ĐỖ PHỦ

杜甫

Tác giả: Nguyễn Hiến Lê

Nguồn: Đại cương văn học sử Trung Quốc

Tạo eBook: Goldfish

Ngày hoàn thành: 19/05/2012

http://www.e-thuvien.com

MỤC LỤC

Vài lời thưa trước

A. Tiểu sử

B. Tính tình và tư tưởng

C. Thiên tài của Đỗ Phủ

D. So sánh Lý Bạch và Đỗ Phủ

Phụ lục

* Bài “Thu hứng” thứ nhất của Đỗ Phủ

* Cảm xúc mùa thu

Vài lời thưa trước

Tuy trong bộ Đại cương văn học sử Trung Quốc, (Nxb Trẻ, 1997) cụ Nguyễn Hiến Lê sắp Đỗ Phủ vào chương V: Phái xã hội của phần III: Văn học đời Đường, nhưng trước đó cụ bảo:

“Thời Thịnh Đường quả là hoàng kim thời đại của thơ. Lượng đã đáng kinh mà phẩm càng đáng quí.

Về lượng thì theo “Toàn Đường Thi” có tới 2200 thi sĩ và 5 vạn bài thơ, trong số đó thơ Thịnh Đường chiếm đến 3 phần 4. Riêng Đỗ Phủ đã có tới trên 1000 bài!

(…)

Khuynh hướng nào cũng có, không một vật nào, một việc gì không được dùng làm đề tài ngâm vịnh, nhưng lấy đại cương mà xét thì ta có thể phân biệt 4 phái:

- phái xã hội

- phái biên tái

- phái tự nhiên

- phái quái đản.

Sự phân loại như vậy rất miễn cưỡng: có thi sĩ đứng chung 2, 3 phái, như Đỗ Phủ tuy là nghệ sĩ thiên về phái xã hội, song cũng có bài tả thú an nhàn, hoặc cảnh biên tái, lại có khi dùng tiếng cầu kỳ như bọn quái đản. Bạch Cư Dị cũng vừa ở trong phái xã hội, vừa ở trong phái tự nhiên. Phần nhiều những kẻ đa tài thường như vậy, không chịu giam cái hứng của mình trong một khu vực nào hết. (Trang 303-306)

Còn Wikipedia thì cho rằng:

“Trước tác của Đỗ Phủ đặc biệt nổi tiếng nhất vì tầm vóc của nó. Các nhà phê bình Trung Quốc thường dùng từ Tập đại thành 集大成, theo lời ca ngợi của Mạnh Tử dành cho Khổng Tử. Yuan Zhen[1] là người đầu tiên lưu ý tới mức độ to lớn của các tác phẩm của Đỗ Phủ, năm 813 ông đã viết, (Đỗ Phủ) “đã thống nhất trong tác phẩm của mình những nét tiêu biểu mà người trước mới chỉ đề cập riêng lẻ”. Ông là nhà thơ tài nghệ trong mọi phong cách thơ Trung Quốc. Ở bất cứ hình thức nào ông đều mang lại những tiến bộ vượt bậc hay đóng góp những ví dụ mẫu mực. Hơn nữa, thơ ông có phạm vi sử dụng từ vựng rộng lớn, từ cách nói trực tiếp và thông tục cho đến cách nói bóng và ngôn ngữ văn chương. Nội dung chính trong thơ đã thay đổi khi ông phát triển phong cách của mình để thích hợp với hoàn cảnh xung quanh. Những bài thơ đầu tiên theo phong cách trang nhã nhưng về sau này khi trải qua những cơ cực của chiến tranh thơ ông đã trở lại với phong cách đích thực của mình. Những bài thơ sáng tác trong giai đoạn ở Tần Châu đơn giản đến tàn nhẫn, phản ánh quang cảnh hoang tàn. Những bài thơ giai đoạn ở Thành Đô nhẹ nhàng và đẹp đẽ, trong khi ở cuối giai đoạn Quỳ Châu đậm chi tiết và có tính dự báo”.

Tượng Đỗ Phủ ở Thành Đô[2]

Trong 8 bài Thu hứng được làm ở Quỳ Châu mà Wikipedia cho là “có tính dự báo” đó, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo: “có người khen là tuyệt bút, có kẻ chê là thơ thai (thi mê)” và cụ “trích hai bài dễ hiểu nhất”: bài Thu hứng kỳ 4 và bài Thu hứng kỳ 1. Bài sau, ngoài bản dịch của Ngô Tất Tố, trong phần chú thích cụ còn chép thêm một bản dịch mà cụ bảo “Tương truyền bài này [là của] Nguyễn Công Trứ (?)”. Vì cụ không biết chắc bài đó có phải là của Nguyễn Công Trứ hay không, nên trong phần Phu lục tôi chép thêm hai tài liệu tìm thấy trên mạng để chúng ta cùng tham khảo.

Goldfish

Tháng 5 năm 2012

Đời Thịnh Đường chia làm 2 thời kỳ rất khác nhau, tiền bán thế kỷ thứ 8 là thời thịnh trị, hậu bán là thời loạn ly. Năm 754, An Lộc Sơn nổi loạn, tiếng chiêng tiếng trống ở Ngư Dương làm tan tác khúc Nghê Thường vũ y của Dương Quý Phi và xã hội Trung Quốc trở nên hắc ám: đâu đâu cũng là bãi chiến trường, những cảnh cướp bốc, ly tán, đói rét, giết chóc diễn ra hàng ngày; diều hâu rỉa ruột người, chính người cũng mổ thịt người, xương chiến sĩ chất đầy đồng không ai chôn, mẹ bỏ con trong bụi rậm không ai dám lượm.

Trước tình cảnh ấy, một số thi nhân có tâm huyết không khỏi thống hận, bỏ cái giọng ca tụng thời thái bình làm vui tai các nhà cầm quyền mà dùng cây bút để tả nổi tân khổ của mình và của đồng bào; họ ly khai với chủ nghĩa lãng mạn mà lựa con đường tả chân, lấy trạng thái xã hội hiện tại làm đề tài cho văn học.

Họ thuộc phái xã hội mà những người nổi danh nhất là Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị, Lưu Vũ Tích, Trương Tịch.

A. TIỂU SỬ

Đọc tiểu sử các danh nhân trên thế giới tôi mới được thấy 2 người vì thương thực mà mất: một người tự ý bỏ ngôi chí tôn để sống với đám dân nghèo, một người muốn tìm minh chúa để phụng sự mà bất đắc chí, phải lang thang trong cảnh loạn ly; cả hai đều ấp ủ cái mộng giải thoát xã hội, người thứ nhất bằng triết lý, người thứ nhì bằng văn thơ, người thứ nhất là Thích Ca, người thứ nhì là Đỗ Phủ.

Trong gần sáu chục năm trời, Đỗ Phủ chìm đắm trong bể khổ, lăn lóc trong cát bụi, có lúc áo rách như tàu chuối, có khi đói đến lả người. Một thiên tài của Trung Quốc, danh ngang với Lý Bạch mà cơ cực đến bực ấy!

Ông kém Lý Bạch 11 tuổi, chết sau Lý 8 năm (712-770) tự là Tử Mỹ 子美, hiệu là Thiếu Lăng 少陵, gốc ở Tương Dương, sinh trong một nhà văn học và nghèo, hồi trẻ lang thang ở Ngô, Việt, Tề, Lỗ, 30 năm trời không rời lưng lừa, mãi tới lúc 39 tuổi mới lãnh một chức quan nhỏ.

