Nghiệp, Kiến Khang. Nhà Trần đóng đô ở đó; Trần Hậu Chủ là vị vua cuối cùng của nhà Trần. (Goldfish)].

[372] Hai chữ thương nữ đây, Trần Trọng Kim dịch là “gái ca”, Ngô Tất Tố dịch là “chị em”. Trong Đường Thi tam bách thủ độc bản chú là “thương gia chi nữ”.

[373] Trần Hậu Chủ vì mê ca nhạc, thơ phú mà mất nước, giặc tới ngoài thành mà vẫn còn đờn ca với cung nữ. “Hậu đình hoa” là một khúc hát của bọn cung nữ ấy.

[374] Tên một trái núi trên sông Dương Tử, thuộc tỉnh Hồ Bắc. Chu Du, đại tướng nước Ngô đời Tam Quốc, đại phá Tào Tháo ở đây.

[375] Chu Lang tức Chu Du.

[376] Khổng Minh muốn Chu Du đánh Tào, nói Tào cho cất đài Đồng tước và tuyên bố rằng hễ đánh lấy Ngô rồi, sẽ bắt 2 chị em Đại Kiều, Tiểu Kiều. (tức vợ Tôn Sách và Chu Du) nhốt vào đó mua vua. Chu Du mắc mưu Khổng Minh, tức giận lắm đem toàn lực ra đánh Tào Tháo.

[377] Tức Đại Kiều và Tiểu Kiều.

[378] Tên một cao nguyên (một vùng đất cao mà phẳng) ở Thiểm Tây, có nhiều di tích cũ.

[379] Ti 絲 (là tơ) và tư 思 (là thương nhớ) là hai chữ hài âm 諧音.  Ý nói lòng thương nhớ như con tằm nhả tơ, đến chết mới thôi. (Goldfish).

[380] Con tằm mùa xuân.

[381] Giọt đèn cầy (cây nến) ví với giọt lệ.

[382] Bồng Lai, cảnh tiên.

[383] Tuy Bạch Cư Dị được sắp vào nhóm các nhà thơ thời Thịnh Đường, nhưng ông sinh năm 772 và mất năm 846, mà thời Vãn Đường thì bắt đầu từ năm 823, cho nên ông cũng là nhà thơ của thời Vãn Đường. Trong Phần IV: Văn học các đời Ngũ Đại và Tống, cụ Nguyễn Hiến Lê viết như sau:

“Thơ thời Bắc Tống chia làm 2 thời kỳ: - Sơ Tống thơ hoàn toàn bắt chước Vãn Đường; đại loại có 2 phái:

- phái Tây côn, theo xu hướng của Lý Thượng Ẩn.

- phái Bạch thể, theo Bạch Cư Dị”. (Goldfish).

[384] Xin đừng lầm thể từ này 詞 với thể từ 辭 của nước Sở đời Chiến Quốc và Tần, Hán. Sở từ là những bài dài, câu đối nhau, có vần hoặc không, còn từ là một thể thơ mới xuất hiện thời thịnh Đường, thường ngắn, cốt để ca và diễn tình cảm.

[385] Trong Phần II: Từ đời Tần đến đời Tuỳ, cụ Nguyễn Hiến Lê định nghĩa 2 chữ nhạc phủ như sau:

“Nhạc phủ vốn là tiếng để chỉ một quan thự (tức công sở bây giờ) mà đời Đường gọi là giáo phường. Các quan trong nhạc phủ có nhiệm vụ thu thập và soạn các bài ca. Bài nào được lựa thì gọi là nhạc phủ khúc, sau gọi vắn tắt là nhạc phủ. Thành thử danh từ nhạc phủ chỉ nhiều thể văn có vần, phổ vào nhạc được.

Xét về hình thức thì đại thể có 2 loại:

* loại chịu ảnh hưởng của Sở Từ (phương Nam) câu thường có 7 chữ, dùng chữ hề để đưa đẩy. Loại này là gốc lối thơ thất ngôn.

* loại chịu ảnh hưởng của Kinh Thi (phương Bắc) thường mỗi câu 5 chữ (Có tác giả, như ông Dung Triệu Tổ trong cuốn Trung Quốc văn học sử đại cương sắp loại này riêng vào loại thơ ca 5 chữ. Như vậy cũng có lý, vì nó vừa là những bài thơ, vừa những bài ca). Loại này gốc lối thơ ngũ ngôn.

Về nội dung, nhạc phủ phô diễn ý thức của đủ loại giai cấp, nhất là những giai cấp nông dân vì những bài dân ca được lựa nhiều nhất. Bài nào cũng tự nhiên, tình nồng nàn, phần nhiều đượm vẻ buồn, có giọng than thở cho đời người ngắn ngủi, nhân tình éo le, cảnh ngộ trắc trở, lòng người bạc đen…” (Goldfish).

[386] Từ đó người ta gọi Vương Chi Hoán là “thi thiên tử”.

[387] Người viết từ.

[388] Bài này còn gọi là Mộng Giang Nam 夢江南, hoặc Vọng Giang Nam 望江南. (Goldfish).

[389] Bai: Thiều Chửu đọc chữ 罷 là: bãi, bì. (Goldfish).

[390] Bạch tần châu là bãi mọc cỏ bạch tần.

[391] Như bài Tiết phụ ngâm của Trương Tịch. (Goldfish).