Khi An Lộc Sơn làm loạn, ông bị giặc bắt, thoát được, lại lang thang trong cảnh cơ hàn, có lần gần chết đói. Đọc văn thơ ông, ta thường gặp những câu tả nỗi nhớ nhà, thương thân, những cảnh đau lòng vì loạn lạc.

Trong bài Xuân Vọng 春望 có câu:

烽火連三月
家書抵萬金

(Phong hoả liên tam nguyệt

Gia thư để vạn câm[3])

Khói lửa luôn ba tháng,

Thư nhà đáng bạc muôn.

Chỗ khác, ông nhớ em, than thở:

月夜憶舍弟

……………

有弟皆分散
無家問死生
寄書長不達
況乃未休兵

Nguyệt dạ ức xá đệ

…………………….

Hữu đệ giai phân tán,

Vô gia vấn tử sinh.

Ký thư trường bất đạt,

Huống nãi vị hưu binh.

Đêm trăng nhớ em họ

………………….

Các em đều ly tán,

Không nhà, sao hỏi tin?

Gởi thư lâu chẳng đến,

Bao giờ mới hưu binh?

Có lần ông được về thăm nhà, vợ con tưởng ông đã chết, thấy ông, oà lên khóc:

羌村

崢嶸赤雲西
日腳下平地
柴門鳥雀噪
歸客千里至
妻孥怪我在
驚定還拭淚
世亂遭飄蕩
生還偶然遂
鄰人滿墻頭
感歎亦歔欷
夜闌更秉燈
相對如夢寐

Khương Thôn

Tranh vanh xích vân tây,

Nhật cước hạ bình địa.

Sài môn điểu tước táo,

Qui khách thiên lý chí.

Thê noa quái ngõa tại,

Kinh định hoàn thức lệ.

Thế loạn tao phiêu đãng,

Sinh hoàn ngẫu nhiên toại,

Lân nhân mãn tường đầu,

Cảm thán diệc hư hi[4].

Dạ lan cánh bỉnh đăng[5],

Tương đối như mộng mị.

Làng Khương

Mé tây mây đỏ bầng bầng,

Vầng hồng ngả tới đất bằng buông chân[6].

Cửa sài[7] chim chóc kêu rân,

Dặm nghìn khách đã trở chân lại nhà.

Vợ con đâu tưởng còn ta,

Hết cơn kinh ngạc, khóc oà lệ rơi.

Loạn ly phải lúc chia phôi,

Sống về may được thoả nơi tấc lòng.

Đầu tường hàng xóm đứng trông,

Thở than dường cũng não nùng xót thương.

Đêm khuya đốt ngọn đèn suông,

Nhìn nhau mà tưởng như đương mơ màng

(Trần Trọng Kim dịch)

Não lòng nhất là một lần khác, về được tới nhà thì vừa gặp lúc vợ đang khóc con[8]:

入門聞號咷

幼子饑已卒

Nhập môn văn hào đào

Ấu tử ky dĩ tốt.

Vào cửa nghe tiếng gào,

Con nhỏ đói đã chết.

Khi loạn An Lộc Sơn đã dẹp xong, nghe tin nhà vua khắc phục được thành Lạc Dương, ông vui đến như cuồng:

聞官軍收河南河北

劍外忽傳收薊北

初聞涕淚滿衣裳

卻看妻子愁何在

漫卷詩書喜欲狂

白首放歌須縱酒

青春作伴好還鄉

即從巴峽穿巫峽

便下襄陽向洛陽

Văn quan quân thu Hà Nam Hà Bắc

Kiếm ngoại hốt truyền thâu Kế Bắc,

Sơ[9] văn thế lệ mãn y thường.

Khước khan thê tử sầu hà tại,

Mạn quyển thi thư hỉ dục cuồng!

Bạch nhật phóng ca tu túng tửu,

Thanh xuân tác bạn hảo hoàn hương.

Tức tòng Ba Giáp xuyên Vu Giáp,

Tiện hạ Tương Dương hướng Lạc Dương!

Nghe quan quân thu phục Hà Nam Hà Bắc

Kiếm ngoại đồn tin thâu Kế Bắc[10],

Mới nghe rỏ lệ thấm y thường[11].

Ngoảnh coi gia quyến sầu đâu có,

Vừa xếp thi thư hứng muốn cuồng.

Ngày tháng cao ca nên nhậu rượu,

Xuân xuanh kiếm bạn tiện hồi hương,

Đi theo Ba Giáp qua Vu Giáp,

Rồi xuống Tương Dương hướng Lạc Dương[12].

(Vô danh dịch)[13]

復愁

萬國尚戎馬

故園今若何

昔歸相識少

早以戰場多

Phục sầu

Vạn quốc thượng nhung mã,

Cố viên kim nhược hà?

Tích quy tương thức thiểu

Tảo dĩ chiến trường đa.

Lại buồn

Binh nhung muôn nước nôn nao,

Quê hương đã biết ra sao đó rồi.

Xưa về quen biết mấy ai,

Hay đâu sớm đã hóa nơi chiến trường.

(Trần Trọng Kim dịch)

Sau lúc đó, ông lại được làm một chức quan nhỏ, nhưng có lẽ vì ông ngay thẳng, không chịu a dua, nhiều khi còn tỏ nỗi bất bình về cảnh huống xã hội, nên ông bị bãi chức. Ông lại phải long đong, tự ví người với người đẹp gặp lúc sa cơ:

佳人

絕代有佳人

幽居在空谷
自云良家子

零落依草木

Giai nhân

Tuyệt đại hữu giai nhân,

U cư tại không cốc,

Tự vân lương gia tử,

Linh lạc y thảo mộc.

……………………

Người đẹp

Có người đẹp tuyệt thế,

Hiu quạnh ở hang sâu,

Tự xưng nhà tử tế,

Cùng cây cỏ dãi dầu.

Anh em chết trong cơn loạn, chồng lại bạc tình, nàng phải sai thị tì đem bán hạt châu để độ nhật và chiều chiều nàng dựa cây trúc, than thở:

天寒翠袖薄

日暮倚修竹

(Thiên hàn thúy tụ bạc

Nhật mộ ỷ tu trúc)

Lạnh lùng tay áo mỏng,

Chiều tà dựa trúc cao.

Gần về già, Đỗ Phủ theo Nghiêm Vũ sang đất Thục, làm chức viên ngoại lang ở bộ Công. Tóc đã bạc, sức đã suy mà phải tha hương, ông đau lòng lắm, nên được tin em họ sắp đến thăm, ông mừng vô hạn:

得舍弟書

爾到江陵府

何時到峽州

亂離生有別

聚集病應瘳

颯颯開啼眼

朝朝上水樓

老身須付托

白骨更何懮

Đắc xá đệ thư

Nhĩ đáo Giang Lăng phủ,

Hà thời đáo Giáp Châu ?

Loạn ly[14] sinh hữu biệt,

Tụ tập bệnh ưng sưu.

Táp táp khai đề nhãn,

Triêu triêu thượng[15] thuỷ lâu.

Lão thân tu ký thác,

Bạch cốt cánh vô ưu

Đọc thư của em[16]

Em đã về Giang Phủ,

Khi nào tới Thiểm Châu?[17]

Loạn ly phải chia bóng,

Sum họp may khỏi đau.

Chớp chớp giương mi mắt,

Ngày ngày tựa cửa lầu.

Thân già đành phó thác,

Xương trắng khỏi lo âu.

(Ngô Tất Tố dịch)

Ít năm sau ông mất. Sử chép đương lúc đói, ăn nhiều thịt bò quá, ông bị chứng thương thực mà qua đời.

B. TÍNH TÌNH VÀ TƯ TƯỞNG

Trong 50 năm lưu lạc, ở giữa một thời mà “việc đời tơi bời như mưa” (Thế sự vũ mang mang: 世事雨茫茫) ông trông thấy biết bao cảnh đau lòng.

Nào là cảnh biệt ly của vợ chồng mới cưới:

新婚別

菟絲附蓬麻

引蔓故不長

嫁女與征夫

不如棄路傍

結發為君妻

席不暖君床

暮婚晨告別

無乃太匆忙

君行雖不遠

守邊在河陽

妾身未分明

何以拜姑嫜

父母養我時

日夜令我藏

生女有所歸

雞狗亦得將

君今往死地

沉痛迫中腸

誓欲隨君去

形勢反蒼黃

勿為新婚念

努力事戎行

婦人在軍中

兵氣恐不揚

自嗟貧家女

久致羅襦裳

羅襦不復施

對君洗紅妝

仰視百鳥飛

大小必雙翔

人事多錯迕

與君永相望

Tân hôn biệt

Thỏ ti phụ bồng ma,

Dẫn mạn cố bất trường.

Giá nữ dữ chinh phu,

Bất như khí[18] lộ bàng.

Kết phát vi quân thê,

Tịch bất noãn quân sàng.

Mộ hôn, thần cáo biệt,

Vô nãi thái thông mang!

Quân hành tuy bất viễn,

Thú biên tại[19] Hà Dương.

Thiếp thân vị phân minh,

Hà dĩ bái cô chương?

Phụ mẫu dưỡng ngã thì,

Nhật dạ linh ngã tàng.

Sinh nữ hữu sở quy,

Kê cẩu diệc đắc tương.

Quân kim vãng tử địa,

Trầm thống bách trung trường.

Thệ dục tuỳ quân khứ,

Hình thế phản sương[20] hoàng.

Vật vị tân hôn niệm,

Nỗ lực sự nhung hàng!

Phụ nhân tại quân trung,

Binh khí khủng bất dương,

Tự ta bần gia nữ,

Cửu trí la nhu thường,

La nhu bất phục thi,

Đối quân tẩy hồng trang

Ngưỡng thị bách điểu phi,

Đại, tiểu tất song tường.

Nhân sự đa thác ngộ[21],

Dữ quân vĩnh tương vương.

Cuộc biệt ly của vợ chồng mới cưới

Tơ hồng leo phải cây đay,

Quanh co quấn quít cho dây khó dài.

Gả con cho mấy cậu cai,

Chẳng thà bỏ quách ở nơi vệ đường.

Rẽ ngôi, em bén duyên chàng,

Chiếu em chưa ấm cái giường nhà trai.

Cưới chiều hôm, vắng sớm mai,

Duyên đâu lật đật cho ngươi xót xa!

Chàng đi dù chẳng bao xa,

Hà Dương đất ấy, cũng là đáng lo.

Thân em mới mẻ, thẹn thò,

Chào cha gởi mẹ sao cho nên điều?

Nhớ xưa bác mẹ nuông chiều,

Ngày đêm những bắt nâng niu giữ giàng.

Đến khi về với nhà chàng,

Con gà con chó cũng mang theo cùng.

Chàng nay tới chốn hãi hùng,

Nghĩ thôi, em đã quặn lòng đau thương.

Cũng toan quyết chí theo chàng,

Chút e tình thế vội vàng chưa yên.

Thôi chàng gác mối tình duyên!

Việc binh đã gánh thì nên chuyên cần!

Đàn bà ở đám ba quân,

Sợ rằng gươm giáo kém phần xông pha,

Xót em thanh bạch con nhà,

Cố may được tấm quần là từ lâu.

Quần là còn mặc đi đâu?

Đối chàng, xin rửa hết màu phấn son.

Ngửa trông chim chóc bao con,

Con to, con nhỏ cũng còn bay đôi.

Dở dang ngắm cái kiếp người,

Cùng chàng, thôi sẽ suốt đời nhớ mong!

(Ngô Tất Tố dịch)[22]

Nào cảnh bà già, con đã tử trận mà còn phải đầu quân thay chồng:

石壕吏

暮投石壕村

有吏夜捉人

老翁逾牆走

老婦出門迎

吏呼一何怒

婦啼一何苦

聽婦前致詞

三男鄴城戍

一男附書至

二男新戰死

存者且偷生

死者長已矣

室中更無人

惟有乳下孫

孫有母未去

出入無完裙

老嫗力雖衰

請從吏夜歸

急應河陽役

猶得備晨炊

夜久語聲絕

如聞泣幽咽

天明登前途

獨與老翁別

Thạch hào lại

Mộ đầu Thạch Hào thôn,

Hữu lại dạ tróc nhân.

Lão ông du tường tẩu,

Lão phụ xuất môn nghinh.

Lại hô nhất hà nộ!

Phụ đề nhất hà khổ!

Thính phụ tiền trí[23] từ:

“Tam nam Nghiệp thành thú.

Nhất nam phụ thư chí[24]:

Nhị nam tân chiến tử,

Tồn giả thả thâu sinh,

Tử giả trường dĩ hĩ

Thất trung cánh vô nhân,

Duy hữu nhũ hạ tôn,

Tôn hữu mẫu vị khứ

Xuất nhập vô hoàn quần,

Lão ẩu lực tuy suy,

Thỉnh tòng lại dạ quy.

Cấp ứng Hà Dương dịch,

Do đắc bị thần suy[25].

Dạ cửu ngữ[26] thanh tuyệt,

Như văn khấp u yết.

Thiên minh đăng tiền đồ,

Độc dữ lão ông biệt.

Lính lệ Thạch hào

Chiều hôm tới xóm Thạch hào,

Đương đêm có lính lao xao bắt người.

Vượt tường ông lão trốn rồi,

Cửa ngoài mụ vợ một hai mời chào.

Lính gầm mới dữ làm sao!

Mụ kêu như tỏ biết bao khổ tình.

Lẳng nghe lời mụ rành rành:

“Ba con đóng ở Nghiệp thành cả ba,

Một con mới nhắn về nhà,

Rằng: hai con đã làm ma chiến trường!

Kẻ còn vất vưởng đau thương,

Nói chi kẻ dưới suối vàng thêm đau!

Trong nhà nào có ai đâu?

Có thằng cháu nhỏ dưới bầu sữa hoi.

Cháu còn mẹ nó chăn nuôi,

Ra vào quần áo tả tơi có gì?

Thân già gân sức dù suy,

Cũng xin theo lính cùng về đêm nay,

Hà Dương tới đó sau này,

Cơm canh hầu bữa sớm ngày, còn trôi”

Đêm khuya tiếng nói im rồi,

Vẫn nghe nức nở tiếng người khóc thương.

Sáng mai khách bước lên đường,

Chỉ cùng ông lão bẻ bàng chia tay.

(Ngô Tất Tố dịch)

Nào là những cảnh bất công trong xã hội: nơi lầu son, rượu thịt thừa thải đến hôi thối, còn ngoài đường thì xương kẻ chết lạnh phơi trắng ra, không ai chôn:

朱門酒肉臭

路有凍死骨

Chu môn tửu nhục xú,

Lộ hữu đống tử cốt[27].

Cảnh rực rỡ của cung điện ở Ly Sơn[28]: vàng ngọc lấp lánh, son phấn thơm tho. Gấm vóc phe phẩy, sáo địch du dương, hiện rõ trong óc ông mỗi khi thấy thây ma phơi sọ trên đường dài, hoặc nghe tiếng vợ khóc chồng bên quán trọ, nên ông oán thù chiến tranh.

Trong bài Binh xa hành 兵車行 ông viết:

……………

信知生男惡

反是生女好

生女猶得嫁比鄰

生男埋沒隨百草

君不見青海頭

古來白骨無人收

新鬼煩冤舊鬼哭

天陰雨濕聲啾啾

…………………...

Tín tri sinh nam ác,

Phản thị sinh nữ hảo.

Sinh nữ do đắc giá tị lân,

Sinh nam mai một tuỳ bách thảo.

Quân bất kiến Thanh Hải đầu?

Cổ lai bạch cốt vô nhân thâu!

Tân quỷ phiền oan, cựu quỷ khốc,

Thiên âm vũ thấp, thanh thu thu.

………………………..

Có phước thì sinh gái,

Có tội mới sinh trai.

Sinh gái còn được gả lối xóm,

Sinh trai nó chết trong cỏ gai.

Anh chẳng thấy đất Thanh Hải ư?

Từ xưa xương trắng có ai thu?

Quỷ mới sầu oán, quỷ cũ khóc.

Trời tối mưa dầm, tiếng hu hu!

Thật là não nùng đến rơi lệ. Trước tình cảnh xã hội như vậy, ông có chí cứu thế, suốt đời bôn tầu đông tây để giúp nhà vua mưu hạnh phúc cho dân, vãn hồi lại cảnh bình trị, trai cày gái dệt, nhà nhà ca hát :

蠶 穀 行

天下郡國向萬城

無有一城無甲兵

安得鑄甲作農器

一寸荒田牛得耕

牛盡耕

蠶亦成

不勞烈士淚滂沱

男穀女絲行復歌

Tàm cốc hành

Thiên hạ quận quốc hướng vạn thành,

Vô hữu nhất thành vô giáp binh.

An đắc chú giáp tác nông khí,

Nhất thốn hoang điền ngưu đắc canh.

Ngưu tận canh,

Tàm diệc thành,

Bất lao liệt sĩ lệ bàng đà,

Nam cốc nữ ti hành phục ca.

Bài hát nuôi tằm trồng lúa

Dưới trời quận quốc biết bao thành,

Chẳng có thành nào chẳng giáp binh.

Sao không đúc giúp làm nông khí,

Một tấc đồng hoang lúa mởn xanh,

Trâu hết sức cày,

Tằm trên nong đầy,

Chẳng phiền liệt sĩ giọt châu sa,

Trai cày gái dệt đi vừa ca.

Và để cho ông vui thú gia đình, bầy cờ với vợ, uốn câu cho con:

江村即事

清江一曲抱村流

長夏江村事事幽

自去自來樑上燕

相親相近水中鷗

老妻畫紙為棋局

稚子敲針作釣鉤

多病所需唯藥物

微軀此外何求

Giang thôn tức sự

Thanh giang nhất khúc bão thôn lưu,

Trường hạ giang thôn sự sự u.

Tự khứ tự lai lương thượng yến,

Tương thân tương cận thủy trung âu.

Lão thê họa chỉ vi kỳ cục,

Trĩ tử khao trâm[29] tác điếu câu.

Đa bệnh sở nhu duy dược vật,

Vi khu thử ngoại hựu hà cầu.

Tức sự[30] làng bên sông

Sông trong uốn khúc lượn bên thôn,

Công việc mùa hè chẳng dập dồn,

Con yến trên lương đi lại mãi,

Đàn âu dưới nước cặp kè luôn.

Bàn cờ vẽ giấy vui bà nó,

Mẩu sắt gò câu thích trẻ con.

Nhiều bệnh chỉ cần mua món thuốc,

Ngoài ra ai lại có cầu hơn?

(Vô danh dịch)

Than ôi! Hạnh phúc giản dị như vậy mà không được, ông không được mà đồng bào ông cũng không được, nên ông khóc cho ông và cho đồng bào:

登岳陽樓

……………

親朋無一字

老病有孤舟

戎馬關山北

憑軒涕泗流

Đăng Nhạc Dương lâu

…………………….

Thân bằng vô nhất tự,

Lão bệnh hữu cô chu

Nhung mã quan san bắc

Bằng hiên thế tứ lưu

Lên lầu Nhạc Dương

………………………..

Một chữ thân bằng vắng,

Con thuyền lão bệnh còn.

Quan san đầy giặc giã,

Nước mắt dựa hiện tuôn.

Lời thở than hiện trong thơ ông như một điệp khúc não nuột. Nó không làm cho ta chán chường mà khiến lòng ta tê tái vì nó thành thực: ông không “vô bệnh thân ngâm”[31] như hạng lãng mạn.

Đây là tiếng thở dài trong đêm lữ thứ:

旅夜書懷

細草微風岸

危檣獨夜舟

星垂平野闊

月湧大江流

名豈文章著

官應老病休

飄飄何所似

天地一沙鷗

Lữ dạ thư hoài

Tế thảo vi phong ngạn,

Nguy tường độc dạ chu.

Tinh thuỳ bình dã khoát,

Nguyệt dũng đại giang lưu.

Danh khởi văn chương trứ,

Quan ưng lão bệnh hưu.

Phiêu phiêu hà sở tự,

Thiên địa nhất sa âu.

Đêm ở chỗ lữ thứ viết

những điều hoài tưởng của mình

Bờ cỏ lồng hơi gió,

Thuyền đêm một đứng chơi,

Sao thòng đồng phẳng rộng,

Trăng nhảy nước sông nhồi.

Danh há văn chương rạng,

Quan nên lão bệnh thôi.

Phiêu phiêu gì giống nhỉ?

Trời đất một âu trôi.

(Vô danh dịch)

Đây là nỗi niềm tâm sự khi lên cao ngắm nước:

登高

風急天高猿嘯哀

渚清沙白鳥飛迴

無邊落木蕭蕭下

不盡長江滾滾來

萬里悲秋常作客

百年多病獨登臺

艱難苦恨繁霜鬢

潦倒新停濁酒杯

Đăng cao

Phong cấp thiên cao viên khiếu ai,

Chử thanh sa bạch điểu phi hồi.

Vô biên lạc mộc tiêu tiêu hạ,

Bất tận tràng giang cổn cổn lai.

Vạn lý bi thu thường tác khách,

Bách niên đa bệnh độc đăng đài.

Gian nan khổ hận phồn sương mấn,

Lạo đảo tân đình trọc tửu bôi.

Lên cao

Gió mạnh trời cao vượn rúc sầu,

Bến trong cát trắng lượn đàn âu.

Lào rào lá rụng cây ai đếm?

Cuồn cuộn sông dài, nước đến đâu?

Muôn dặm quê người thu não cảnh,

Một thân già yếu bước lên lầu.

Khó khăn ngao ngán bao là nỗi,

Rượu uống không ngon, chóng bạc đầu.

(Tản Đà dịch)

Lúc thì khóc Khổng Minh lòng son vì vua mà vận trời chẳng thuận:

武侯祠

丞相祠堂何處尋

錦宮城外柏森森

映階碧草自春色

隔葉黃鸝空好音

三顧頻煩天下計

兩朝開濟老臣心

出師未捷身先死

長使英雄淚滿襟

Vũ hầu từ

Thừa tướng từ đường hà xứ tầm?

Cẩm cung[32] thành ngoại bách sâm sâm.

Ánh giai bích thảo tự xuân sắc,

Cách diệp hoàng ly không hảo âm.

Tam cố tần phiền thiên hạ kế,

Lưỡng triều khai tế lão thần tâm.

Xuất sư vị tiệp thân tiên tử,

Trường sử anh hùng lệ mãn khâm.

Đền thờ Vũ hầu

Đền thừa tướng ở đâu đây,

Mé ngoài thành Cẩm mấy cây bách già.

Cỏ xuân ánh mặt thềm hoa,

Oanh vàng trong lá hững hờ véo von.

Vì dân, ba lượt tìm luôn,

Hai triều giúp rập, tấc son lão thần.

Quân chưa thắng, đã từ trần,

Anh hùng nhớ đến, lệ tràn thấm khăn.

(Trần Trọng Kim dịch)

Lúc khóc Quí Phi[33] nhan sắc nhất đời mà thân vùi bên bến:

…………………

明眸皓齒今何在

血污遊魂歸不得

清渭東流劍閣深

去住彼此無消息

人生有情淚沾臆

江水江花豈終極

黃昏胡騎塵滿城

欲往城南望城北

Ai giang đầu

……………………………..

Minh mâu, hạo xỉ kim hà tại?

Huyết ô du hồn quy bất đắc.

Thanh Vị đông lưu, Kiếm các thâm,

Khứ trụ bỉ thử vô tiêu tức.

Nhân sinh hữu tình lệ triêm ức,

Giang thủy giang hoa khởi chung cực!

Hoàng hôn Hồ kỵ trần mãn thành

Dục vãng thành nam vọng thành bắc.

Thương đầu sông

………………………………

Đời nhan sắc nay đà oan thác,

Máu đào rơi, hồn lạc về đâu?

Sông Vị thẳm, núi Gươm sâu,

Đường kia, ngã ấy, dễ hầu thông tin?

Kẻ tình nặng, ngực hoen lệ rỏ,

Biết đâu cùng bãi cỏ ngàn hoa.

Bụi Hồ mờ mịt bóng tà,

Muốn sang Nam quận, ngó qua Bắc Thành[34].

C. THIÊN TÀI CỦA ĐỖ PHỦ

Nhiều học giả nói Đỗ Phủ làm thơ khó khăn lắm, cân nhắc từng chữ một, không hạ bút thành chương như Lý Bạch.

Họ căn cứ vào lời nói này của Đỗ Phủ: “Ngữ bất kinh nhân, tử bất hưu” (Nói chẳng kinh người, chết chẳng an). Nhiều bài thơ luật của Đỗ có giọng đó thật, như 8 bài Thu hứng quả là cầu kỳ, nhưng tôi tưởng những bài có tính cách xã hội như Thạch hào lại, Tân hôn biệt… ông viết chắc không cực nhọc lắm: Vì lòng cảm xúc mạnh thì dễ thành thơ. Có vậy ông mới viết trước sau được trên 1000 bài.

Hồ Thích chia thơ Đỗ Phủ theo 3 thờ kỳ:

Thời kỳ thứ nhất, trước loạn An Lộc Sơn, thơ ông có giọng phúng thích uy thế của bọn quý tộc như bài Tuý thời ca (lời ca lúc say), hoặc mỉa mai thân phận cùng khổ của ông như bài Thu vũ thán 秋雨歎 (than trong mưa thu):

……………

雨中有草秋爛死

階下決明顏色鮮

著葉滿枝翠羽蓋

開花無數黃金錢

…………………………….

Vũ trung hữu[35] thảo thu lạn tử,

Giai hạ quyết minh nhan sắc tiên.

Trứ diệp mãn chi thuý vũ cái,

Khai hoa vô số hoàng kim tiền

Trong mưa có cỏ thu chết thối,

Dưới bệ quyết minh muôn vẻ sang.

Lá trổ đầy cành lông thuý biếc,

Hoa khai vô số đồng tiền vàng.

Nghèo xơ xác, mưa xuống, phải bó gối ngồi suông trong nhà mà còn trào lộng cây quyết minh (một cây cỏ dùng làm thuốc, có hoa vàng, tựa như đồng tiền) thì tâm hồn Đỗ có lúc cũng khoáng đạt thật!

Trong thời kỳ thứ nhì, từ hồi loạn đến khi Đỗ lánh vào đất Thục, thơ có giọng lâm ly, tả chân nỗi lầm than của xã hội. Hầu hết những bài trích dẫn ở trên xuất hiện trong lúc ấy. Đó là phần di sản quý nhất mà Đỗ để lại cho đời.

Thời kỳ thứ ba, ông tự thấy mình bất lực, không cải tạo nổi xã hội, nên an bần thủ phận, lời thơ thanh tân, phảng phất như của Đào Tiềm, mở đường cho lối thơ đời Tống. Chẳng hạn bài:

江南逢李龜年

岐王宅裡尋常見

崔九堂前幾度聞

正是江南好風景

落花時節又逢君

Giang Nam phùng Lý Qui Niên

Kỳ vương trạch lý tầm thường kiến,

Thôi Cửu đường tiền kỷ độ văn.

Chính thị Giang Nam hảo phong cảnh,

Lạc hoa thời tiết hựu phùng quân.

Gặp Lý Quy Niên tại Giang Nam

Trong nhà Kỳ Vương thường vẫn thấy,

Trước thềm Thôi Cửu mấy lần nghe.

Giang Nam phong cảnh thanh kỳ.

Ðến mùa hoa rụng không dè gặp anh.

(Trần Trọng Kim dịch)

Bài Lạc nhật có lẽ cũng viết trong hồi đó:

落日

落日在簾鉤

溪邊春事幽

芳菲緣岸圃

樵爨倚灘舟

啅雀爭枝墜

飛蟲滿院遊

濁醪誰造汝

一酌散千憂

Lạc nhật

Lạc nhật tại liêm câu.

Khê biên xuân sự u.

Phương phi duyên ngạn phố,

Tiều thoán ỷ than chu,

Trác tước tranh chi truỵ.

Phi trùng mãn viện du,

Trọc giao thuỳ tạo nhữ,

Nhất chước tán thiên ưu.

Mặt trời lặn

Bóng chiều đã ngả ngang mành,

Bên khe vắng vẻ, xuân tình lặng không.

Thơm tho vườn cỏ bên sông,

Chiếc thuyền dựa bến, tiều đồng nấu ăn.

Tranh cành, cắn lộn, chim lăn,

Côn trùng bay nhởn giữa sân từng bầy.

Rượu kia ai chế ra mày,

Uống xong một cuộc, tan ngay nghìn sầu.

(Trần Trọng Kim dịch)

Thiên tài như ông, tất không chịu tự giam trong một thể thơ nhất định. Loại nào ông cũng thành công. Loại cổ phong tả tình cảm xã hội đặc sắc nhất, kế tới loại tứ tuyệt, như bài Phục sầu, bài Giang Nam phùng Lý Qui Niên, Mạn Thành[36] 漫城, Giang bạn độc bộ tầm hoa 江畔独步寻花, bài Tuyệt cú dưới đây:

絕句

兩個黃鸝鳴翠柳

一行白鷺上青天

窗含西嶺千秋雪

門泊東吳萬里船

Tuyệt cú

Lưỡng cá hoàng ly minh thuý liễu,

Nhất hàng bạch lộ thướng thanh thiên.

Song hàm tây lĩnh thiên thu tuyết,

Môn bạc Đông Ngô vạn lý thuyền.

Tuyệt cú

Hai cái oanh vàng kêu liễu biếc,

Một hàng nhạn trắng vút trời xanh.

Nghìn năm tuyết núi song in sắc,

Muôn dặm thuyền Ngô bến rập rình.

(Tản Đà dịch)

Thơ thất ngôn luật của Đỗ cũng nhiều bài rất hay như bài:

曲江

一片花飛減卻春

風飄萬點正愁人

且看欲盡花經眼

莫厭傷多酒入唇

江上小堂巢翡翠

苑邊高塚臥麒麟

細看物理須行樂

安用浮名絆此身

Khúc giang

Nhất phiến phi hoa giảm khước xuân,

Phong phiêu vạn điểm chính sầu nhân.

Thả khan dục tận hoa kinh nhãn,

Mạc yếm thương đa tửu nhập thần.

Giang thượng tiểu đường sào phỉ thuý,

Uyển biên cao chủng ngoạ kỳ lân.

Tế khan[37] vật lý tu hành lạc,

An dụng phù danh bạn thử thân!

Khúc giang[38]

Một mảnh hoa bay kém vẻ xuân,

Gió đưa muôn cánh tiếc vô ngần.

Kìa coi trước mắt hoa gần hết,

Thôi cứ bên môi rượu nhắp dần.

Nhà nhỏ bến kia gom ổ thuý,

Mả cao vườn nọ ngả con lân.

Xét cùng lẽ vật nên vui thích,

Danh nổi làm chi, bận cái thân!

(Vô danh dịch)

Tám bài Thu hứng của ông rất được truyền tụng, có người khen là tuyệt bút, có kẻ chê là thơ thai[39] (thi mê), xin trích hai bài[40] dễ hiểu nhất:

秋興

聞道長安似奕棋

百年世事不勝悲

王侯第宒皆新主

文武衣冠異昔時

直北關山金鼓震

征西車馬羽書馳

魚龍寂寞秋江冷

故國平居有所思

Thu hứng

Văn đạo Trường An tự dịch kỳ,

Bách niên thế sự bất thăng bi!

Vương hầu đệ trạch giai tân chủ,

Văn vũ y quan dị tích thì.

Trực bắc quan san kim cổ chấn,

Chinh tây xa mã vũ thư trì.

Ngư long tịch mịch thu giang lãnh,

Cố quốc bình cư hữu sở ti.

Thu hứng

Nghe nói Trường An tựa ván cờ,

Trăm năm thế sự đáng buồn chưa?

Vương hầu nha thự người thay mới,

Văn võ y quan kiểu khác xưa.

Phía bắc quan hà chiêng trống dậy,

Bình tây xe ngựa hịch lông đưa.

Cá rồng lặng lẽ sông thu lạnh,

Nước lũ lòng ta luống ngẩn ngơ.

Bài Thu hứng (kỳ 1)

秋興

玉露凋傷楓樹林

巫山巫峽氣蕭森

江間波浪兼天湧

塞上風雲接地陰

叢菊兩開他日淚

孤舟一繫故園心

寒衣處處催刀尺

白帝城高急暮砧

Thu hứng

Ngọc lộ điêu thương phong thụ lâm,

Vu San Vu Giáp khí tiêu sâm.

Giang gian ba lãng kiêm thiên dũng,

Tái thượng phong vân tiếp địa âm.

Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ,

Cô chu nhất hệ cố viên tâm[41].

Hàn y[42] xứ xứ thôi đao xích,

Bạch Đế thành cao, cấp mộ châm.

Thu hứng[43]

Vàng úa rừng phong hạt móc bay,

Non Vu hiu hắt phủ hơi may.

Giòng sông cồn cộn, trời tung sóng,

Ngọn ải mờ mờ, đất rợp mây.

Lệ tủi: sợ coi chòm cúc nở,

Lòng quê: mong buộc chiếc thuyền đầy.

Giục ai kéo, thước lo đồ lạnh,

Đập vải[44], trời hôm rộn tiếng chày.

(Ngô Tất Tố dịch)

D. SO SÁNH LÝ BẠCH VÀ ĐỖ PHỦ

Đỗ là bạn thân của Lý, cả hai đều được người đương thời và hậu thế suy tôn là minh tinh rực rỡ nhất trên thi đàn đời Thịnh Đường, Lý là Thi tiên, Đỗ là Thi thánh, mặc dầu tính tình và sự nghiệp khác nhau rất xa.

Lý lãng mạn, Đỗ trọng thực tế; Lý theo Phật, Lão; Đỗ thờ Khổng, Mạnh; Lý muốn ẩn dật trong cảnh núi xanh, mây trắng, Đỗ thì lăn lóc giữa đời cùng khổ, trầm luân. Lý kiêu ngạo nhìn đời:

Xử thế nhược đại mộng,

Hồ vi lao kỳ sinh?[45]

Đỗ nhiệt tâm cứu quốc:

Cùng niên ưu lê nguyên

Thán tức trường nội nhiệt!

窮年憂黎元

歎息腸內熱

Suốt năm lo dân đen,

Than thở ruột sôi nóng!

Lý say sưa trong tháp ngà, theo chủ trương hưởng lạc, Đỗ rên rỉ trên thập ác, hầu cứu sinh linh; Lý tả cái ảo tưởng của chính mình, Đỗ tả cái chân tướng của xã hội, tài của Lý do thiên tư nhiều: khi nhậu say hứng tới, Lý múa bút tới đâu thì gấm, hoa hiện tới đó; khi nhìn cảnh động lòng, Đỗ hạ bút chữ nào thì nước mắt theo chữ ấy; đọc thơ Lý ta muốn phiêu diêu lên tiên thì đọc thơ Đỗ, ta muốn sụt sùi, nhăn mặt.

Lý hay hơn Đỗ hay Đỗ hay hơn Lý? Ta không thể quyết đoán được. Cả hai đều là kỳ hoa, đều là quốc sắc thiên hương, mỗi người một vẻ.

Nhưng có điều này ai cũng nhận là thơ của Lý có người “kính nhi viễn chi” còn thơ của Đỗ ai cũng phải “kính nhi ái chi”. Lý còn có kẻ chê là đồi phế, Đỗ thì thời nào cũng khâm phục.

Tuy nhiên, nếu tôi là thi sĩ, tôi chẳng mong được thành thi tiên hoặc thi thánh, chỉ xin một chức Thi sử như Bạch Cư Dị.

PHỤ LỤC

* Nguyên văn và bản dịch bài “Thu hứng” thứ nhất của Đỗ Phủ

Tác giả: An Chi

Nguồn: http://baigiang.violet.vn/present/showprint/entry_id/232982

Độc giả: Xin cho biết tác giả của bài thơ sau đây:

Lác đác rừng phong hạt móc sa,

Ngàn lau hiu hắt khí thu già.

Lưng trời sóng gợn lòng sông thẳm,

Mặt đất mây vờn cửa ải xa.

Khóm trúc tuôn đôi dòng lệ cũ,

Con thuyền buộc chặt mối tình nhà.

Lạnh lùng giục kẻ tay đao xích,

Thành quạnh dồn chân bóng ác tà.

Có phải đó là bà Huyện Thanh Quan hay không?

An Chi: Xét về phong cách thì, theo thiển ý, bài thất ngôn bát cú trên đây quả có phảng phất giọng thơ của bà Huyện Thanh Quan. Nhưng đây lại là thơ dịch cho nên nếu phải thì bà cũng chỉ là dịch giả mà thôi. Trong sách Quốc văn cụ-thể của Ưu-Thiên Bùi Kỷ (Nxb Tân Việt, in lần thứ hai, Sài Gòn, 1950), tác giả có chép bài thơ này rồi ghép nó vào đầu bản dịch Tỳ bà hành của Bạch Cư Dị (thành thơ song thất lục bát bằng tiếng Việt mà nhiều người cho là của Phan Huy Vịnh, có người cho là của Nguyễn Văn Siêu, lại có người cho là của Nguyễn Công Trứ). Tác giả chỉ cho biết ở cước chú rằng “bài này dịch bài thơ Thu-hứng của Đỗ Phủ” (Sđd, tr.141, chth.1), ngoài ra ông không cho biết gì hơn, kể cả tên của dịch giả. Văn bản của Bùi Kỷ có bốn tiếng – mà chúng tôi cho là đúng hơn – khác với văn bản mà ông đã ghi: tiếng 2 câu 2 là Vu chứ không phải lau; tiếng 4 câu 4 là đùn chứ không phải là vờn; tiếng 2 câu 5 là cúc chứ không phải là trúc và tiếng 4 câu tám là châm chứ không phải là chân.

Thu hứng thực ra là một chùm tám bài thất ngôn bát cú – chứ không phải là một bài đơn độc – mà Đỗ Phủ đã sáng tác vào năm 766, lúc ông năm mươi bốn tuổi. Bản dịch trên là của bài thứ nhất mà nguyên văn là:

Ngọc lộ điêu thương phong thụ lâm,

Vu sơn Vu hạp (hiệp) khí tiêu sâm.

Giang gian ba lãng kiêm thiên dũng,

Tái thượng phong vân tiếp địa âm.

Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ,

Cô chu nhất hệ cố viên tâm.

Hàn y xứ xứ thôi đao xích,

Bạch Đế thành cao cấp mộ châm.

Dịch nghĩa:

Sương thu làm cho rừng phong tàn úa

Nơi núi Vu, kẽm Vu, cảnh sắc thật là hiu quạnh

Giữa dòng sông sóng lớn tung đầy trời

Nơi biên ải gió thổi mây trôi là là mặt đất

Cúc khóm hai lần nở đã làm tuôn lệ những ngày nào

Thuyền lẻ đã buộc một lần (là buộc luôn) lòng ta hướng về chốn vườn xưa

Nơi nơi đều giục giã các tay kéo tay thước khâu may áo rét

Dưới bóng cao của thành Bạch Đế, tiếng chày giặt áo buổi chiều nện gấp (vì đêm sắp xuống rồi)

Chú thích:

- Ngọc lộ: sương thu. Mathews’ Chinese-English Dictionary: “the dew of autumn”. – Vu sơn: núi Vu. Vậy dịch “ngàn Vu” đúng hơn “ngàn lau”. – Hạp: kẽm núi. Cũng đọc là hiệp. – Tiêu sâm: hiu quạnh, vắng lặng. – Tùng cúc: cúc trồng thành bụi, thành khóm. Khác với cúc tùng là khóm cúc, bụi cúc. Dù sao thì ở đây vẫn là “khóm cúc” chứ không phải là “khóm trúc”. – Đao xích: kéo và thước, đồ nghề của thợ may. Đao ở đây thực chất là tiễn đao (= kéo). – Bạch Đế: tên một toà thành nằm ở phía Đông huyện Phụng Tiết, tỉnh Tứ Xuyên. – Châm: cái cày bằng đá để nện quần áo trong khi giặt. Vì đây là một từ khó hiểu nên người ta mới dễ nhầm “dồn châm” thành “đồn chân”.

Xin chép lại toàn văn bản dịch như sau:

Lác đác rừng phong hạt móc sa,

Ngàn Vu hiu hắt khí thu già.

Lưng trời sóng gợn lòng sông thẳm,

Mặt đất mây đùn cửa ải xa.

Khóm cúc tuôn đôi dòng lệ cũ,

Con thuyền buộc một mối tình nhà.

Lạnh lùng giục kẻ tay đao xích,

Thành quạnh dồn châm cảnh ác tà.

* Cảm xúc mùa thu

Tác giả: Không rõ

Người đăng bài: Võ Thị Quỳnh Trang

Ngày đăng: 08-05-2008

Nguồn: http://baigiang.violet.vn/present/showprint/entry_id/232982

(…)

Hoàn cảnh sáng tác bài “Thu hứng”:

“Thu hứng” là một chùm bài thơ rất nổi tiếng của Đỗ Phủ, gồm 8 bài, được làm vào năm 766, khi nhà thơ đang ở Quỳ Châu. Trong chùm bài thơ này thì bài được xem là cương lĩnh của cả chùm thơ. Hà Nam, quê Đỗ Phủ, có thành Lạc Dương từng bị An Lộc Sơn chiếm đóng và hiện còn là nơi tranh chấp giữa các thế lực cầm quyền. Vì thế, tuy có rất nhiều chỗ tả cảnh song tư tưởng cơ bản của cả chùm thơ là lòng yêu quê hương sâu nặng của nhà thơ. Ở Việt Nam xưa, các cô ả đào trước khi ca bài “Tì bà hành” của Bạch Cư Dị thường ca bài “Thu hứng số 1” của Đỗ Phủ của Đỗ Phủ như một khúc tiền tấu.

秋興其一

玉露凋傷楓樹林，

巫山巫峽氣蕭森。

江間波浪兼天湧，

塞上風雲接地陰。

叢菊兩開他日淚，

孤舟一繫故園心。

寒衣處處催刀尺，

白帝城高急暮砧。

Phiên âm

Ngọc lộ điêu thương phong thụ lâm,

Vu Sơn, Vu Giáp, khí tiêu sâm.

Giang gian ba lãng kiêm thiên dũng,

Tái thượng phong vân tiếp địa âm

Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ,

Cô chu nhất hệ cố viên tâm.

Hàn y xứ xứ thôi đao xích,

Bạch Đế thành cao cấp mộ châm

Dịch nghĩa

Sương móc trắng xóa làm tiêu điều cả rừng cây phong,

Núi Vu, kẽm Vu hơi thu hiu hắt.

Giữa dòng sông, sóng vọt lên tận chân trời,

Trên cứa ải, mây sa sầm giáp mặt đất.

Khóm cúc nở hoa đã hai lần (làm) tuôn rơi nước mắt ngày trước,

Con thuyền lẻ loi buộc mài tấm lòng nhớ nơi vườn cũ

Chỗ nào cũng rộn ràng dao thước để may áo rét,

Về chiều, thành Bạch Đế cao, tiếng chày đập áo nghe càng dồn dập.

Bản dịch thơ của Nguyễn Công Trứ

Lác đác rừng phong hạt móc sa,

Ngàn non hiu hắt, khí thu loà.

Lưng trời sóng rợn lòng sông thẳm,

Mặt đất mây đùn cửa ải xa.

Khóm cúc tuôn thêm dòng lệ cũ,

Con thuyền buộc chặt mối tình nhà.

Lạnh lùng giục kẻ tay dao thước,

Thành Bạch, chày vang bóng ác tà.

(…)

[1] Tức Nguyên Chẩn 元稹. (Goldfish).

[2] Các hình trong eBook này là do tôi chép từ trên mạng trong sách không có. (Goldfish).

[3] Câm: chữ 金 thường được đọc là “kim”, ở đây đọc trại thành “câm”. (Goldfish).

[4] Hư hi 歔欷: có bản chép là hi hư 欷歔. (Goldfish).

[5] Đăng 燈: Có bản chép là chúc 燭. (Goldfish).

[6] Nghĩa là “chân mặt trời hạ xuống đến mặt đất bằng”.

[7] Cửa làm bằng cành cây.

[8] Đỗ Phủ lập gia đình từ khoảng năm 752, và tới năm 757 họ đã có năm con (ba trai hai gái) nhưng một cậu con trai ông đã chết khi còn thơ ấu năm 755. (Theo Wikipedia). (Goldfish).

[9] Sơ: trong sách in là sư. (Goldfish).

[10] Kiếm ngoại, Kế Bắc đều là tên đất.

[11] Áo xiêm.

[12] Đọc bài này thấy lòng ái quốc của ông nồng nàn biết bao!

[13] Vô danh dịch: tức Phương Sơn dịch. Phương Sơn là bác ba của cụ Nguyễn Hiến Lê. (Goldfish)

[14] Loạn ly: có bản chép là loạn nan 亂難. (Goldfish).

[15] Thượng: sách in là hướng. (Goldfish).

[16] Nhan đề bài này, trang http://www.thivien.net/viewpoem.php?ID=3585 chép là:  得舍弟觀書, Đắc xá đệ Quan thư, Được thư em Quan. (Goldfish).

[17] Thiểm Châu hay Giáp Châu?

[18] Khí: chữ Hán là 棄, sách in là khứ. (Goldfish).

[19] Tại: chữ Hán là  在, sách in là lại. Có bản chép là phó 赴. (Goldfish).

[20] Sương: chữ 蒼, sau này cụ Nguyễn Hiến Lê phiên âm là thương. (Goldfish).

[21] Ngộ: chữ  迕, Thiều Chửu đọc là ngỗ. (Goldfish).

[22] Bản dịch đăng trên Thi Viên (http://www.thivien.net/viewpoem.php?ID=498) có năm sáu chữ không giống với bản trên. (Goldfish).

[23] Trí: chữ Hán là 致, sách in là tri. (Goldfish).

[24] Chí: chữ Hán là 至, sách in là chi. (Goldfish).

[25] Suy: chữ  炊, Thiều Chửu đọc là xuy. (Goldfish).

[26] Ngữ: chữ Hán là 語, sách in là ngũ. (Goldfish).

[27] Trong cuốn Nhân sinh quan và thơ văn Trung Hoa, cụ Nguyễn Hiến Lê dịch là: Cửa son, nặc mùi rượu và thịt thối, Trên đường, đầy xương kẻ chết đói. (Goldfish).

[28] Đường Minh Hoàng cho xây cung này dưới chân núi Ly Sơn, cách Tây An khoảng 30 cây số, để du hí với Dương Quí Phi. (Goldfish).

[29] Trâm: chữ 針, Thiều Chửu đọc là châm. (Goldfish).

[30] Là thấy việc mà tả cũng như tức cảnh là thấy cảnh mà tả.

[31] Không đau mà rên rỉ.

[32] Cung: sách in chữ Hán là 官 (quan), tôi tạm sửa lại thành 宮 (cung) cho phù hợp với phiên âm và dịch nghĩa. (Goldfish).

[33] Khi An Lộc Sơn chiếm Tràng An, Minh Hoàng phải chạy vào đất Thục, tướng sĩ nổi loạn, cho mọi tai hoạ đều do Dương Quí Phi gây ra, ép vua giết nàng. Ít lâu sau, Đỗ Phủ chạy loạn, bị nghẽn trong đám giặc, đi qua Khúc Giang là chỗ Minh Hoàng và Quí Phi lại chơi, thấy cảnh hiu quạnh, cảm động mà viết bài này.

[34] Ngô Tất Tố giải nghĩa hai câu đó: “Trời đà sắp tối, quân kỵ của giặc đi diễn trong thành, làm cho bụi bay mù mịt, mình muốn đi quá xuống phía nam thành để trông lên bắc thành xem rằng cung điện nhà vua khi trước bây giờ thế nào”. Như vậy e sai. Đỗ chỉ muốn nói: bụi mờ mịt, ông không biết phương hướng nữa, muốn sang Nam mà lại hướng về Bắc.

[35] Hữu 有: nhiều bản chép là bạch 白. (Goldfish).

[36] Mạn Thành: sách in là Man Thành. (Goldfish).

[37] Khan: chữ 看 Thiều Chửu đọc là khán. Các bản trên mạng chép là 推 (thôi). (Goldfish).

[38] Tên một con sông đào.

[39] Thai bằng thơ. [Thi mê: 詩謎 (mê có nghĩa là câu đố). (Goldfish)].

[40] Bài trên là Thu hứng kỳ 4, bài dưới là Thu hứng kỳ 1. (Goldfish).

[41] Hai câu này rất khó hiểu. Trong những bài Thu hứng khác còn nhiều câu khó hiểu hơn nữa.

[42] Hàn y 寒衣: trang http://www.reocities.com/CollegePark/grounds/5214/l_dufu2.html chép là Hàn dạ 寒夜 (Goldfish).

[43] Tương truyền bài này Nguyễn Công Trứ (?) cũng đã dịch mà câu cuối khác hẳn:

Lác đác rừng phong hạt móc sa,

Ngàn lau hiu hắt khí thu mờ.

Ngất trời sóng gợn lòng sông thẳm,

Chật đất mây đùn cửa ải xa.

Khóm cúc: tuôn đôi dòng lệ cũ,

Con thuyền: buộc một mối tình già.

Lạnh lùng giục kẻ tay đao, xích,

Thành quạnh dồn chân cảnh ác tà.

[Xem thêm Phụ lục. (Goldfish)].

[44] Bên Tàu, hồi xưa, cứ tới mùa thu nhà nào cũng đập vải, cắt áo may phòng mùa đông, chắc cũng như ở Nam Việt đập hàng Chợ Thủ, Tân Châu vậy.

[45] Trần Trọng Kim dịch: “Ở đời tựa giấc chiêm bao, Làm chi mà phải lao đao nhọc mình!”. (Goldfish).